Lối sống thiếu lành mạnh là nguyên nhân khiến nhiều người trẻ gặp tình trạng gan nhiễm mỡ, gây suy giảm chức năng gan và những hệ lụy nghiêm trọng.

TS.BS Vũ Trường Khanh, Trưởng khoa Tiêu hóa – Gan mật – Tụy, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội cho biết, một lá gan khỏe mạnh gần như không chứa mỡ. Khi cơ thể hấp thụ quá nhiều rượu bia hay calo dư thừa, chất béo sẽ tích tụ trong tế bào gan. Nếu lượng mỡ chiếm trên 5-10% trọng lượng gan, người bệnh được chẩn đoán gan nhiễm mỡ. Bệnh gồm hai nhóm chính là gan nhiễm mỡ do rượu (thường do thường xuyên uống rượu bia) và gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD). Trước đây NAFLD từng được coi là bệnh của người trung niên, song vài năm trở lại đây bệnh ngày càng trẻ hóa, đặc biệt là ở độ tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi và gọi là bệnh gan do chuyển hóa mà không liên quan đến bia rượu (MASLD).

Ở giai đoạn sớm, bệnh ít gây tổn thương gan, thường không có biểu hiện rõ ràng, đôi khi chỉ là mệt mỏi, chán ăn, nặng bụng vùng hạ sườn phải. Tuy nhiên, bệnh có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm, biến chứng thành viêm gan nhiễm mỡ (ước tính khoảng 10%) làm nguy cơ xơ hóa gan, xơ gan, và ung thư gan.

Theo Tạp chí y khoa quốc tế Hepatology thuộc Hiệp hội Nghiên cứu Bệnh gan Hoa Kỳ (American Association for the Study of Liver Diseases – AASLD), tỷ lệ mắc NALFD ở thanh thiếu niên (15-19 tuổi) trên toàn cầu đã tăng hơn 26% trong giai đoạn 1990 – 2019.

Theo nghiên cứu đăng tải trên trang web về y khoa Frontiers, NAFLD đang trở thành gánh nặng sức khỏe lớn ở thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi (15-39 tuổi). Từ năm 1990 đến 2021, tỷ lệ NAFLD ở nhóm tuổi 15-39 gia tăng đều đặn và được dự báo sẽ tiếp tục leo thang đến năm 2035, tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế và xã hội.

Ghi nhận tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, nhiều bệnh nhân trẻ mắc gan nhiễm mỡ. Ở giai đoạn sớm, triệu chứng thường mơ hồ, khó nhận biết, khiến người bệnh chủ quan, chậm trễ thăm khám và điều chỉnh lối sống. Điều này làm bệnh dễ bị bỏ sót và tiến triển nặng theo thời gian.

Chị Linh (33 tuổi) phát hiện gan nhiễm mỡ độ 1 trong lần khám sức khỏe định kỳ, hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng trước đó. Chị có tiền sử bệnh lý tuyến giáp, chỉ số khối cơ thể (BMI) trong giới hạn bình thường song thường xuyên làm việc căng thẳng, ít vận động, có thói quen uống trà sữa, ăn nhiều đồ ngọt, đồ chiên rán nhiều dầu mỡ…

Theo bác sĩ Khanh, những rối loạn chuyển hóa sẵn có (như bệnh tuyến giáp) kết hợp cùng chế độ sinh hoạt kém lành mạnh đã làm tăng nguy cơ tích tụ mỡ ở gan sớm ở người bệnh. Hiện chưa có thuốc đặc hiệu điều trị gan nhiễm mỡ, hướng điều trị chính vẫn là thay đổi lối sống, đồng thời người bệnh cần điều trị ổn định bệnh lý tuyến giáp và các rối loạn chuyển hóa đi kèm.

Một trường hợp khác là Hoàng (18 tuổi, cao 1m72, nặng 94 kg) thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, dễ đầy bụng, nặng tức vùng hạ sườn phải sau ăn. Đi khám, Hoàng được chẩn đoán gan nhiễm mỡ độ 3, kèm rối loạn mỡ máu và tăng acid uric.

Theo bác sĩ Khanh, gan nhiễm mỡ độ 3 cho thấy bệnh có nguy cơ tiến triển, đặc biệt đáng lo ngại khi bệnh nhân mới 18 tuổi. Với BMI 31,7, bệnh nhân thuộc nhóm béo phì độ 2, kèm theo các rối loạn chuyển hóa như tăng acid uric, rối loạn mỡ máu. Bệnh nhân được chỉ định giảm cân an toàn, xây dựng chế độ ăn hợp lý, tăng cường vận động và điều trị kèm theo các rối loạn chuyển hóa.

Sau gần 1 năm tuân thủ theo chỉ định của bác sĩ, BMI của Hoàng về mức 27,8 (béo phì xuống còn thừa cân). Các chỉ số mỡ máu, acid uric trở lại giới hạn bình thường, men gan cải thiện rõ rệt, siêu âm ghi nhận gan nhiễm mỡ giảm còn độ 1.

Theo bác sĩ Khanh, nguyên nhân chính khiến bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu ngày càng gia tăng và trẻ hóa là do lối sống thiếu lành mạnh: ít vận động, ăn uống dư thừa năng lượng, nhiều đồ ngọt, nước có gas, thức ăn nhanh nhưng thiếu rau xanh. Thói quen uống rượu bia, thức khuya, căng thẳng cũng góp phần khiến gan dễ tích tụ mỡ và thúc đẩy quá trình viêm. Ngoài ra, những người trẻ mắc bệnh nền như tiểu đường type 2, rối loạn lipid máu hay hội chứng buồng trứng đa nang có nguy cơ cao phát triển gan nhiễm mỡ sớm.

Theo phân tích đánh giá tổng hợp được đăng trên tạp chí khoa học quốc tế về Gan mật xuất bản bởi Elsevier, cho thấy NAFLD là bệnh gan phổ biến nhất trên toàn cầu và hiện ước tính ảnh hưởng đến 38% dân số. Tỷ lệ mắc đã tăng từ 25,3% trong giai đoạn 1990-2006 lên 38,0% trong giai đoạn 2016-2019, ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh xơ gan và các biến chứng của bệnh này. Ước tính số người mắc bệnh xơ gan liên quan đến NAFLD vào năm 2030 sẽ tăng gấp đôi so với năm 2016.

Theo Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ (Pubmed), tỷ lệ mắc NAFLD khác nhau tùy khu vực, nhưng tại Đông Nam Á đã vượt ngưỡng 40%.

Tại Việt Nam, gần 30 triệu người bị gan nhiễm mỡ, trong đó khoảng 8-10 % có nguy cơ tiến triển thành xơ hóa và xơ gan.

Bác sĩ Khanh khuyến cáo, gan có khả năng tự hồi phục nếu được phát hiện sớm bệnh và điều chỉnh lối sống kịp thời. Do đó, mọi người cần xây dựng thói quen lành mạnh để bảo vệ sức khỏe lâu dài. Thực hiện chế độ ăn cân bằng, tăng cường rau xanh, chất xơ, hạn chế đồ chiên rán, nước ngọt có gas và rượu bia, bỏ hút thuốc lá. Duy trì thói quen tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần, như đi bộ nhanh, bơi lội hay đạp xe, giúp cơ thể đốt cháy năng lượng, tránh tích tụ mỡ. Bên cạnh đó, kiểm soát cân nặng hợp lý, ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, tránh căng thẳng. Những người có yếu tố nguy cơ như béo phì, tiểu đường, rối loạn mỡ máu nên tầm soát sức khỏe định kỳ để tránh các biến chứng nguy hiểm.

*Tên người bệnh đã được thay đổi.