Hà Nội – Bé Hoài, 8 tuổi, phát triển tuyến vú và chiều cao tăng nhanh được chẩn đoán mắc dậy thì sớm trung ương, điều trị bằng thuốc ức chế hormone bảo tồn chiều cao trưởng thành.

Một năm trở lại đây bệnh nhi phát triển chiều cao nhanh vượt trội so với lứa tuổi dù bố mẹ đều cao trung bình. Tại Khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, bác sĩ ghi nhận trẻ cao 142 cm, nặng 41,1 kg, vượt chuẩn so với tuổi, tuyến vú phát triển mức Tanner B2-B3.

Kết quả chụp X-quang bàn tay cho thấy tuổi xương tương đương trẻ 10-10,5 tuổi, nhanh hơn khoảng 2 năm so với tuổi thực. Siêu âm tử cung, buồng trứng, hố thượng thận hai bên và chụp cộng hưởng từ sọ não không phát hiện bất thường.

Để khẳng định chẩn đoán, trẻ được thực hiện nghiệm pháp kích thích hormone GnRH, kết quả ghi nhận mức LH đỉnh, FSH sau kích thích lần lượt là 6,32 mIU/ml và 14,5 mIU/ml. ThS.BS Đỗ Tiến Sơn, khoa Nhi, chẩn đoán bé mắc dậy thì sớm trung ương.

Bé Hoài được chỉ định điều trị bằng thuốc đồng vận GnRH theo phác đồ tiêm 3 tháng mỗi lần với triptorelin 11,25mg có tác dụng kéo dài nhằm ức chế tạm thời hoạt động của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục, làm chậm tiến trình dậy thì và hạn chế tuổi xương phát triển quá nhanh. Trong quá trình điều trị, trẻ tái khám định kỳ để theo dõi tốc độ tăng trưởng, tuổi xương, đáp ứng với thuốc và điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.

Bác sĩ đồng thời tư vấn duy trì cân nặng hợp lý với chế độ ăn cân đối, hạn chế đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn và thức ăn nhanh, tăng cường vận động, ngủ đủ giấc và đi ngủ trước 22 giờ để tối ưu hormone tăng trưởng. Cha mẹ đồng hành về tâm lý để giúp trẻ hiểu thay đổi cơ thể, giáo dục giới tính phù hợp với lứa tuổi và hướng dẫn kỹ năng tự bảo vệ bản thân.

Tái khám sau 6 tháng, bác sĩ ghi nhận các dấu hiệu dậy thì của bé Hoài chững lại, ngực không phát triển thêm, chiều cao tăng chậm lại 2cm trong 6 tháng như ngưỡng tiền dậy thì. Đặc biệt, trẻ kiểm soát cân nặng tốt, giảm được 4kg.

Bác sĩ Sơn cho biết, dậy thì sớm trung ương là tình trạng trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến sinh dục được hoạt hóa trước thời điểm bình thường, khiến trẻ gái xuất hiện các đặc tính sinh dục thứ phát trước 8 tuổi và trẻ trai trước 9 tuổi. Lúc này, trẻ bắt đầu tăng tốc phát triển chiều cao, thay đổi tâm sinh lý, xuất hiện mùi cơ thể, mọc lông nách, lông mu; bé gái phát triển tuyến vú, bé trai tăng kích thước tinh hoàn và dương vật.

Ở bé gái, phần lớn trường hợp dậy thì sớm không xác định được nguyên nhân và là tình trạng lành tính. Tuy nhiên, trẻ vẫn cần được thăm khám đầy đủ để loại trừ các bệnh lý như tổn thương hoặc u não, tiền sử xạ trị vùng sọ não, giãn não thất, suy giáp, tăng sản thượng thận bẩm sinh hay các hội chứng di truyền như McCune-Albright.

Ngoài các nguyên nhân bệnh lý, nhiều yếu tố có thể làm tăng nguy cơ dậy thì sớm ở trẻ như béo phì, tiếp xúc với các chất gây rối loạn nội tiết trong môi trường (BPA, phthalates…), một số hóa chất nông nghiệp hoặc các chế phẩm chứa hormone khi sử dụng không đúng cách.

“Nhiều phụ huynh cho rằng con cao sớm sẽ có lợi thế về chiều cao. Thực tế, trẻ dậy thì sớm tuy tăng chiều cao nhanh trong giai đoạn đầu nhưng tuổi xương cũng trưởng thành nhanh hơn, khiến sụn tăng trưởng đóng sớm. Nếu không được điều trị kịp thời, chiều cao khi trưởng thành có thể thấp hơn tới 6-7cm so với tiềm năng di truyền”, bác sĩ Sơn cho biết.

Ngoài ảnh hưởng đến tầm vóc, dậy thì sớm còn khiến trẻ dễ mặc cảm, lo lắng khi cơ thể thay đổi khác biệt so với bạn bè cùng trang lứa. Về lâu dài, trẻ còn có nguy cơ cao hơn mắc một số rối loạn chuyển hóa và ảnh hưởng sức khỏe sinh sản.

Theo bác sĩ Sơn, không phải mọi trẻ dậy thì sớm đều cần điều trị. Chỉ định điều trị được cân nhắc dựa trên tuổi khởi phát, tốc độ tiến triển của dậy thì, tuổi xương, dự báo chiều cao trưởng thành và ảnh hưởng tâm lý đối với trẻ. Điều trị hiệu quả nhất khi được bắt đầu ở giai đoạn sớm, trước khi tuổi xương tiến triển quá nhanh.

Thời điểm ngừng điều trị được cá thể hóa dựa trên tuổi thực, tuổi xương, hiệu quả điều trị và sự đồng thuận của gia đình. Sau khi ngừng thuốc, quá trình dậy thì sẽ tiếp tục diễn ra bình thường. Ở bé gái đã có kinh nguyệt, chu kỳ thường xuất hiện trở lại sau khoảng 6-18 tháng.

Bác sĩ Sơn, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, khuyến cáo khi trẻ xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ dậy thì sớm nên đưa trẻ đến khám chuyên khoa Nội tiết Nhi. Thăm khám kịp thời giúp xác định trẻ có thực sự dậy thì sớm hay chỉ là những biến đổi sinh lý đơn lẻ, đồng thời phát hiện các bệnh lý tiềm ẩn nếu có. Điều trị đúng thời điểm không chỉ bảo tồn chiều cao trưởng thành mà còn giảm những ảnh hưởng đến tâm lý, khả năng hòa nhập xã hội và chất lượng cuộc sống của trẻ.

Để xác định trẻ dậy thì sớm, bác sĩ chỉ định các xét nghiệm nội tiết, chụp X-quang bàn tay đánh giá tuổi xương, siêu âm tử cung – buồng trứng ở bé gái hoặc tinh hoàn ở bé trai, tùy biểu hiện lâm sàng ở từng trẻ. Một số trường hợp cần làm nghiệm pháp kích thích GnRH để xác định dậy thì sớm trung ương và chụp cộng hưởng từ sọ não nhằm loại trừ bất thường tại vùng hạ đồi – tuyến yên.