Virus cúm A là tác nhân hàng đầu gây ra hàng tỷ trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp ở trẻ em và người lớn với tỷ lệ tử vong cao. Tổ chức Y tế (WHO) thống kê ước tính có khoảng một tỷ trường hợp mắc cúm mùa hàng năm, trong đó có 3 – 5 triệu trường hợp mắc bệnh nặng khiến số người tử vong lên đến 650.000 trường hợp. Đặc biệt, 99% trường hợp tử vong do nhiễm trùng đường hô hấp dưới liên quan đến cúm tập trung ở trẻ em dưới 5 tuổi. Tại Việt Nam, dịch cúm mùa thường xảy ra hàng năm và đỉnh điểm vào các tháng Đông – Xuân.
Bài viết được sự tư vấn chuyên môn của BS.CKI Nguyễn Lê Nga, Quản lý Y khoa vùng 1 miền Bắc, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.
Virus cúm A là virus cúm duy nhất được biết đến là nguyên nhân gây ra đại dịch cúm, tức là dịch cúm toàn cầu. Virus cúm A (Influenza A virus) thuộc chi Alpha Influenza Virus, họ Orthomyxoviridae, sở hữu bộ gen RNA. Loại virus này được chia thành các chủng riêng biệt dựa trên hai loại protein trên bề mặt virus: hemagglutinin (H) và neuraminidase (N).
Theo CDC Hoa Kỳ, cho đến nay, các nhà khoa học đã tìm được 18 phân nhóm hemagglutinin khác nhau (H1 đến H18) và 11 phân nhóm neuraminidase (N1 đến N11).
Mặc dù hơn 130 tổ hợp phân nhóm cúm A đã được xác định trong tự nhiên, chủ yếu từ các loài chim hoang dã nhưng khả năng còn có nhiều tổ hợp phân nhóm hơn do xu hướng “tái phân loại” của virus. Tái tổ hợp là quá trình virus cúm hoán đổi các đoạn gen. Sự tái tổ hợp có thể xảy ra khi hai loại virus cúm lây nhiễm vào vật chủ cùng lúc và trao đổi thông tin di truyền. (1)
Chủng A/H1N1 và A/H3N2 thường lưu hành ở người. Chủng A/H7N9 và A/H5N1 thường lưu hành ở gia cầm, có khả năng lây sang người và tạo thành dịch cúm ở người.
Theo CDC Hoa Kỳ, Virus cúm A gây ra đại dịch cúm ở phạm vi toàn cầu. Virus cúm có thể thay đổi theo hai cách khác nhau là sự trôi dạt kháng nguyên và sự dịch chuyển kháng nguyên. Virus này được tìm thấy ở nhiều loài động vật khác nhau, bao gồm vịt, gà, lợn, cá voi, ngựa, hải cẩu và mèo .
Virus cúm A được chia thành các chủng riêng biệt dựa trên hai loại protein trên bề mặt virus: hemagglutinin (H) và neuraminidase (N). Có 18 phân nhóm hemagglutinin khác nhau và 11 phân nhóm neuraminidase khác nhau. Tất cả các phân nhóm đã biết đều được tìm thấy ở các loài chim, ngoại trừ phân nhóm H17N10 và H18N11 chỉ được tìm thấy ở dơi. (2)
| Cấu tạo bên ngoài | Cấu tạo bên trong | Cấu trúc bộ gen | |
| Cấu tạo virus cúm A |
|
|
|
Các chủng virus cúm A phổ biến là A/H1N1, A/H3N2, A/H5N1, A/H7N9, trong đó, chủng A/H1N1 và A/H3N2 thường lưu hành ở người. Chủng A/H7N9 và A/H5N1 thường lưu hành ở gia cầm, có khả năng lây sang người và tạo thành dịch cúm ở người.
Cúm A/H1N1 (còn được gọi là cúm lợn) do trong quá trình nghiên cứu các nhà khoa học đã tìm thấy chủng này có nguồn gốc từ lợn. Tuy nhiên, trong một số trường hợp chủng virus này cũng được tìm thấy ở chim và người.
Lịch sử thế giới ghi nhận chủng H1N1 là nguyên nhân gây ra đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918, đại dịch cúm Nga năm 1977 và đại dịch cúm lợn năm 2009 ở quần thể người và lợn. Trong đó, đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918 khiến khoảng 50 triệu đến 100 triệu người trên toàn thế giới thiệt mạng. (3)
Virus cúm A/ H1N1 lây lan rất nhanh và mạnh mẽ, tiềm ẩn nguy cơ cao bùng phát thành đại dịch. Người mắc cúm A/ H1N1 thường xuất hiện các triệu chứng đặc trưng như cúm bình thường nhưng có kèm theo một số triệu chứng cụ thể hơn như sốt cao đột ngột (38 độ C) kèm cảm giác ớn lạnh, chóng mặt, nhức đầu, mệt mỏi, biếng ăn, suy nhược cơ thể, đau nhức cơ, đau họng, viêm họng, ho khan, hắt hơi, sổ mũi, khó thở, nghẹt mũi, buồn nôn và nôn, tiêu chảy…
Nếu không được nhận biết sớm và điều trị kịp thời, người bệnh có nguy cơ đối mặt với các biến chứng đặc biệt nguy hiểm như suy hô hấp cấp, viêm phổi, viêm phế quản, nhiễm trùng xoang, nhiễm trùng tai, xuất hiện hoặc làm nặng thêm bệnh nền mạn tính, thậm chí là tử vong.
Cúm A/H3N2 là một trong những chủng cúm nguy hiểm và gây nhiều biến chứng nghiêm trọng ở người. Chủng H3N2 có thể lây nhiễm cho chim, lợn và cả người. Trong những năm mà cúm A/H3N2 có xu hướng chiếm ưu thế hơn, chúng khiến cho hàng triệu người trên thế giới mắc bệnh phải nhập viện điều trị, có nguy cơ gặp biến chứng nặng, thậm chí là tử vong.
Ngược dòng thời gian, vào năm 1968, chủng virus này lần đầu tiên được phát hiện lưu hành ở người đã gây ra đại dịch cúm Hồng Kông khiến một triệu người trên thế giới tử vong, trong đó ước tính có đến 500.000 người Hồng Kông bị lây nhiễm. Giai đoạn từ năm 2017 – 2018, chủng cúm A/H3N2 tiếp tục chiếm ưu thế tại Mỹ khiến 808.129 trường hợp nhập viện điều trị, tập trung chủ yếu ở trẻ em, người già và những người chưa được tiêm vắc xin cúm mùa đầy đủ. (4)
Chủng H3N2 có khả năng lây nhiễm nhanh từ người bệnh qua người lành thông qua đường hô hấp khi có tiếp xúc trực tiếp. Người nhiễm virus thường ủ bệnh 2 ngày và xuất hiện các triệu chứng sốt cao, ho, ho khan, hắt hơi, chảy mũi, nghẹt mũi, viêm họng, đau đầu, đau nhức cơ thể, nôn mửa, tiêu chảy…
Nếu phát hiện trễ là điều trị không đúng phương pháp, bệnh tiến nhanh và tiên lượng xấu, người bệnh có nguy cơ gặp các biến chứng trầm trọng như viêm cơ tim, suy hô hấp, suy đa phủ tạng, thậm chí là tử vong.
Cúm A/H5N1 (còn được gọi là cúm gia cầm) là bệnh truyền nhiễm cấp tính đặc biệt nguy hiểm do chủng virrus cúm A/H5N1 gây ra. H5N1 có khả năng lây nhiễm cao ở các loài chim và gia cầm. Thỉnh thoảng, H5N1 vẫn lây nhiễm từ động vật cho con người tuy nhiên rất khó lây nhiễm từ người sang người.
Theo các nhà khoa học, đây là chủng virus có độc lực cao và khả năng tự biến đổi (hoặc tái tổ hợp), đặc biệt là khả năng biến đổi gen lây từ người sang người, gây nhiều lo ngại về các đại dịch cúm toàn cầu có thể xảy ra.
Năm 1996, chủng cúm A/H5N1 lần đầu tiên được phát hiện trong ngỗng nhà ở tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Năm 1997, khi lây lan ở Hồng Kông, rất nhiều gà ở nông trường sau khi bị nhiễm H5N1 lập tức chết ngay, đồng thời đánh dấu lần đầu tiên truyền nhiễm sang người, khiến cho một em học sinh trường mẫu giáo tử vong.
Chủng virus này lây nhiễm khi con người có tiếp xúc trực tiếp với bất kỳ bộ phận nào của gia cầm sống (bao gồm cả lông và phân) hoặc chết vì nhiễm bệnh, hoặc môi trường sống bị nhiễm mầm bệnh. Khi mắc H5N1 người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng sốt (thường sốt cao trên 38 độ C), khó chịu, ho, đau bụng, đau cơ đau ngực, tiêu chảy…
Bệnh có nguy cơ diễn tiến nặng, tổn thương hệ hô hấp, bội nhiễm phế quản – phổi, viêm phổi, suy đa tạng, viêm màng ngoài tim, viêm cơ tim, phù não, viêm màng não lympho… dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
Chủng cúm A/H7N9 thường tìm thấy ở gia cầm, chim và thủy cầm. Nguồn truyền nhiễm chính của chủng này được xác định đến từ loại gia cầm sống gần người, một số nghiên cứu khác chỉ ra rằng nó cũng tồn tại trên các loài chim hoang dã và thủy cầm.
Vào năm 2013, Trung Quốc đã báo cáo việc xác định có một chủng virus cúm gia cầm A/H7N9 truyền sang người gây bệnh nghiêm trọng. Loại virus này đã được phát hiện ở nhiều loài chim khác nhau, trong đó gà là loài gia cầm bị ảnh hưởng nhiều nhất. Các mẫu từ môi trường, đặc biệt là từ các chợ gia cầm sống và một số trang trại nhỏ cũng cho kết quả dương tính với chủng H7N9. Chủng virus độc lực thấp đã biến đổi thành dạng độc lực cao (đối với gà) vào cuối năm 2016.
Do gia cầm nhiễm cúm A/H7N9 có rất ít biểu hiện lâm sàng nên cơ hội phát hiện, cách ly và xử lý chúng rất thấp, làm tăng khả năng tiếp xúc, khiến tỷ lệ lây nhiễm của virus H7N9 sang người cao hơn sự lây nhiễm của H5N1. (5)
Cho đến nay, những người bị nhiễm virus cúm A/H7N9 đều gặp biến chứng viêm phổi từ vừa đến nặng. Những triệu chứng đặc trưng khi người mắc bệnh là sốt cao 39 – 40 độ C, đau đầu, đau nhức cơ, sổ mũi, hắt hơi, đau họng, tức ngực, tím môi, co kéo cơ hô hấp, thở nhanh…
Theo các chuyên gia, virus cúm A/H1N1 có thể tồn tại 48 giờ trên các bề mặt thường xuyên tiếp xúc như bề mặt bàn ghế, tay vịn cầu thang và tồn tại từ 8 – 12 giờ, duy trì được 5 phút trong lòng bàn tay.
Bên cạnh đó, chủng virus này có thể sống rất lâu trong môi trường nước. Chúng có thể sống được đến 4 ngày trong nước có nhiệt độ 22 độ C và sống đến 30 ngày ở nhiệt độ 0 độ C. (6)
Theo WHO, đây là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở đường hô hấp có tốc độ lây nhiễm cao do các chủng cúm phổ biến như H1N1, H3N2, H5N1, H7N9 gây ra. Người lành có thể nhiễm virus cúm A nếu có tiếp xúc với dịch tiết mũi, họng có chứa virus cúm của người bệnh khi hắt hơi, ho hoặc nói chuyện.
Ngoài ra, virus cúm có thể tồn tại trên các bề mặt lên đến 48 giờ nên người lành chạm tay vào các đồ vật có dính giọt bắn từ mũi, họng của người bệnh sau đó vô tình chạm lên mặt, mũi, miệng. (7)
Các dấu hiệu đặc trưng khi nhiễm virus cúm A thường xuất hiện đột ngột như:
Đối với người khỏe mạnh, sức đề kháng tốt, các triệu chứng này sẽ tự khỏi mà không cần điều trị.
Tuy nhiên, nếu phát hiện thấy các triệu chứng bất thường cần nhanh chóng đưa người bệnh nhập viện để được thăm khám và điều trị kịp thời, tránh các biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra.
Đặc biệt, với những người thuộc nhóm có nguy cơ cao nhiễm virus như trẻ sơ sinh, trẻ em, người già, người có bệnh nền mạn tính hoặc suy giảm chức năng miễn dịch, phụ nữ có thai càng cần theo dõi sát sao các triệu chứng vì biến chứng của chúng có thể khiến người bệnh tử vong. (8)
CÓ thậm chí là RẤT NGUY HIỂM! Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định virus cúm A không chỉ lây nhiễm với tốc độ nhanh chóng thông qua tiếp xúc với đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp mà còn tiềm ẩn nguy cơ gây biến chứng nguy hiểm như:
Một số trường hợp nghiêm trọng, người bệnh không được điều trị sớm và đúng phương pháp có thể tiến triển nặng và có nguy cơ tử vong cao. (9)
Tổ chức Y tế (WHO) thống kê ước tính có khoảng một tỷ trường hợp mắc cúm mùa hàng năm, trong đó có 3 – 5 triệu trường hợp mắc bệnh nặng khiến số người tử vong lên đến 650.000 trường hợp. Đặc biệt, 99% trường hợp tử vong do nhiễm trùng đường hô hấp dưới liên quan đến cúm tập trung ở trẻ em dưới 5 tuổi.
Do đó, để giảm thiểu tỷ lệ tử vong do nhiễm virus cúm A, mỗi người cần thực hiện tốt các biện pháp cơ bản và đặc biệt là chủ động tiêm vắc xin cúm mùa hàng năm để tăng cường khả năng chống chọi lại các tác nhân gây bệnh.
Để chủ động phòng bệnh cúm A, Bộ Y tế khuyến cáo người dân chủ động thực hiện tốt một số biện pháp sau:
Việt Nam hiện đang lưu hành và sử dụng rộng rãi 2 loại vắc xin cúm, bao gồm: vắc xin cúm Vaxigrip Tetra (Pháp) và vắc xin Influvac Tetra (Hà Lan) với phác đồ tiêm như sau:
| Nội dung | Vaxigrip Tetra (Pháp) |
Influvac Tetra (Hà Lan) |
| Độ tuổi nhỏ nhất | 6 tháng tuổi | 6 tháng tuổi |
| Độ tuổi lớn nhất | Không giới hạn | Không giới hạn |
| Phác đồ/ Lịch tiêm | Vắc xin Vaxigrip Tetra 0,5 ml dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến dưới 9 tuổi chưa tiêm cúm có lịch tiêm 2 mũi:
Từ 9 tuổi trở lên: Lịch tiêm 01 mũi duy nhất và nhắc lại hàng năm. Lưu ý: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo chỉ cần tiêm nhắc lại vắc xin cúm hàng năm, luôn cách tối thiểu 12 tháng so với mũi trước. |
Vắc xin Influvac Tetra 0.5 ml dành cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến dưới 9 tuổi chưa tiêm cúm có lịch tiêm 2 mũi:
Từ 9 tuổi trở lên: Lịch tiêm 01 mũi duy nhất và nhắc lại hằng năm. Lưu ý: Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo chỉ cần tiêm nhắc lại vắc xin cúm hàng năm, luôn cách tối thiểu 12 tháng so với mũi trước. |
Hiện nay, Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC với hàng trăm trung tâm cao cấp, an toàn, hiện đại trên cả nước sẵn sàng cung cấp số lượng lớn các loại vắc xin phòng cúm mùa cũng như các loại vắc xin quan trong khác cho trẻ em và người lớn được bảo quản nghiêm ngặt trong kho lạnh đạt chuẩn GSP và hệ thống dây chuyền bảo quản lạnh (Cold chain) quy mô nhất cả nước, giúp lưu trữ vắc xin trong nhiệt độ 2 đến 8 độ C theo đúng yêu cầu của nhà sản xuất, đảm bảo vắc xin đạt chất lượng tốt nhất trước khi tiêm cho Khách hàng.
Đặc biệt, giá vắc xin tại VNVC luôn bình ổn và ở mức hợp lý, thậm chí có nhiều chương trình ưu đãi và quà tặng hấp dẫn. Nhằm giảm bớt gánh nặng tài chính cho khách hàng khi đi tiêm vắc xin bảo vệ sức khỏe, VNVC mang đến giải pháp tài chính đột phá “Tiêm vắc xin trước trả sau không lãi suất” hoặc chia nhỏ thanh toán Gói vắc xin trong nhiều lần.
Đồng thời, Khách hàng tiêm chủng tại VNVC cũng được hỗ trợ nhắc lịch tiêm miễn phí, theo dõi lịch sử tiêm chủng trọn đời, quản lý mũi tiêm tiện lợi, nhanh chóng qua VNVC Mobile App “Trợ lý tiêm chủng” (IOS/ANDROID) đầy đủ để không bỏ lỡ lịch tiêm nhiều loại vắc xin phòng bệnh quan trọng.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Virus cúm A rất nguy hiểm, gây nhiều biến chứng nặng nề và vô cùng tinh vi do biến đổi linh hoạt hàng năm. Chình vì vậy, các tổ chức y tế trên thế giới khuyến cáo trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh nền mạn tính, suy giảm miễn dịch, phụ nữ có thai và những đối tượng có nguy cơ cao mắc bệnh như nhân viên y tế, người làm trong phòng thí nghiệm, người thường xuyên đi du lịch hoặc làm việc trong môi trường đông đúc như trường học, bệnh viện, công sở nên tiêm phòng vắc xin cúm hàng năm để phòng bệnh hiệu quả cho bản thân, gia đình và cộng đồng.
