Sỏi niệu quản 1/3 dưới là gì? Triệu chứng và cách điều trị

Sỏi niệu quản 1/3 dưới là sỏi nằm ở đoạn cuối của niệu quản, gần sát với bàng quang. Sỏi tại vị trí này có thể gây ra nhiều triệu chứng khó chịu, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, tiềm ẩn nhiều biến chứng nguy hiểm. Vậy sỏi niệu quản 1/3 dưới là gì? Bài viết này, bác sĩ CKI Phan Huỳnh Tiến Đạt, khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM chia sẻ thông tin về nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị và phòng ngừa sỏi niệu quản ⅓ dưới.

Sỏi niệu quản 1/3 dưới là gì?

Sỏi niệu quản 1/3 dưới là tình trạng sỏi hình thành tại thận và di chuyển đến niệu quản, nằm ở phần cuối của niệu quản (ống dẫn nước tiểu từ thận xuống bàng quang), gần phần nối với bàng quang. Nếu không điều trị tình trạng này, sỏi niệu quản 1/3 dưới có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, gây nhiễm trùng, tắc nghẽn đường tiết niệu,… và kéo theo hàng loạt rủi ro ảnh hưởng đến tính mạng người bệnh.

Sỏi niệu quản 1/3 dưới có nguy hiểm không?

Sỏi niệu quản 1/3 dưới rất nguy hiểm vì có thể gây ra nhiều biến chứng nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Mức độ nguy hiểm của bệnh phụ thuộc vào hình dạng, kích thước viên sỏi, tiền sử bệnh và tình trạng sức khỏe hiện tại của người bệnh. Rủi ro tiềm ẩn bao gồm:

• Nhiễm trùng đường tiết niệu: sỏi có nhiều góc cạnh cọ xát vào phần niêm mạc niệu quản và gây tổn thương, khiến vi khuẩn dễ xâm nhập gây viêm nhiễm. Nhiễm trùng có thể lan sang thận gây viêm thận, viêm bể thận.
• Tắc nghẽn niệu quản: sỏi gây tắc nghẽn dòng chảy của nước tiểu, làm ứ đọng nước tiểu ở thận.
• Thận ứ nước: nước tiểu ứ đọng lâu dài tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển gây nhiễm trùng và làm giãn nở đài bể thận. Thậm chí có thể dẫn đến suy giảm chức năng thận đột ngột (suy thận cấp tính – AKI), đe dọa đến tính mạng người bệnh.
• Suy giảm chức năng thận: sỏi làm cho thận bị ứ nước nghiêm trọng trong thời gian dài có thể dẫn đến suy giảm chức năng thận, gây suy thận cấp hoặc mạn tính.
• Đau quặn thận: sỏi tự do di chuyển và cọ xát vào thành niệu quản gây ra cơn đau dữ dội, xuất hiện đột ngột, lan từ vùng hông xuống bụng đến các vùng khác.
• Tiểu ra máu: sỏi dễ làm tổn thương niêm mạc niệu quản và gây chảy máu, sau đó máu chảy từ niệu quản xuống bàng quang theo nước tiểu ra ngoài. Tình trạng tiểu ra máu được chia thành 2 loại: tiểu máu đại thể (có thể nhìn thấy máu trong nước tiểu bằng mắt thường) và tiểu máu vi thể (chỉ có thể nhận biết qua xét nghiệm nước tiểu, có tế bào hồng cầu hiện diện).

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng sỏi niệu quản 1/3 dưới

Một số nguyên nhân dẫn đến tình trạng sỏi niệu quản 1/3 dưới gồm: (1)

• Nhiễm trùng đường tiết niệu: vi khuẩn xâm nhập đường tiểu gây nhiễm trùng sẽ tạo điều kiện cho sỏi hình thành, đặc biệt là loại sỏi struvite (sỏi do nhiễm trùng).
• Sỏi di chuyển từ thận xuống niệu quản: sỏi hình thành ở thận do nhiều yếu tố như chế độ ăn uống, di truyền, rối loạn chuyển hóa… sau đó di chuyển theo dòng nước tiểu xuống niệu quản.
• Rối loạn chuyển hóa: sỏi phổ biến hơn ở người mắc một số rối loạn nhất định (cường cận giáp, mất nước và nhiễm toan ống thận), ở những người có chế độ ăn nhiều protein có nguồn gốc động vật, vitamin C, không uống đủ nước hoặc nạp đủ canxi cho cơ thể. Người có tiền sử gia đình bị sỏi có nhiều khả năng bị sỏi canxi và tần suất mắc sỏi cũng nhiều hơn. Người đã phẫu thuật cắt bỏ 1 phần dạ dày để giảm cân cũng có nguy cơ hình thành sỏi cao hơn.
• Các yếu tố nguy cơ khác: ăn nhiều muối, uống ít nước, thực phẩm giàu oxalate (rau cải bó xôi, socola, trà,…), ít vận động, bệnh nền (rối loạn chuyển hóa, nhiễm trùng tiểu, bệnh thận,…) cũng góp phần hình thành sỏi. Thuốc (bao gồm indinavir) và các chất trong chế độ ăn uống hiếm khi là nguyên nhân gây ra sỏi.

Triệu chứng sỏi niệu quản 1/3 dưới thường gặp

Sỏi nhỏ có thể không gây ra bất kỳ triệu chứng nào. Tuy nhiên nếu kích thước khoảng trung bình hoặc lớn, sỏi có thể gây đau ở bụng dưới. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Ngoài ra người bệnh còn có thể gặp các triệu chứng như:

1. Xuất hiện cơn đau thắt lưng, vùng hông

Sỏi cản trở đường dẫn nước tiểu, khiến nước tiểu ứ đọng lại và tràn ngược vào bể thận, gây đau lưng hoặc đau quặn thận. Đau quặn thận đặc trưng bởi cơn đau dữ dội từng cơn, thường ở vùng giữa xương sườn và hông, lan khắp bụng và thường kéo dài đến vùng sinh dục. Cơn đau có xu hướng xuất hiện theo từng đợt, tăng dần đến cường độ cực đại, sau đó giảm dần, trong khoảng 20 – 60 phút. Cơn đau có thể lan xuống bụng về phía bộ phận sinh dục.

2. Có máu xuất hiện trong nước tiểu

Sỏi làm tổn thương niêm mạc niệu quản, có thể gây chảy máu, sau đó máu theo dòng nước tiểu chảy qua bàng quang và đào thải ra ngoài, làm nước tiểu có thể có màu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm.

3. Tình trạng tiểu buốt, tiểu đau rát

Sỏi cọ xát vào thành niêm mạc niệu quản, tạo ra triệu chứng tiểu buốt, rát khi đi tiểu. Các triệu chứng khác người bệnh có thể gặp bao gồm buồn nôn và nôn, bồn chồn, đổ mồ hôi và có máu hoặc sỏi hay một mảnh sỏi trong nước tiểu. Người bệnh có thể có cảm giác buồn tiểu thường xuyên, đặc biệt là khi sỏi đi qua niệu quản, đôi khi có cảm giác ớn lạnh, sốt, nóng rát hoặc đau khi đi tiểu, nước tiểu đục, có mùi hôi và cảm giác đầy bụng.

      Tìm hiểu thêm tình trạng bệnh liên quan:

• Sỏi niệu quản 1/3 trên
• Sỏi niệu quản 1/3 giữa

Cách điều trị sỏi niệu quản ⅓ dưới như thế nào?

Tùy thuộc vào vị trí và kích thước viên sỏi mà bác sĩ sẽ sử dụng những phương án điều trị khác nhau. Các cách điều trị sỏi niệu quản 1/3 dưới bao gồm: (2)

1. Tán sỏi ngoài cơ thể

Bác sĩ sẽ sử dụng sóng xung kích từ bên ngoài xuyên qua da để phá vỡ sỏi thành nhiều mảnh nhỏ, giúp sỏi dễ dàng đào thải ra ngoài theo đường nước tiểu. Phương pháp này thường áp dụng cho sỏi có kích thước dưới 2cm.

2. Nội soi tán sỏi niệu quản ngược dòng

Bác sĩ sẽ đưa ống nội soi từ niệu đạo, qua bàng quang và lên niệu quản để tiếp cận sỏi, sau đó sử dụng laser hoặc dụng cụ khác để phá vỡ sỏi. Hiện đây là phương pháp điều trị sỏi phổ biến nhất.

3. Phẫu thuật nội soi lấy sỏi

Là phương pháp được áp dụng cho những trường hợp sỏi lớn, sỏi san hô hoặc khi sỏi tiết niệu không thể điều trị bằng những phương pháp khác. Bác sĩ sẽ rạch 1 đường nhỏ trên da, sau đó đưa dụng cụ vào để lấy sỏi ra và mọi thao tác diễn ra ở bên trong cơ thể sẽ đều được bác sĩ điều khiển thông qua máy móc và màn hình phía bên ngoài cơ thể.

4. Mổ lấy sỏi

Là phẫu thuật có độ xâm lấn cao, vì vậy nguy cơ để lại biến chứng cũng cao hơn các loại phẫu thuật còn lại. Phương pháp này hiếm khi được sử dụng, bác sĩ chỉ sử dụng trong trường hợp sỏi có kích thước quá lớn, người bệnh đã có biến chứng nặng không thể sử dụng những kỹ thuật khác.

Chú ý lựa chọn phương pháp nào phù hợp

Bác sĩ sẽ dựa trên các yếu tố sau để lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp:

• Kích thước và vị trí của sỏi.
• Mức độ tắc nghẽn niệu quản.
• Tình trạng sức khỏe của người bệnh.
• Các bệnh kèm theo.
• Nguy cơ rủi ro biến chứng.

Chăm sóc bệnh nhân sau khi điều trị sỏi niệu quản 1/3 dưới như thế nào?

Chế độ chăm sóc sau khi điều trị sỏi niệu quản 1/3 dưới rất quan trọng, giúp sức khỏe người bệnh phục hồi nhanh chóng, ngăn ngừa biến chứng và giảm nguy cơ tái phát sỏi. Người bệnh cần lưu ý:

• Uống nhiều nước: từ khoảng 2 lít nước mỗi ngày có tác dụng giúp làm loãng nước tiểu, thúc đẩy đào thải mảnh sỏi nhỏ còn sót lại qua đường tiểu và ngăn ngừa hình thành sỏi mới. Nên uống nước lọc hoặc nước ép trái cây, hạn chế các loại nước ngọt có ga hoặc đồ uống chứa cồn.
• Hạn chế các chất tạo sỏi: chế độ ăn quá nhiều muối, đường, thực phẩm giàu oxalate, giàu purin (có trong nội tạng động vật, hải sản…),… đều là các chất tạo sỏi. Thay vào đó, hãy xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, kết hợp nhiều rau xanh, hoa quả tươi vào các bữa ăn.
• Bổ sung canxi: sau khi điều trị sỏi, nhiều người lầm tưởng rằng cần kiêng canxi để tránh sỏi tái hình thành. Tuy nhiên thực tế người bệnh cần nạp đầy đủ canxi từ các nguồn thực phẩm như sữa chua, sữa, các loại đậu,… để đảm bảo xương phát triển tốt và giảm nguy cơ hình thành sỏi oxalate.
• Nghỉ ngơi hợp lý: người bệnh cần chế độ nghỉ ngơi hợp lý để cơ thể phục hồi. Tránh làm việc nặng, vận động mạnh, căng thẳng, stress, đặc biệt trong những ngày đầu sau mổ sỏi.
• Vận động nhẹ nhàng: sau khi tình trạng sức khỏe người bệnh đã ổn định, nên khởi động cơ thể bằng các động tác thể dục nhẹ nhàng như đi bộ, yoga… để tăng cường sức khỏe và cải thiện lưu thông máu, thúc đẩy cơ thể bài tiết sỏi.
• Giữ vệ sinh sạch sẽ: chú ý giữ gìn vệ sinh cá nhân sạch sẽ, đặc biệt là vùng kín để phòng ngừa vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Tái khám theo lịch hẹn: sau khi mổ, chú ý tái khám để được bác sĩ kiểm tra, theo dõi và điều chỉnh phác đồ điều trị nếu cần thiết.
• Theo dõi nước tiểu: người bệnh cần quan sát kỹ màu sắc, lượng nước tiểu, có xuất hiện tình trạng tiểu ra máu hay các dấu hiệu bất thường khác không. Nếu có cần đến bác sĩ ngay để được xử trí kịp thời, tránh các biến chứng nguy hiểm.
• Chú ý các triệu chứng bất thường: nếu xuất hiện các triệu chứng như đau quặn thận, tiểu rắt, tiểu ra máu, tiểu buốt, sốt,… người bệnh cần đến gặp bác sĩ ngay lập tức.

Biện pháp phòng ngừa sỏi niệu quản ⅓ dưới

Phòng ngừa sỏi niệu quản 1/3 dưới bằng cách thay đổi lối sống là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe và tránh những biến chứng nguy hiểm do sỏi gây ra:

• Xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh: Rau củ quả chứa nhiều chất xơ, vitamin và khoáng chất, giúp tăng cường sức khỏe đường tiết niệu, ngăn ngừa sỏi và tăng cường sức đề kháng cho cơ thể.
• Tập thể dục thường xuyên: vận động giúp tăng cường tuần hoàn máu, cải thiện các chức năng thận, đồng thời thúc đẩy bài tiết sỏi.
• Duy trì cân nặng hợp lý: thừa cân, béo phì là nguyên nhân dẫn đến nhiều bệnh nghiêm trọng, trong đó có làm tăng nguy cơ hình thành sỏi.
• Tránh nhịn tiểu: nhịn tiểu dễ gây ứ đọng nước tiểu, vi khuẩn trong nước tiểu sẽ tạo điều kiện hình thành sỏi.
• Điều trị quản lý bệnh nền: các bệnh như gout, cường tuyến cận giáp, viêm ruột,… có thể gia tăng nguy cơ tạo sỏi.
• Thận trọng khi dùng thuốc: một số loại thuốc lợi tiểu, thuốc chống co giật,… có thành phần có thể góp phần tạo thành sỏi.
• Khám sức khỏe định kỳ: giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường của cơ thể để bác sĩ can thiệp kịp thời.

Điều trị sỏi niệu quản 1/3 dưới tại Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM với đội ngũ bác sĩ giỏi, đã thực hiện thành công rất nhiều ca tán sỏi nội soi (tán sỏi ngoài da), tán sỏi ngược dòng,… với trang thiết bị hiện đại được nhập khẩu chính ngạch từ các nước Âu-Mỹ, quy trình phòng mổ an toàn, chuẩn chỉnh làm người bệnh hoàn toàn có thể an tâm lựa chọn điều trị tại đây.

Sỏi niệu quản 1/3 dưới là một bệnh phổ biến, có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Việc nhận biết các triệu chứng và thăm khám bác sĩ sớm là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc áp dụng các biện pháp phòng ngừa như uống đủ nước, chế độ ăn uống lành mạnh, vận động thường xuyên… sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.