Quy trình xạ trị di căn não có gì cần lưu tâm?

Có đến một phần ba số người bệnh ung thư tiến triển thành di căn não, trong đó ung thư phổi và ung thư vú chiếm phần lớn các trường hợp. Phẫu thuật thường được chỉ định với những ổ di căn đơn độc, vị trí trong não dễ tiếp cận. Những trường hợp người bệnh có nhiều ổ di căn, ở những vị trí khó tiếp cận thì khi ấy xạ trị phát huy vai trò của mình. Vậy xạ trị có những lợi thế nào trong kiểm soát ổ di căn não? Quy trình xạ trị di căn não như thế nào? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết sau.

Ung thư di căn não có nên xạ trị không?

Trong nhiều trường hợp, xạ trị là một phần quan trọng trong điều trị ung thư di căn não. Di căn não có đồng nghĩa với giai đoạn cuối của bệnh ung thư, không còn phương thức điều trị và người bệnh sẽ còn thời gian sống ngắn ngủi không? Thực tế không phải vậy, nhiều người bệnh ung thư di căn não vẫn có thể sống khỏe mạnh trong thời gian dài. Bên cạnh các phác đồ điều trị toàn thân, tổn thương não có thể kiểm soát được bằng các phương pháp điều trị như phẫu thuật hoặc xạ trị.

Trước đây, khi kỹ thuật xạ trị chưa phát triển, với người bệnh di căn não, chỉ định điều trị thường là xạ trị toàn bộ não. Với phương pháp xạ này, toàn bộ não (gồm cả ổ di căn và vùng não lành) đều bị chiếu xạ, bên cạnh tác dụng điều trị ung thư người bệnh có thể gặp phải nhiều tác dụng phụ của tia xạ.

Vì vậy, người bệnh được xạ trị với liều xạ vừa phải để vẫn an toàn cho mô não lành. Dẫu vậy, điều trị toàn bộ não cũng gây khá nhiều tác dụng phụ và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống của người bệnh. Mặt khác, liều xạ vào tổn thương di căn lại chưa đủ cao để tiêu diệt tế bào ác tính nhằm giúp kiểm soát ổ di căn lâu dài hơn.

Khi xạ trị tiến bộ hơn về kỹ thuật về sự chính xác thì việc chỉ định điều trị cũng thay đổi. Các nghiên cứu đã chứng minh xạ trị khu trú vào ổ di căn với liều xạ cao hơn, vừa giúp kiểm soát khối di căn hiệu quả hơn mà còn hạn chế ảnh hưởng lên mô não lành, vì thế giảm đáng kể độc tính của xạ trị.

Nói chung, xạ trị khu trú với liều cao (còn được gọi là xạ phẫu – hoặc xạ trị định vị) thường được chỉ định ở những người bệnh có nhiều ổ di căn (nghiên cứu đã chứng minh xạ phẫu có hiệu quả ở cả những người bệnh có trên 10 ổ di căn), ổ di căn ở những vị trí khó tiếp cận bằng phẫu thuật. Xạ phẫu có hiệu quả ngang bằng việc phẫu thuật lấy bỏ khối u.

Chống chỉ định khi xạ trị u não di căn

Không phải người bệnh ung thư di căn não nào cũng có thể hoặc cần xạ trị. Dưới đây là một số trường hợp có thể chống chỉ định khi điều trị ung thư di căn não:

• Tổng trạng sức khỏe quá kém, tiên lượng sống thấp (ví dụ chỉ trong vài tuần), xạ trị thường không mang lại nhiều lợi ích, có thể gây tốn kém không cần thiết. Người bệnh có thể ưu tiên lựa chọn chăm sóc giảm nhẹ.
• Người bệnh không thể bất động đầu, ví dụ người bệnh không hợp tác, co giật không kiểm soát được, rối loạn ý thức nặng,… Tuy có mặt nạ cố định, nhưng nếu người bệnh không hợp tác, việc xạ trị gần như là không thể.
• Tiền sử dị ứng nặng hoặc phản ứng quá mức với vật liệu cố định hoặc thuốc hỗ trợ trong quá trình xạ trị. Tuy nhiên, tỷ lệ này thường rất ít.
• Đã xạ trị não trước đó với liều cao làm tăng nguy cơ hoại tử não do bức xạ (radiation necrosis). (1)

Các phương pháp xạ trị u não di căn

Người bệnh ung thư có thể được xạ trị u não di căn bằng 1 hoặc cả 2 phương pháp sau:

• Xạ phẫu SRS (Stereotactic radiosurgery): Là kỹ thuật xạ trị hiện đại sử dụng điều trị không cần phẫu thuật đối với các khối u ác tính nhỏ ở não và một số dị dạng ở não mà không phải ung thư. SRS cho phép dùng liều xạ rất cao và chính xác vào các khối u não trong khi các mô não lành xung quanh nhận liều rất thấp. Xạ phẫu SRS có thể được chỉ định trong một số trường hợp như:
  • Các khối u ác tính nhỏ ở não.
  • Một hoặc nhiều ổ di căn não cùng lúc.
  • Các khối u vùng não ở vị trí khó tiếp cận phẫu thuật…
• Xạ trị toàn não (Whole-brain radiation therapy – WBRT): Là phương pháp xạ trị chiếu toàn bộ não, trước đây được dùng phổ biến trong điều trị ung thư di căn não. WBRT giúp tiêu diệt cả các khối u đã thấy trên hình ảnh và những vi di căn tiềm ẩn chưa phát hiện. WBRT có ưu điểm bao phủ toàn diện, đặc biệt khi người bệnh có nhiều ổ di căn hoặc không thể áp dụng xạ phẫu định vị (SRS). Tuy nhiên, WBRT có thể gây tác dụng phụ, điển hình là suy giảm nhận thức và trí nhớ, nên hiện nay thường được cân nhắc kỹ, hoặc kết hợp với các phương pháp khác để tối ưu hiệu quả. (2)

Quy trình xạ trị di căn não

Quy trình xạ trị di căn não cơ bản thường gồm các bước sau:

• Khám và chỉ định: Bác sĩ chuyên khoa ung bướu – xạ trị đánh giá tình trạng bệnh, số lượng và vị trí di căn, tiên lượng sống và mục tiêu điều trị.
• Lập kế hoạch điều trị: Người bệnh được chụp CT mô phỏng (có thể kết hợp MRI) với hệ thống cố định đầu để bảo đảm chính xác. Hình ảnh này dùng để xác định vị trí khối u, mô lành và vẽ thể tích chiếu xạ.
• Tính liều và lên kế hoạch chiếu: Kỹ sư vật lý y khoa và bác sĩ xạ trị phối hợp sử dụng phần mềm để tính toán liều tia tối ưu, bảo đảm diệt tế bào u nhưng giảm tổn thương mô não lành.
• Tiến hành: Người bệnh nằm cố định, máy gia tốc tuyến tính phát tia theo kế hoạch. Mỗi buổi thường kéo dài 10–20 phút, lặp lại hàng ngày trong nhiều buổi.
• Theo dõi và đánh giá: Trong suốt quá trình điều trị, người bệnh được kiểm tra triệu chứng, tác dụng phụ (mệt mỏi, phù não, rụng tóc vùng chiếu xạ). Sau khi hoàn tất, bác sĩ hẹn tái khám, chụp hình ảnh để đánh giá hiệu quả.

Kết quả khi xạ trị u di căn não

Một nghiên cứu tổng hợp dữ liệu từ 135.740 người bệnh ung thư di căn não cho thấy:

• Tỷ lệ sống sau 1 năm trung bình ở nhóm có xạ trị di căn não khoảng 42%, nhóm không thực hiện khoảng 35%.
• Xét riêng người bệnh có ung thư phổi nguyên phát (chiếm tỷ lệ ung thư di căn não lớn nhất), nhóm được xạ trị có tỷ lệ sống sau 1 năm 57.3%, so với 32.8% nhóm không thực hiện. Thời gian sống trung bình tăng thêm khoảng 3.7 tháng.

Việc xạ trị giúp cải thiện sống sót ngắn hạn (chẳng hạn trong năm đầu) cho người bệnh di căn não, đặc biệt ở những người có nguyên phát ung thư là phổi. Tuy nhiên, tiên lượng thực tế của mỗi người bệnh có thể rất khác với nghiên cứu, cần được tư vấn với bác sĩ chuyên khoa cũng như bác sĩ xạ trị để nắm chính xác nhất.

Các vấn đề có thể xảy ra sau khi xạ trị di căn não

Xạ trị di căn não có thể gây một số tác dụng phụ sau vài tuần điều trị như:

• Rụng tóc vùng chiếu xạ.
• Kích ứng da đầu như đỏ da, khô, bong tróc.
• Buồn nôn, chán ăn, mệt mỏi.
• Mất trí nhớ ngắn hạn, giảm tập trung. (3)

Ngoài ra, một số tác dụng phụ nghiêm trọng, mạn tính, dài hạn có thể gặp như:

• Suy giảm nhận thức, đặc biệt sau WBRT.
• Hoại tử não do bức xạ.
• Rối loạn nội tiết nếu vùng hạ đồi – tuyến yên bị chiếu tia.
• Nguy cơ di chứng thần kinh vĩnh viễn như yếu chi, rối loạn ngôn ngữ, giảm thị lực…
• Rụng tóc vĩnh viễn, thay đổi sắc tố da vùng chiếu.

Tuy nhiên, với các phương pháp, máy móc tiên tiến hiện nay, nguy cơ và mức độ ảnh hưởng của tác dụng phụ thường được kiểm soát rất tốt, người bệnh cũng được theo dõi sức khỏe, hạn chế tối đa nguy cơ biến chứng.

Khoa Xạ trị, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh có đội ngũ y bác sĩ và kỹ sư xạ trị giàu kinh nghiệm, hệ thống thiết bị chẩn đoán và xạ trị hiện đại cùng quy trình điều trị được tối ưu hóa. Người bệnh sẽ được hội chẩn đa chuyên khoa, lên kế hoạch điều trị chi tiết dựa trên từng tình trạng bệnh cụ thể. Từ đó, giúp người bệnh điều trị hiệu quả, an toàn với chi phí hợp lý.

Nếu có nhu cầu khám, tầm soát, điều trị ung thư tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Như vậy, xạ trị di căn não là một trong những phương pháp điều trị quan trọng cho người bệnh ung thư, đặc biệt ở ung thư phổi và vú. Việc lựa chọn xạ phẫu SRS hay xạ trị toàn bộ não cần được cân nhắc dựa trên tình trạng sức khỏe, số lượng ổ di căn và đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.