Sắc tố da là gì và các bệnh lý liên quan

Sắc tố da đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định màu da, đồng thời phản ánh tình trạng sức khỏe làn da của mỗi người. Khi quá trình sản xuất hoặc phân bố sắc tố bị rối loạn, da có thể xuất hiện nhiều vấn đề. Vậy khi các sắc tố bị ảnh hưởng phải làm sao? Biện pháp phòng ngừa như thế nào? Bài viết sau Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh sẽ giải đáp chi tiết.

Sắc tố da là gì?

Sắc tố da là thuật ngữ dùng để chỉ màu da bị ảnh hưởng bởi lượng melanin mà cơ thể tạo ra, với hai loại chính là eumelanin và pheomelanin. Eumelanin có màu nâu đậm, giúp hấp thụ tia UV, bảo vệ da khỏi cháy nắng, giảm nguy cơ ung thư da và hỗ trợ điều hòa nhiệt độ cơ thể. Người có da sẫm màu thường có nhiều eumelanin hơn. (1)

Ngược lại, pheomelanin có màu vàng – đỏ nhạt, giúp da sáng màu, song lại dễ bị cháy nắng do khả năng bảo vệ kém hơn. Dù vậy loại melanin này lại có thể phản xạ nhiệt, giúp cơ thể mát mẻ và góp phần phòng ngừa một số loại ung thư da.

Sắc tố da có vài trò gì?

Sắc tố da, chủ yếu là melanin, có hai vai trò chính:

• Tạo màu sắc tự nhiên: Số lượng, loại và cách phân bố melanin quyết định phần lớn màu da, đồng thời góp phần tạo màu tóc và mắt.
• Bảo vệ da trước tia UV: Melanin hấp thụ một phần tia UV, giúp hạn chế tổn thương tế bào da. Tuy nhiên, mọi màu da vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi tia UV nên cần chống nắng phù hợp.

Các bệnh lý liên quan đến sắc tố da thường gặp

Quá trình sản xuất melanin chịu ảnh hưởng của gen MC1R, yếu tố di truyền, ánh nắng mặt trời và hormone, dẫn đến sự khác biệt về tốc độ tạo sắc tố ở từng cá nhân và các nhóm chủng tộc. Một số vấn đề cũng như bệnh lý liên quan đến rối loạn sắc tố da như:

1. Tăng sắc tố da

Tăng sắc tố da xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều melanin, khiến da sẫm màu hơn. Nguyên nhân thường gặp gồm ánh nắng, thay đổi nội tiết, tuổi tác, di truyền, viêm, chấn thương hoặc một số bệnh lý. Các dạng phổ biến gồm: (2)

• Tàn nhang: Đốm nâu nhỏ, thường đậm hơn khi tiếp xúc nhiều với ánh nắng.
• Đồi mồi: Đốm nâu kích thước lớn hơn tàn nhang, thường xuất hiện ở vùng da phơi nắng lâu năm.
• Nám: Mảng sẫm màu không đều, chủ yếu ở mặt, liên quan đến ánh nắng và nội tiết tố.
• Tăng sắc tố do trưởng thành: Thường gặp ở người trưởng thành có làn da tối, liên quan đến ánh nắng hoặc rối loạn chuyển hóa.
• Quầng thâm mắt: Da quanh mắt sẫm màu do di truyền, lão hóa, lối sống và môi trường.
• Bệnh gai đen: Da sẫm và dày hơn, thường liên quan đến đề kháng insulin hoặc đái tháo đường type 2.
• Tăng sắc tố sau viêm: Da sẫm màu sau mụn, viêm, bỏng hoặc chấn thương.

Một người có thể đồng thời mắc nhiều dạng tăng sắc tố.

2. Giảm sắc tố da

Giảm sắc tố xảy ra khi da sản xuất ít melanin hoặc mất tế bào tạo sắc tố. Tình trạng này có thể liên quan đến di truyền, viêm, nhiễm trùng, bỏng, hóa chất hoặc bệnh da liễu. Các dạng thường gặp gồm:

• Bạch tạng: Bệnh di truyền khiến da, tóc và mắt có rất ít hoặc không có melanin.
• Bạch biến: Xuất hiện các vùng da mất sắc tố, nhạt hoặc trắng hơn da xung quanh.
• Vảy phấn trắng: Các mảng da nhạt màu, bong vảy nhẹ, thường gặp ở trẻ em.
• Lang ben: Nhiễm nấm gây các mảng da thay đổi màu, có thể bong vảy và ngứa nhẹ.
• Lichen xơ hóa: Bệnh da mạn tính gây các mảng trắng, thường ở vùng sinh dục – hậu môn.
• Giảm sắc tố sau viêm: Da nhạt màu sau viêm, nhiễm trùng hoặc thủ thuật da liễu.

3. Rối loạn sắc tố hỗn hợp

Rối loạn sắc tố hỗn hợp là tình trạng tăng và giảm sắc tố cùng xuất hiện trên da. Một số dạng gồm:

• Dyschromatosis universalis hereditaria (DUH): Các dát tăng và giảm sắc tố phân bố rộng khắp cơ thể.
• Dyschromatosis symmetrica hereditaria (DSH): Các dát tăng và giảm sắc tố phân bố đối xứng, thường ở tay, chân và các chi.
• Poikiloderma vasculare atrophicans (PVA): Có thể gồm tăng, giảm sắc tố, teo da và giãn mạch, liên quan đến một thể u lympho tế bào T ở da.

Vì sao sắc tố da của mỗi người khác nhau?

Ba nguyên nhân chính dẫn đến thay đổi sắc tố là di truyền, tiếp xúc ánh nắng mặt trời và việc sử dụng một số loại thuốc, cụ thể:

• Yếu tố di truyền và chủng tộc: Di truyền ảnh hưởng đến lượng melanin, hoạt động của tế bào hắc tố và màu da tự nhiên. Người có da sẫm màu thường có nhiều melanin hơn, melanosome lớn và phân bố đồng đều hơn người có da sáng.
• Tia cực tím: Tia UV kích thích da tăng sản xuất melanin như một cơ chế bảo vệ, khiến da sẫm màu hoặc rám nắng hơn.
• Thuốc, mỹ phẩm và hóa chất: Một số thuốc, mỹ phẩm hoặc hóa chất có thể làm thay đổi sắc tố da. Thuốc tránh thai, một số kháng sinh và thuốc khác có thể khiến da sẫm màu hoặc làm tăng sắc tố rõ hơn.

Thay đổi sắc tố da thường xuyên có nguy hiểm không?

Thay đổi sắc tố thường xuyên không nguy hiểm. Trong khi một số vấn đề về sắc tố sẽ mờ dần theo thời gian hoặc theo phương pháp điều trị, một số khác có thể là dấu hiệu của những vấn đề nghiêm trọng hơn. Nếu một mảng sắc tố bắt đầu ngứa, lan rộng hoặc thay đổi hình dạng, bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa Da liễu – Thẩm mỹ Da để được chẩn đoán và điều trị.

Phương pháp chẩn đoán bệnh sắc tố da

Các phương pháp chẩn đoán rối loạn sắc tố bao gồm: (3)

• Bác sĩ bắt đầu bằng việc khám lâm sàng vùng da, hỏi về tiền sử cá nhân và gia đình có mắc bệnh da liễu hay không.
• Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm bổ sung để xác nhận chẩn đoán. Nếu nghi ngờ bạch biến, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu để xác định.

Sắc tố da thay đổi điều trị như thế nào?

Một số phương pháp điều trị các vấn đề liên quan sắc tố như:

• Kem bôi ngoài da: Các hoạt chất như acid kojic, acid azelaic, retinoids và acid salicylic có thể giúp giảm tăng sắc tố bằng cách ức chế sản xuất melanin, thúc đẩy tái tạo và loại bỏ tế bào da chứa nhiều sắc tố.
• Thuốc uống theo đơn: Một số trường hợp tăng sắc tố nặng hoặc lan rộng có thể được bác sĩ chỉ định acid tranexamic nhằm giảm quá trình hình thành melanin. Thuốc cần được sử dụng đúng chỉ định.
• Thẩm mỹ công nghệ cao: Một số phương pháp thường được áp dụng gồm laser, IPL, lăn kim, plasma và radiofrequency, giúp tác động lên sắc tố hoặc hỗ trợ tái tạo da. Hiệu quả và chỉ định tùy từng tình trạng da.
• Thành phần hỗ trợ từ thiên nhiên: Vitamin C, cam thảo, nghệ, trà xanh, tảo biển và một số loại dầu thực vật có đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm hoặc hỗ trợ làm đều màu da. Tuy nhiên, hiệu quả có thể khác nhau và không thay thế phương pháp điều trị y khoa.

Tuy nhiên, để an toàn, bạn cần tham khảo ý kiến bác sĩ tại các cơ sở bệnh viện trước khi bắt đầu bất kỳ phương pháp nào.

Cách bảo vệ sắc tố và duy trì làn da khỏe mạnh

Một số phương pháp bảo về và phòng ngừa sắc tố da như:

• Che chắn khi ở ngoài trời.
• Sử dụng kem chống nắng có chỉ số SPF>30.
• Tránh nắng gắt từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều.
• Để đạt kết quả tốt nhất và kiểm soát tình trạng lâu dài, bạn nên điều trị tại cơ sở uy tín, có chuyên khoa Da liễu – Thẩm mỹ Da.
• Dùng vitamin C theo hướng dẫn của bác sĩ để hỗ trợ tái tạo collagen.
• Ưu tiên thực phẩm giàu omega-3, bơ (avocado) và một số thực phẩm chống viêm khác giúp cải thiện sức khỏe da.

Sắc tố da và những bệnh lý liên quan không chỉ ảnh hưởng đến thẩm mỹ mà còn phản ánh tình trạng sức khỏe bên trong cơ thể. Việc nhận biết sớm, hiểu rõ nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp sẽ giúp kiểm soát tốt hơn các rối loạn sắc tố.