Thủng đại tràng là gì? Có cấn xử lý sớm?

Thủng đại tràng nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí kịp thời, người bệnh có thể đối mặt với nhiều rủi ro sức khỏe, thậm chí đe dọa tính mạng. Vậy, dấu hiệu nhận biết tình trạng này là gì? Chẩn đoán và điều trị bằng cách nào?

Thủng đại tràng là gì?

Thủng đại tràng là khi thành đại tràng (ruột già) bị rách hoặc thủng xuyên qua tất cả các lớp. Phân, vi khuẩn và khí trong lòng ruột khi đó tràn vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc và có thể dẫn tới nhiễm trùng huyết, sốc nhiễm trùng.

Dấu hiệu nhận biết bị thủng đại tràng

Thủng đại tràng xảy ra khi có một lỗ thủng xuyên qua tất cả các lớp của thành đại tràng, khiến các chất chứa trong lòng ruột như phân, vi khuẩn và dịch tiêu hóa tràn vào ổ bụng hoặc vào khoang sau ổ bụng. Nếu không được nhận biết sớm và xử trí kịp thời, người bệnh có thể rơi vào tình trạng nhiễm trùng huyết, sốc nhiễm khuẩn và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Khác với những cơn đau bụng thông thường, triệu chứng của tình trạng này thường xuất hiện đột ngột với cường độ mạnh mẽ, phản ánh tình trạng viêm phúc mạc cấp tính, người bệnh cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu sau:

• Đau bụng dữ dội, lan rộng: Cơn đau thường khởi phát đột ngột như “dao đâm”. Ban đầu đau có thể khu trú tại vị trí lỗ thủng, sau đó nhanh chóng lan ra khắp ổ bụng. Cơn đau có xu hướng liên tục, không thuyên giảm ngay cả khi thay đổi tư thế.
• Bụng chướng, co cứng thành bụng: Đây là dấu hiệu đặc trưng của phản ứng viêm phúc mạc. Khi sờ vào bụng, người bệnh cảm thấy bụng cứng như gỗ, đau chói khi ấn vào (cảm ứng phúc mạc). Bụng chướng to do viêm phúc mạc gây liệt ruột và tích tụ khí tự do trong ổ bụng.
• Sốt cao và rét run: Sự xâm nhập của vi khuẩn từ đại tràng vào ổ bụng gây ra tình trạng nhiễm trùng toàn thân nhanh chóng. Đồng thời, nhiệt độ cơ thể của người bệnh có thể tăng cao trên 38.5°C, hoặc hạ thấp dưới 36⁰C kèm theo tình trạng môi khô, lưỡi bẩn.
• Tụt huyết áp và rối loạn ý thức: Trong giai đoạn muộn, người bệnh có biểu hiện của sốc nhiễm khuẩn: mạch nhanh nhẹ khó bắt, huyết áp tụt, da xanh xao, vã mồ hôi lạnh, lơ mơ hoặc rơi vào hôn mê.

Nguyên nhân gây thủng đại tràng

Việc hiểu rõ về cơ chế bệnh sinh cũng như các yếu tố nguy cơ gây thủng đại tràng là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa và phòng ngừa các biến chứng nặng nề trong tương lai. Cơ chế gây ra tình trạng này rất đa dạng, có thể xuất phát từ các bệnh lý mạn tính hoặc các tác động ngoại lực làm mất đi sự toàn vẹn của thành ruột. (1)

1. Viêm loét đại tràng và bệnh Crohn

Đây là nhóm bệnh viêm ruột (IBD) có tính chất mạn tính. Tình trạng viêm loét kéo dài khiến thành đại tràng trở nên mỏng manh, dễ bị bào mòn và hình thành lỗ thủng. Đặc biệt, biến chứng “phình đại tràng nhiễm độc” trong bệnh viêm loét đại tràng khiến ruột giãn rộng quá mức, dẫn đến hoại tử và thủng đại tràng cấp tính. Tình trạng nhiễm khuẩn Salmonella, nhiễm Amip có thể gây ra thủng đại tràng.

2. Túi thừa đại tràng

Bệnh lý túi thừa đại tràng do vị trí thành đại tràng suy yếu, mỏng tạo thành các túi thừa. Bệnh có nhiều mức độ từ viêm, áp xe, viêm phúc mạc khu trú, lan tỏa, viêm phúc mạc phân. Tình trạng nặng nhất, phân từ chỗ túi thừa đại tràng viêm thủng tràn vào ổ bụng gây viêm phúc mạc phân, nhiễm trùng nghiêm trọng.

3. Ung thư đại trực tràng

Các khối u ác tính phát triển xâm lấn sâu vào các lớp mô của thành ruột. Khi khối u bị hoại tử hoặc gây tắc nghẽn ruột hoàn toàn, áp lực phía trên chỗ tắc tăng cao kết hợp với sự suy yếu của thành ruột tại vị trí u sẽ dẫn đến vỡ hoặc thủng. Đây là tình trạng cực kỳ nguy hiểm vì tế bào ung thư và vi khuẩn có thể lan tràn khắp ổ bụng.

4. Chấn thương bụng kín, vết thương xuyên thấu, dị vật trong lòng đại tràng

Các tác động mạnh từ bên ngoài như tai nạn giao thông, té ngã từ trên cao (chấn thương bụng kín) có thể gây tăng áp lực đột ngột làm vỡ đại tràng. Ngoài ra, các vết thương trực tiếp như bị đâm hoặc hỏa khí xâm nhập ổ bụng (vết thương xuyên thấu) sẽ gây rách và thủng trực tiếp hệ tiêu hóa. Các dị vật có thể từ đường tiêu hóa trên xuống hoặc dị vật do người bệnh đưa vào hậu môn, trực tràng gây thủng ruột.

5. Biến chứng do dùng thuốc hoặc thủ thuật

Việc sử dụng một số loại thuốc điều trị bệnh, đặc biệt là thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), Aspirin, corticoid liều cao kéo dài, thuốc điều trị bệnh thấp khớp, thuốc hóa trị có thể làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc, gây loét và thủng đại tràng. Bên cạnh đó, mặc dù ít phổ biến, tuy nhiên các thủ thuật can thiệp như nội soi đại tràng (đặc biệt là khi có cắt polyp hoặc sinh thiết), đo áp lực đại tràng, phẫu thuật vùng bụng có thao tác với ruột, thực hiện miệng nối ruột, cũng tiềm ẩn nguy cơ nhỏ gây thủng thành ruột nếu có các yếu tố bệnh lý nền đi kèm hoặc thực hiện bởi bác sĩ thiếu kinh nghiệm tại các cơ sở y tế kém uy tín.

6. Táo bón lâu ngày, phân to và cứng

Đây là nguyên nhân thường gặp ở người cao tuổi hoặc người bị rối loạn vận động đại tràng. Khối phân tích tụ lâu ngày trở nên khô cứng (u phân), gây áp lực liên tục lên niêm mạc đại tràng, làm giảm lưu thông máu tại chỗ, dẫn đến loét do đè ép và cuối cùng là thủng (perforation stercoral).

7. Những nguyên nhân khác

Một số nguyên nhân khác có thể gây ra thủng đại tràng. Thủng đại tràng ngang do viêm tụy hoại tử nhiễm trùng và hệ quả thiếu máu sau viêm. Thủng đại tràng có thể do bệnh của mô liên kết collagen như hội chứng Ehlers-Danlos type IV, hội chứng Behçet, hội chứng Churg-Straus.

Phương pháp chẩn đoán

Để chẩn đoán chính xác tình trạng thủng đại tràng và đánh giá mức độ tổn thương, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng và các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại:

• Chụp X quang bụng: Đây là phương pháp nhanh chóng để phát hiện “liềm hơi dưới cơ hoành” – dấu hiệu cho thấy có không khí thoát ra từ đường tiêu hóa vào ổ bụng. Tuy có độ đặc hiệu cao nhưng độ nhạy thấp, không loại trừ được có thủng ruột hay không và không chẩn đoán được nguyên nhân, vị trí thủng.
• Chụp CT ổ bụng có cản quang: Là xét nghiệm nhanh và có giá trị nhất. Hình ảnh chụp CT ổ bụng giúp bác sĩ xác định chính xác vị trí lỗ thủng, lượng dịch tự do và các nguyên nhân đi kèm như khối u, túi thừa hay dị vật.
• Xét nghiệm máu: Đánh giá tình trạng nhiễm trùng qua số lượng bạch cầu tăng cao, chỉ số CRP tăng và kiểm tra tình trạng rối loạn điện giải hoặc suy chức năng thận do sốc.
• Siêu âm ổ bụng: Giúp phát hiện dịch tự do và các bất thường trong cấu trúc các tạng, dù độ nhạy không cao bằng CT trong việc tìm khí tự do.
• MRI: có giá trị tương đương CT, nhưng thời gian thực hiện lâu, không thích hợp với tình trạng cấp cứu của thủng ruột, chỉ thực hiện trong với trường hợp không thể thực hiện CT như phụ nữ mang thai,…

Biến chứng nguy hiểm nếu không điều trị sớm

Thủng đại tràng nếu không được cấp cứu kịp thời có thể dẫn đến nhiều hệ lụy sức khỏe nguy hiểm như:

• Viêm phúc mạc toàn thể, viêm phúc mạc phân: Toàn bộ màng bụng bị nhiễm trùng nặng do phân và vi khuẩn. Đây là biến chứng cấp bách nhất cần phẫu thuật ngay lập tức.
• Nhiễm khuẩn huyết, Sốc nhiễm khuẩn: Độc tố vi khuẩn xâm nhập vào máu gây nhiễm trùng toàn thân, suy đa tạng (suy thận, suy gan, suy hô hấp), tỷ lệ tử vong trong giai đoạn này là rất cao.
• Áp xe ổ bụng: Các ổ mủ hình thành rải rác trong bụng gây đau đớn kéo dài, nhiễm trùng dai dẳng và khó điều trị triệt để bằng thuốc.
• Dính ruột và tắc ruột sau này: Quá trình viêm nhiễm nặng tạo ra các dải xơ dính giữa các quai ruột, gây đau bụng mạn tính hoặc tắc ruột cơ học về sau.

Xử lý và điều trị thủng đại tràng

Điều trị tình trạng này là một hành trình kết hợp giữa hồi sức tích cực và can thiệp ngoại khoa triệt để.

1. Xử lý cấp cứu

Ngay khi nghi ngờ thủng đại tràng, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế gần nhất để đội ngũ bác sĩ có biện pháp xử trí kịp thời, bao gồm:

• Bất động và nhịn ăn uống hoàn toàn để tránh làm nặng thêm tình trạng tràn dịch tiêu hóa.
• Truyền dịch tĩnh mạch để bồi phụ điện giải, cân bằng kiềm toanvà duy trì huyết áp.
• Sử dụng kháng sinh phổ rộng liều cao để kiểm soát tình trạng nhiễm trùng máu.
• Đặt ống thông dạ dày để làm giảm áp lực trong lòng đường tiêu hóa.

2. Phẫu thuật điều trị

Trong hầu hết các trường hợp thủng đại tràng, bác sĩ sẽ yêu cầu người bệnh điều trị bằng cách phẫu thuật Tùy vào vị trí, kích thước lỗ thủng và tình trạng sạch/bẩn của ổ bụng, bác sĩ sẽ cân nhắc chỉ định:

• Khâu lỗ thủng đơn thuần: Áp dụng cho lỗ thủng nhỏ, đến sớm và mô xung quanh còn tốt.
• Cắt đoạn đại tràng: Loại bỏ phần đại tràng bị tổn thương, có khối u chứa lỗ thủng.
• Làm hậu môn nhân tạo: Trong điều kiện ổ bụng bẩn, đại tràng dơ nhiều phân, hoặc người bệnh không đủ điều kiện sức khỏe, bác sĩ sẽ đưa đầu ruột ra ngoài da để phân thoát ra ngoài, giúp đại tràng có thời gian nghỉ ngơi và chữa lành trước khi được nối lại sau vài tháng.
• Một số trường hợp thủng đại tràng khu trú như áp xe túi thừa đại tràng, rò miệng nối tùy vào tình trạng bệnh nhân có thể cân nhắc điều trị nội khoa, dẫn lưu ổ áp xe, theo dõi diễn tiến đáp ứng điều trị và chỉ định phẫu thuật khi cần.

Chế độ sinh hoạt và phòng ngừa thủng đại tràng

Duy trì một hệ tiêu hóa khỏe mạnh là nền tảng quan trọng nhất để ngăn ngừa rủi ro thủng đại tràng, mỗi người nên chủ động thực hiện các biện pháp sau:

• Chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ: Tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt để đảm bảo nhu động ruột đều đặn, tránh táo bón kéo dài gây áp lực lên thành đại tràng.
• Uống đủ nước: Nước giúp làm mềm phân và hỗ trợ quá trình chuyển hóa tại ruột diễn ra trơn tru.
• Hạn chế rượu bia và chất kích thích: Tránh các tác nhân gây viêm loét niêm mạc ruột.
• Thận trọng khi dùng thuốc: Không tự ý sử dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm mà không có chỉ định của bác sĩ, đặc biệt là khi bản thân có tiền sử bệnh lý dạ dày, đại tràng.
• Thăm khám sức khỏe hệ tiêu hóa định kỳ: Thực hiện nội soi đại tràng định kỳ tại bệnh viện uy tín sở hữu máy móc y tế hiện đại theo chỉ định của bác sĩ để phát hiện sớm và cắt bỏ các polyp tiền ung thư, hoặc điều trị sớm các túi thừa và viêm loét. Điều này đặc biệt quan trọng đối với người trên 45 tuổi và người mắc các vấn đề về tiêu hóa.
• Lắng nghe cơ thể: Khi có các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài như đi ngoài ra máu, thay đổi thói quen đại tiện, đau bụng âm ỉ… cần đi khám ngay tại các cơ sở y tế uy tín.

Việc nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và yếu tố nguy cơ gây thủng đại tràng sẽ giúp mỗi người có thể chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân tối ưu. Mỗi người nên thăm khám sức khỏe định kỳ để sớm phát hiện các vấn đề sức khỏe bất thường và có biện pháp xử trí kịp thời, trong đó có tình trạng tổn thương đại tràng.