Tắc ruột do bã thức ăn: Đừng chủ quan với thói quen ăn uống

Tình trạng tắc ruột do bã thức ăn nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời có thể gây ra nhiều rủi ro sức khỏe nguy hiểm. Vậy dấu hiệu và nguyên nhân và cách xử lý ra sao?

Dấu hiệu nhận biết tắc ruột do bã thức ăn

Việc nhận diện sớm các triệu chứng bã thức ăn gây tắc ruột là chìa khóa giúp người bệnh hạn chế biến chứng nguy hiểm. Thông thường, tình trạng tắc ruột do bã thức ăn sẽ biểu hiện qua bộ tứ triệu chứng điển hình của hội chứng tắc ruột:

• Đau bụng quặn từng cơn: Đây là dấu hiệu khởi phát phổ biến nhất. Người bệnh thường cảm thấy các cơn đau co thắt vùng quanh rốn hoặc thượng vị. Cơn đau diễn ra theo từng đợt, phản ánh nỗ lực của nhu động ruột nhằm đẩy khối bã đi qua vị trí tắc nghẽn.
• Nôn nhiều, nôn ra thức ăn cũ: Khi đoạn ruột phía trên bị ứ trệ, áp lực tăng cao khiến thức ăn bị trào ngược. Ban đầu là nôn ra dịch dạ dày, sau đó có thể nôn ra thức ăn của những bữa trước đó (thức ăn chưa được tiêu hóa hết).
• Bí trung đại tiện: Đây là triệu chứng khẳng định tình trạng tắc nghẽn hoàn toàn. Do khối bã thức ăn chắn ngang lòng ruột, hơi và phân không thể di chuyển xuống đoạn dưới để thoát ra ngoài.
  Bụng chướng nhẹ hoặc vừa, âm ỉ: Vùng bụng bắt đầu căng to do tích tụ hơi và dịch. Khi sờ nắn, người bệnh cảm thấy đau tức âm ỉ, bụng không còn mềm mại như bình thường.

Tại sao bã thức ăn có thể gây tắc ruột?

Sự hình thành khối bã thức ăn (Bezoar) có thể là hệ quả của sự kết hợp giữa loại thực phẩm tiêu thụ và tình trạng cơ địa của người bệnh.

• Ăn quá nhiều thực phẩm khó tiêu hóa: Các loại thực phẩm chứa nhiều chất chát (Tanin) như hồng giòn, hồng ngâm, ổi, hoặc thực phẩm nhiều chất xơ bã (măng khô, xơ mít) khi gặp axit dạ dày sẽ kết tủa thành một khối đặc, dính như nhựa đường, tạo tiền đề cho tắc ruột do bã thức ăn. (1)
• Rối loạn chức năng dạ dày – tiêu hóa: Ở những người có nồng độ axit dạ dày thấp hoặc thiếu hụt các enzyme tiêu hóa, quá trình phân rã thức ăn bị đình trệ có thể khiến các khối xơ bã tích tụ dần theo thời gian.
• Nhai nuốt kém, người lớn tuổi, răng giả: Việc nhai không kỹ khiến thức ăn đi vào dạ dày dưới dạng các khối lớn. Đây là lý do người cao tuổi hoặc người mất răng là đối tượng nguy cơ cao hàng đầu.
• Tiền sử bệnh tiêu hóa hoặc dùng thuốc: Những người từng phẫu thuật cắt dạ dày, nối vị tràng thường có nhu động ruột kém, lòng ruột bị hẹp hoặc mất đi chức năng nghiền nát thức ăn tự nhiên, dễ dẫn đến tắc ruột do bã ở thức ăn.

Phương pháp chẩn đoán

Để chẩn đoán chính xác tình trạng tắc ruột do bã thức ăn, người bệnh cần trải qua quá trình thăm khám lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng như:

• Chụp X quang bụng: Giúp phát hiện các mức nước – mức hơi, dấu hiệu điển hình của tắc ruột.
• Chụp cắt lớp vi tính (CT Scan): Đây là “tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán. Kết quả chụp CT cho phép bác sĩ quan sát hình ảnh khối bã có cấu trúc hình lốm đốm khí (mottled gas pattern) đặc trưng bên trong lòng ruột, đồng thời đánh giá tình trạng lưu thông mạch máu ở đoạn ruột bị tắc.
• Siêu âm ổ bụng: Hỗ trợ loại trừ các nguyên nhân gây tắc khác như xoắn ruột hay lồng ruột, đồng thời phát hiện dịch tự do trong ổ bụng nếu có biến chứng.

Cách xử lý tắc ruột do bã thức ăn

Nguyên tắc điều trị là giải phóng vị trí tắc nghẽn, phục hồi lưu thông ruột và điều chỉnh các rối loạn nội môi do tắc ruột gây ra. Tùy thuộc vào từng tình trạng bệnh, bác sĩ sẽ cân nhắc đưa ra phác đồ điều trị tắc ruột phù hợp, có thể bao gồm:

1. Điều trị nội khoa bảo tồn

Với các trường hợp tắc ruột do bã thức ăn ở giai đoạn sớm, hạch chưa có dấu hiệu hoại tử, bác sĩ có thể chỉ định:

• Đặt ống sonde dạ dày để hút dịch giảm áp
• Truyền dịch, bù điện giải tích cực
• Sử dụng một số loại dung dịch đặc biệt qua đường uống hoặc qua ống thông để làm mềm và làm rã khối bã thức ăn một cách tự nhiên.

2. Chỉ định nội soi gắp bã thức ăn

Nếu khối bã còn nằm trong dạ dày hoặc đoạn cao của ruột non, nội soi tiêu hóa là phương pháp tối ưu. Bác sĩ sẽ sử dụng các dụng cụ chuyên dụng qua ống soi (như rọ, thòng lọng) để cắt nhỏ và gắp khối bã ra ngoài, thay vì thực hiện đại phẫu.

3. Phẫu thuật lấy khối bã khi có biến chứng

Khi điều trị nội khoa không hiệu quả hoặc có dấu hiệu nghi ngờ hoại tử ruột, bác sĩ có thể chỉ định người bệnh điều trị bằng phương pháp phẫu thuật. Bác sĩ phẫu thuật sẽ mở lòng ruột để lấy khối bã hoặc cắt bỏ đoạn ruột nếu đã bị hoại tử do thiếu máu nuôi dưỡng.

Những biến chứng nguy hiểm nếu không xử lý kịp thời

Tắc ruột do bã thức ăn cần được can thiệp điều trị càng sớm càng tốt. Nếu chậm trễ trong chẩn đoán và điều trị, người bệnh có thể đối mặt với các biến chứng nguy hiểm như:

• Hoại tử và thủng ruột: Khối bã chèn ép vào thành ruột làm đình trệ dòng máu nuôi dưỡng, dẫn đến chết mô (hoại tử). Ruột bị mỏng đi và thủng, khiến dịch tiêu hóa tràn vào ổ bụng.
• Viêm phúc mạc toàn thể: Khi ruột thủng, vi khuẩn và chất độc lan rộng khắp khoang bụng gây nhiễm trùng, nhiễm độc nặng, đây là tình trạng cực kỳ nguy kịch với tỉ lệ tử vong cao.
• Suy thận, rối loạn điện giải nặng: Việc nôn mửa và ứ đọng dịch trong lòng ruột gây mất nước trầm trọng, dẫn đến tụt huyết áp và suy đa tạng.

Ăn uống thế nào để phòng tránh tắc ruột do bã thức ăn?

Xây dựng chế độ dinh dưỡng và thói quen ăn uống khoa học là phương pháp giúp mỗi người phòng bệnh chủ động và hiệu quả để tránh tái phát tắc ruột do bã thức ăn:

• Tránh ăn nhiều các thực phẩm dễ tạo bã: Hạn chế ăn các loại quả chát (hồng, sung, ổi) khi bụng đói, đồng thời không nên ăn quá nhiều măng khô hoặc các thực phẩm chứa nhiều xơ dai trong một bữa ăn.
• Nhai kỹ, ăn chậm, không nuốt vội: Thức ăn trong khẩu phần nên được nghiền nhỏ trước khi xuống dạ dày. Điều này đặc biệt quan trọng với người cao tuổi và trẻ nhỏ.
• Uống đủ nước và tăng thực phẩm giàu xơ hòa tan: Nước giúp làm mềm thức ăn, hỗ trợ quá trình vận chuyển chất bã trong lòng ruột diễn ra thuận lợi.
  Kiểm soát các bệnh lý tiêu hóa mạn tính: Những người có tiền sử phẫu thuật dạ dày cần khám định kỳ để bác sĩ đánh giá chức năng co bóp của hệ tiêu hóa và nhận lời khuyên về chế độ ăn chuyên biệt.

Tắc ruột do bã thức ăn có thể được điều trị hiệu quả nếu được chẩn đoán sớm và chữa trị kịp thời. Ngay khi có các dấu hiệu đau bụng, chướng bụng bất thường sau khi ăn các thực phẩm giàu chất chát, người bệnh cần đến ngay các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và xử trí kịp thời.