Liệt trong giấc ngủ thường xảy ra chỉ trong vài giây, vài phút, không gây nguy hiểm tính mạng nhưng có thể tiềm ẩn bệnh lý liên quan. Nếu triệu chứng tê liệt khi ngủ xuất hiện thường xuyên, liên tục, người bệnh nên đi khám sớm để được chỉ định điều trị phù hợp.
Liệt trong giấc ngủ là tình trạng cơ thể không thể cử động hoặc nói chuyện trong vài giây đến vài phút, mặc dù tâm trí đã tỉnh táo, chủ yếu xảy ra khi một người chuyển tiếp giữa trạng thái ngủ và thức. Đây là một dạng rối loạn giấc ngủ thuộc nhóm parasomnia (những hành vi bất thường xảy ra trong khi ngủ hoặc lúc chuyển giấc).
Về mặt sinh học, liệt khi ngủ xảy ra do cơ thể chưa thoát khỏi trạng thái tê liệt tự nhiên của giấc ngủ REM (giai đoạn chuyển động mắt nhanh, giấc mơ xảy ra), trong khi não bộ đã tỉnh dậy. Để bảo vệ cơ thể không hành động theo giấc mơ, não bộ tạm thời ức chế hoạt động cơ bắp.(1)
Thế nên, khi tỉnh giấc nhưng chưa kịp loại bỏ cơ chế này, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái tê liệt tạm thời. Liệt khi ngủ không nguy hiểm, nhưng có thể gây sợ hãi nếu không hiểu rõ cơ chế.
Thường được chia thành hai dạng chính:(2)
Tình trạng này thường xuất hiện với các triệu chứng sau:(3)
Liệt trong giấc ngủ thường xảy ra khi cơ thể chuyển giữa trạng thái thức và ngủ REM, cụ thể là: khi bắt đầu ngủ (tê liệt giấc ngủ lúc ngủ thiếp – hypnagogic), khi vừa thức dậy (tê liệt giấc ngủ sau khi ngủ – hypnopompic). Nguyên nhân thường liên quan đến rối loạn giấc ngủ, căng thẳng, thay đổi múi giờ hoặc làm việc ca đêm.
Những người trải qua tình trạng liệt khi ngủ thường mô tả cảm giác như:
Mặc dù không gây hại về mặt thể chất, nhưng những trải nghiệm này có thể gây lo âu hoặc ám ảnh giấc ngủ.
Thông thường, một đợt tê liệt khi ngủ thường kéo dài từ vài giây đến khoảng 2 phút, có thể kéo dài lâu hơn (tối đa 10 phút) nhưng ít gặp. Người bệnh thường nhanh chóng lấy lại khả năng cử động mà không cần can thiệp y tế.
Liệt trong giấc ngủ có thể xảy ra do nhiều tác nhân, yếu tố nguy cơ khác nhau cùng tác động đến quá trình chuyển giao giữa các giai đoạn của giấc ngủ, đặc biệt là giấc ngủ REM, bao gồm:(4)
Tình trạng mất ngủ, ngủ không sâu, ngủ chập chờn hoặc thay đổi múi giờ thường xuyên có thể gây rối loạn chu kỳ giấc ngủ. Khi chu kỳ REM bị ngắt quãng hoặc đột ngột chuyển trạng thái, nguy cơ xuất hiện tê liệt khi ngủ tăng cao. Tình trạng này cũng thường xuyên xảy ra ở những người làm việc theo ca, đặc biệt là ca đêm.
Chứng ngủ rũ là một rối loạn thần kinh mạn tính ảnh hưởng đến khả năng điều khiển chu kỳ thức – ngủ. Người mắc chứng này thường gặp các hiện tượng như buồn ngủ ban ngày quá mức, mất trương lực cơ đột ngột và tê liệt khi ngủ. Trong nhiều trường hợp, tê liệt khi ngủ là triệu chứng đầu tiên gợi ý người bệnh đi khám.
Các bệnh rối loạn lo âu, rối loạn hoảng loạn, trầm cảm và rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) đều có liên hệ mật thiết với hiện tượng liệt trong giấc ngủ. Những người thường xuyên căng thẳng, mất kiểm soát cảm xúc, hoặc có tiền sử trầm cảm cũng dễ bị rối loạn giấc ngủ, dẫn đến tăng nguy cơ gặp phải tình trạng này.
Các hành vi giấc mơ như mộng du, nói mớ, nghiến răng, hoặc rối loạn hành vi trong giấc ngủ REM (REM sleep behavior disorder – RBD) cũng có thể là nguyên nhân gây ra tình trạng liệt trong giấc ngủ.
Bất kỳ ai cũng có thể bị liệt trong khi ngủ tối thiểu một lần trong đời. Tuy nhiên, tình trạng này thường xảy ra phổ biến ở những nhóm đối tượng sau đây:
Bác sĩ thường chẩn đoán tê liệt thần kinh khi ngủ dựa trên triệu chứng lâm sàng qua khai thác bệnh sử, bao gồm: thời điểm xảy ra các đợt tê liệt, cảm giác trong lúc bị tê liệt, các yếu tố khởi phát (thiếu ngủ, stress, nằm ngửa,…), tần suất và mức độ ảnh hưởng đến giấc ngủ.(5)
Trong trường hợp nghi ngờ có rối loạn giấc ngủ kèm theo (như ngủ rũ), người bệnh có thể được chỉ định:
Về mặt sinh học, tê liệt khi ngủ đơn lẻ không nguy hiểm, nhưng nếu xảy ra thường xuyên, cơ thể có thể đối mặt với các tình trạng sau:
Trong những trường hợp nặng, bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng thuốc chống trầm cảm hoặc liệu pháp hành vi nhận thức để kiểm soát giấc ngủ REM.
Hiện chưa có thuốc đặc trị tình trạng tê liệt khi ngủ, tuy nhiên, nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng sống, bác sĩ có thể định người bệnh điều trị bằng một số phương pháp sau:
Đây là bước điều trị đầu tiên và quan trọng, áp dụng cho hầu hết các trường hợp tê liệt đơn lẻ, không do bệnh lý nền. Các biện pháp cụ thể bao gồm:
Nếu tê liệt khi ngủ xảy ra thường xuyên (từ 2-3 lần/tuần), gây mất ngủ, lo âu nghiêm trọng hoặc nghi ngờ có liên quan đến bệnh lý thần kinh như chứng ngủ rũ, bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng thuốc.
Các loại thuốc có thể được sử dụng bao gồm:
Lưu ý: Người bệnh không được tự ý dùng thuốc, chỉ sử dụng khi có chỉ định và theo dõi của bác sĩ.
Liệu pháp tâm lý thường được chỉ định đối với các trường hợp sợ đi ngủ, mất ngủ kéo dài hoặc lo âu quá mức do tình trạng liệt trong giấc ngủ. Liệu pháp này giúp người bệnh hiểu đúng về tê liệt giấc ngủ để giảm nỗi sợ, tái lập tư duy tích cực về giấc ngủ, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật thư giãn, kiểm soát stress. Đây là phương pháp lâu dài nhưng an toàn, mang đến hiệu quả bền vững, đặc biệt khi kết hợp với việc điều chỉnh lối sống khoa học.
Để hạn chế tình trạng tê liệt giấc ngủ, mỗi người nên chủ động áp dụng một số biện pháp sau:
Người bệnh nên đi khám bác sĩ ngay khi nhận thấy các dấu hiệu sau:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Liệt trong giấc ngủ có thể gây lo sợ và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống. Nếu tình trạng này xảy ra thường xuyên, người bệnh nên chủ động đi khám, điều trị sớm theo chỉ dẫn của bác sĩ để kiểm soát tốt tình trạng đang gặp phải, tránh diễn tiến nghiêm trọng theo thời gian.
