Sốt rét ở người lớn: Triệu chứng, nguyên nhân, cách điều trị

Sốt rét ở người lớn nếu không kịp thời điều trị sẽ dẫn đến nhiều biến chứng, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe. Vậy người lớn bị sốt rét phải làm sao? Làm thế nào để phòng tránh bị sốt rét ở người lớn?

Nguyên nhân gây sốt rét ở người lớn

Sốt rét là một dạng bệnh truyền nhiễm gây ra bởi ký sinh trùng Plasmodium, chúng ký sinh trên cá thể muỗi cái Anopheles và có thể lây sang người thông qua vết đốt. Hoặc muỗi cái Anopheles không mang ký sinh trùng nhưng đốt người mang mầm bệnh, sau đó đốt người tiếp theo cũng có thể là nguyên nhân gây sốt rét ở người lớn, thậm chí có nguy cơ lây lan thành dịch. Có 5 loại ký sinh trùng Plasmodium có thể gây bệnh sốt rét ở người, bao gồm: Plasmodium knowlesi, Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium malariae và Plasmodium ovale.

Hiện tượng sốt rét ở người lớn còn có thể lây truyền qua máu nếu nguồn máu truyền có chứa ký sinh trùng gây bệnh:

• Truyền bệnh sốt rét từ mẹ sang con.
• Sử dụng kim tiêm hoặc các dụng cụ y tế chung với người nhiễm bệnh nhưng không tiệt trùng.

Nguy cơ mắc bệnh sốt rét ở người lớn có thể gia tăng đối với các trường hợp sinh sống trong khu vực có khí hậu nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Muỗi Anopheles có khả năng sinh sản và phát triển mạnh mẽ ở những vùng có nhiều nước đọng và môi trường ẩm ướt, đây là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ gây bệnh sốt rét ở người lớn và cả bệnh sốt rét ở trẻ em.

Triệu chứng sốt rét ở người lớn

Người bị muỗi Anopheles cái mang mầm bệnh đốt có thể bắt đầu xuất hiện triệu chứng sốt rét trong vòng 10-14 ngày nếu nhiễm bệnh. Dấu hiệu sốt rét ở người lớn bắt đầu bằng các triệu chứng tương tự bệnh cúm, nhưng một vài người bệnh có thể không bị chảy nước mũi.

Biểu hiện sốt rét ở người lớn có thể dao động mức độ từ nhẹ đến nặng tùy trường hợp, điều này phụ thuộc vào chủng sốt rét và khả năng miễn dịch của cơ thể từng người. Ở đa số trường hợp, sốt rét ở người lớn có thể gây ra một vài triệu chứng sau:

• Sốt cao 39-41^oC, cơn sốt có thể kéo dài từ 2-3 giờ.
• Mệt mỏi và đau nhức toàn thân, đặc biệt ở cơ chân và cơ lưng. Một số trường hợp khác có thể xuất hiện các cơn đau đầu kéo dài.
• Buồn nôn và nôn, tiêu chảy diễn ra nhiều lần trong ngày, triệu chứng sốt rét có thể nghiêm trọng hơn ở người bị rối loạn tiêu hóa.
• Đổ mồ hôi nhiều do thân nhiệt người bệnh tăng cao khiến các tuyến mồ hôi hoạt động mạnh mẽ hơn.
• Rối loạn ý thức là triệu chứng sốt rét ở người lớn có thể xảy ra ở các trường hợp mắc bệnh nặng
• Các triệu chứng khác: Mặt đỏ, tim đập nhanh, thở nhanh, da khô, vàng da, hạ đường huyết, co giật…

Sốt rét ở người lớn có nguy hiểm không?

Sốt rét là bệnh lý nguy hiểm, có thể gây ảnh hưởng sức khỏe nghiêm trọng, thậm chí đe dọa đến tính mạng nếu không kịp thời thăm khám và điều trị. Một vài biến chứng nguy hiểm có thể gây ra bởi bệnh sốt rét bao gồm:

• Thiếu máu nghiêm trọng, đặc biệt nguy hiểm đối với người mắc bệnh là phụ nữ mang thai.
• Gây tổn thương não, hôn mê.
• Suy gan, suy thận, vỡ lá lách.
• Phù phổi gây khó thở, suy hô hấp.
• Hạ đường huyết.

Biến chứng nguy hiểm nhất của bệnh sốt rét ở người lớn là làm tăng nguy cơ tử vong ở các trường hợp bệnh nặng nhưng không được điều trị kịp thời và đúng cách. Để có thể phòng ngừa bệnh sốt rét trở nặng và hạn chế nguy cơ biến chứng xuống mức thấp nhất, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám và điều trị càng sớm càng tốt.

Phương pháp chẩn đoán sốt rét cho người lớn

Khi chẩn đoán sốt rét ở người lớn, bác sĩ cần áp dụng một số phương pháp kiểm tra, xét nghiệm lâm sàng và cận lâm sàng.

• Kiểm tra lâm sàng: Bác sĩ thăm hỏi để xác định tần suất, mức độ và thời điểm bắt đầu xuất hiện các triệu chứng hiện có, đồng thời tìm hiểu người bệnh hiện có đang sinh sống hoặc di chuyển đến vùng dịch sốt rét trong vòng 9 tháng trở lại hay không. Kiểm tra lâm sàng nhằm mục đích xác định các yếu tố nguy cơ, giúp bác sĩ có đánh giá sơ bộ về tình trạng bệnh.
• Xét nghiệm cận lâm sàng: Một vài trường hợp bị sốt rét ở người lớn có biểu hiện bệnh tương tự sốt xuất huyết, cảm cúm, thương hàn, nhiễm trùng máu… Để chẩn đoán bệnh chính xác hơn trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, mục đích là để phân biệt bệnh sốt rét ở người lớn với các bệnh lý khác:
  • Nhuộm Giemsa.
  • Nhuộm nhanh AO (Acridine Orange).
  • Phương pháp QBC (Quantitative Buffy Coat).
  • Các test chẩn đoán nhanh (Rapid Diagnostic Test).
  • Phương pháp sinh học phân tử (Polymerase Chain Reaction – PCR).
  • Phương pháp huỳnh quang gián tiếp (Indirect Fluorescent Antibody Test – IFAT).
  • Phương pháp miễn dịch gắn gen (ELISA).

Cách trị sốt rét ở người lớn

Quá trình điều trị sốt rét ở người lớn cần được thực hiện dưới sự theo dõi và hướng dẫn của bác sĩ, người bệnh không tự điều trị tại nhà trong mọi trường hợp nếu chưa được bác sĩ tư vấn.

1. Nguyên tắc điều trị sốt rét ở người lớn

• Chẩn đoán và điều trị bệnh càng sớm càng tốt. Tốt nhất là trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên của bệnh để hạn chế lây lan và giảm nguy cơ tử vong.
• Dùng đúng thuốc, đủ liều, đủ thời gian theo chỉ định của bác sĩ.
• Điều trị cắt cơn kết hợp với điều trị chống lây lan, điều trị chống tái phát.
• Theo dõi kết quả điều trị, kịp thời can thiệp nếu có vấn đề phát sinh.

2. Phác đồ điều trị sốt rét ở người lớn

Dựa vào mức độ bệnh và thể trạng của người bệnh, bác sĩ sẽ cân nhắc và xây dựng phác đồ điều trị sốt rét thích hợp.

2.1. Nhiễm sốt rét lành tính

Điều trị cắt cơn sốt dựa vào chủng sốt rét người bệnh mắc phải:

• Nhiễm chủng ký sinh trùng Plasmodium vivax: Dùng các thuốc liên quan theo liều/kg cân nặng theo chỉ định của bác sĩ. Thời gian dùng thuốc phụ thuốc vào tình trạng bệnh, loại thuốc…
• Nhiễm chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum: Dùng thuốc phối hợp có dẫn xuất Artemisinin theo chỉ định của bác sĩ (không dùng cho phụ nữ mang thai 3 tháng đầu).

Điều trị chống tái phát và lây lan: Bác sĩ sẽ chỉ định các thuốc phù hợp để hạn chế sốt rét tái phát.

2.2. Nhiễm sốt rét ác tính

Điều trị bệnh sốt rét ở người lớn trong trường hợp có biến chứng, bác sĩ có thể chỉ định dùng thuốc đặc hiệu tiêm tĩnh mạch với liều lượng tùy thời điểm. Đến khi người bệnh có thể uống được thì chuyển sang dùng thuốc dạng uống trong thời gian nhất định theo chỉ định.

3. Hướng dẫn điều trị hỗ trợ bệnh

Bên cạnh phác đồ điều trị theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh còn có thể áp dụng một số phương pháp hỗ trợ tại nhà sau khi được bác sĩ hướng dẫn:

• Dùng thuốc hạ sốt đúng liều lượng và thời gian theo chỉ định.
• Bù nước – điện giải để hỗ trợ tăng cường hệ miễn dịch.
• Ăn uống đầy đủ, ưu tiên các loại rau xanh và trái cây tươi để cung cấp năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho cơ thể.
• Theo dõi sát diễn tiến bệnh, nếu có vấn đề phát sinh cần liên hệ với bác sĩ ngay để được thăm khám.

Lưu ý khi điều trị bệnh sốt rét ở người trưởng thành

• Quá trình điều trị bệnh sốt rét ở người lớn cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ.
• Ngoài liệu trình điều trị chuyên sâu, người bệnh còn cần chăm sóc sức khỏe tại nhà bằng cách xây dựng chế độ ăn uống khoa học và rèn luyện thể chất.
• Nếu triệu chứng bệnh không thuyên giảm hoặc thậm chí có xu hướng trở nặng trong thời gian điều trị, người bệnh cần đến bệnh viện ngay để bác sĩ thăm khám, thay đổi phác đồ điều trị (nếu cần).

Cách phòng ngừa sốt rét tái nhiễm

Bên cạnh cách chữa sốt rét ở người lớn, tìm hiểu cách phòng ngừa sốt rét tái nhiễm cũng là việc làm cần thiết, có vai trò quan trọng đối với sức khỏe. Để phòng ngừa nhiễm bệnh hoặc tái nhiễm sốt rét, mỗi người cần:

• Thoa thuốc chống muỗi, mặc quần áo dài tay khi trời dần tối hoặc đi đến nơi có nhiều cây cối.
• Phun thuốc diệt muỗi và côn trùng định kỳ.
• Dọn dẹp những khu vực có ao tù nước đọng quanh nhà.
• Ngủ trong màn để tránh muỗi đốt.

Một số câu hỏi liên quan

1. Người lớn bị sốt rét có cần nhập viện không?

Người lớn bị sốt rét có cần nhập viện không sẽ phụ thuộc vào mức độ bệnh và thể trạng của người bệnh. Ở đa số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh nhập viện để điều trị và tiện theo dõi sức khỏe.

2. Có thể tự điều trị sốt rét tại nhà được không?

Người bị bệnh sốt rét cần đến bệnh viện để thăm khám và điều trị, tuyệt đối không tự ý điều trị tại nhà khi chưa được bác sĩ tư vấn. Tự điều trị sốt rét tại nhà có thể khiến bệnh chuyển biến nặng, dẫn đến biến chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

3. Có vắc xin phòng sốt rét cho người lớn không?

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã phê duyệt sử dụng 2 loại vắc xin RTS,S/AS01 và R21/Matrix-M lần lượt vào năm 2021 và 2023, được sử dụng chủ yếu tại một số quốc gia châu Phi, có tác dụng chống lại P. falciparum, ký sinh trùng gây bệnh sốt rét. Tuy nhiên, Việt Nam hiện chưa triển khai vắc xin phòng bệnh sốt rét. Cách phòng tránh bệnh sốt rét hữu hiệu vẫn là diệt muỗi và lăng quăng, áp dụng các biện pháp ngăn không cho muỗi đốt.

4. Người lớn từng bị sốt rét rồi có bị lại không?

Người lớn có thể bị tái nhiễm bệnh sốt rét nếu điều trị bệnh sốt rét không dứt điểm. Nguyên nhân gây tái phát sốt rét ở người lớn thường gặp nhất là do ký sinh trùng sốt rét thể vô tính trong hồng cầu còn sót lại tiếp tục phát triển. Thời gian tái nhiễm bệnh sốt rét có thể rơi vào khoảng 7-14 ngày hoặc 3-6 tháng sau khi điều trị (tùy trường hợp).

Sốt rét ở người lớn nói riêng và bệnh sốt rét nói chung cần được điều trị càng sớm càng tốt để ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm. Ngoài tìm hiểu cách điều trị, chủ động phòng tránh sốt rét cũng là việc làm cần thiết để mỗi người chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe của chính mình và người thân.