Giời leo ở miệng không chỉ gây ra cảm giác đau rát, khó chịu, mà còn ảnh hưởng lớn đến vẻ ngoài và sự tự tin do tổn thương nằm ngay trên khuôn mặt. Nếu không được điều trị đúng cách và kịp thời, bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như đau dây thần kinh kéo dài, viêm loét, sẹo vĩnh viễn và tổn thương da khó hồi phục. Vậy làm thế nào để trị giời leo miệng hiệu quả? Cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Bài viết có sự tư vấn y khoa của bác sĩ BS Phan Nguyễn Trường Giang – Quản lý Y khoa vùng 3 Mekong, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC
Giời leo ở miệng, hay zona thần kinh ở miệng là bệnh da liễu do virus Varicella Zoster gây ra, cũng chính là tác nhân gây bệnh thủy đậu ở cả trẻ em và người lớn. Sau khi cơ thể hồi phục sau đợt thủy đậu, virus này không biến mất hoàn toàn mà “ngủ yên” trong các hạch thần kinh cảm giác cạnh cột sống. Khi hệ miễn dịch suy yếu hoặc cơ thể gặp căng thẳng, virus có thể tái kích hoạt và gây ra các biểu hiện đau rát, nổi mụn nước, đặc trưng của bệnh zona thần kinh.
Nếu virus tấn công vào các hạch thần kinh vùng mặt, người bệnh có thể bị giời leo ở miệng, môi, tai, mắt hoặc các khu vực lân cận, gây khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày.
Ngoài các tổn thương da đặc trưng, giời leo ở môi còn có thể gây ra nhiều triệu chứng khó chịu khác như miệng trở nên nhạy cảm hơn, đau khi nhai khiến việc ăn uống trở nên khó khăn, kèm theo cảm giác mệt mỏi, đau nhức cơ bắp và giảm cảm giác thèm ăn. Đặc biệt, các vết tổn thương do zona còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng do vi khuẩn nếu không được chăm sóc đúng cách.
Theo thống kê, cứ 3 người tại Hoa Kỳ thì có 1 người sẽ mắc bệnh zona thần kinh ít nhất một lần trong đời (1). Nguy cơ mắc bệnh tăng dần theo tuổi tác, đặc biệt ở người trên 65 tuổi hoặc những người có hệ miễn dịch suy yếu (do bệnh lý nền, điều trị ức chế miễn dịch hoặc stress kéo dài).
Mỗi năm, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) ghi nhận tỷ lệ mắc bệnh zona thần kinh dao động từ 1,2 – 3,4 ca trên 1.000 người ở nhóm khỏe mạnh và tăng lên 3,9 – 11,8 ca trên 1.000 người ở nhóm cao tuổi. Khoảng 50% những người sống đến 85 tuổi sẽ trải qua ít nhất một đợt zona thần kinh, trong khi dưới 5% có thể bị tái phát nhiều lần.
Mặc dù bệnh zona thần kinh có tỷ lệ tử vong thấp, chỉ vào khoảng 0,28 – 0,69 ca tử vong trên một triệu người nhưng vẫn có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng, khiến khoảng 1 – 4% bệnh nhân phải nhập viện. Đáng chú ý, trong số những ca nhập viện, 30% là người có hệ miễn dịch suy yếu hoặc bị ức chế.
Lưu ý: giời leo là tên gọi dân gian mà người dân Việt Nam sử dụng và truyền miệng từ xưa đến nay, là tên gọi chung để mô tả cho các tình trạng có biểu hiện viêm nhiễm ngoài da, mà tên khoa học là zona thần kinh (Shingles).
Nguyên nhân gây ra giời leo bị ở miệng chủ yếu liên quan đến virus Varicella Zoster, loại virus gây bệnh thủy đậu. Sau khi một người mắc thủy đậu, hệ thống miễn dịch có thể tiêu diệt virus khỏi hầu hết các vùng cơ thể, ngoại trừ các cụm dây thần kinh bị cô lập gọi là hạch.
Nếu hệ thống miễn dịch còn nguyên vẹn, virus sẽ ở trạng thái tiềm ẩn (ngủ đông) trong nhiều năm. Tuy nhiên, khi hệ thống miễn dịch suy yếu, virus sẽ tái hoạt động và gây bệnh zona thần kinh. Các yếu tố nguy cơ bao gồm:
Tuổi tác là yếu tố nguy cơ cao đối với bệnh zona thần kinh. Nguy cơ mắc bệnh trong suốt cuộc đời dao động từ 20 – 30%, nhưng tăng mạnh sau tuổi 50. Đến tuổi 85, nguy cơ mắc bệnh suốt đời có thể lên đến hơn 50%.
Đối với bệnh giời leo miệng, một số nghiên cứu cho thấy nam giới có khả năng mắc bệnh cao hơn 70% so với nữ giới, mặc dù lý do chưa rõ ràng. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Mỹ, có khoảng 1 triệu người ở Hoa Kỳ bị ảnh hưởng bởi bệnh zona thần kinh mỗi năm. (2)
Với bệnh giời leo ở miệng, sự tái hoạt của virus Varicella Zoster (VZV) xảy ra dọc theo các nhánh của dây thần kinh sinh ba, bao gồm dây thần kinh hàm dưới chi phối hàm dưới và dây thần kinh hàm trên chi phối hàm trên. Các triệu chứng của bệnh giời leo ở miệng phát triển qua ba giai đoạn: tiền triệu, bùng phát cấp tính và mãn tính.
Đây là giai đoạn đầu tiên, xảy ra trước khi xuất hiện phát ban hoặc mụn nước, thường kéo dài từ 1 – 5 ngày. Triệu chứng trong giai đoạn này thường không đặc hiệu, khiến việc chẩn đoán sớm trở nên khó khăn. Người bệnh có thể cảm thấy:
Giai đoạn cấp tính của giời leo miệng đánh dấu sự bùng phát mạnh mẽ của các triệu chứng, đặc trưng bởi sự xuất hiện nhanh chóng của mụn nước đau rát trên niêm mạc miệng, thường tập trung một bên mặt, theo đường đi của dây thần kinh bị ảnh hưởng.
Ban đầu, các tổn thương xuất hiện dưới dạng các nốt sần nhỏ, mọc thành từng đám dày đặc, sau đó nhanh chóng phát triển thành mụn nước gây đau nhức dữ dội. Vị trí tổn thương phụ thuộc vào nhánh dây thần kinh sinh ba liên quan. Nếu ảnh hưởng dây thần kinh hàm dưới, zona thần kinh có thể lan đến lưỡi, sàn miệng hoặc nướu răng dưới. Nếu tác động đến dây thần kinh hàm trên, mụn nước có thể xuất hiện trên vòm miệng, nướu răng trên, thậm chí lan sang má hoặc một bên hàm.
Ngoài khoang miệng, mụn nước cũng có thể lan ra vùng da mặt, thường là má, cằm hoặc quanh miệng, tùy theo đường đi của dây thần kinh bị viêm. Triệu chứng thường gặp trong giai đoạn cấp tính bao gồm:
Giai đoạn mãn tính của bệnh giời leo ở miệng là khi các mụn nước đã lành nhưng cơn đau vẫn có thể tiếp tục. Cơn đau, được gọi là đau thần kinh sau zona, có thể là mãn tính hoặc tái phát và bao gồm các cảm giác như đau nhói, âm ỉ, nóng rát, châm chích hoặc ngứa. Đôi khi, cơn đau có thể giống như bị điện giật và trở nên tồi tệ hơn khi cử động hàm, chẳng hạn như khi nhai.
Đau thần kinh sau zona có thể kéo dài trong vài tuần hoặc vài tháng. Nếu tổn thương thần kinh nghiêm trọng, cơn đau có thể kéo dài lâu hơn và thậm chí trở thành vĩnh viễn, gây tàn tật. Từ 10 – 18% số người trên 60 tuổi mắc bệnh zona thần kinh sẽ mắc chứng đau dây thần kinh sau zona và nguy cơ này tăng theo tuổi tác. Nhìn chung, ít hơn 2% số người dưới 60 tuổi mắc bệnh zona sẽ mắc chứng đau dây thần kinh sau zona.
Giời leo ở miệng không lây trực tiếp từ người này sang người khác như các bệnh truyền nhiễm thông thường. Tuy nhiên, virus Varicella Zoster, nguyên nhân gây bệnh có thể lây lan trong một số trường hợp nhất định.
Người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa được tiêm đủ 2 liều vắc xin phòng thủy đậu có thể bị lây thủy đậu nếu tiếp xúc với dịch từ mụn nước của người đang mắc zona thần kinh. Ngược lại, chỉ những người từng nhiễm thủy đậu mới có thể phát triển thành zona thần kinh, bao gồm cả zona thần kinh môi, khi virus tái kích hoạt trong cơ thể.
Bệnh zona thần kinh có thể lây nhiễm trực tiếp và cả gián tiếp:
Việc chẩn đoán giời leo ở miệng cần dựa trên một đánh giá lâm sàng toàn diện. Các chuyên gia y tế có thể thực hiện các cách chẩn đoán sau:
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể yêu cầu thực hiện một số xét nghiệm để xác nhận sự hiện diện của virus Varicella Zoster như:
Hiện nay, bệnh zona thần kinh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu. Việc điều trị hiện tại chỉ dựa vào việc chăm sóc để giảm đau, rút ngắn thời gian lành bệnh và ngăn ngừa biến chứng.
Theo “Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị các bệnh da liễu” được ban hành kèm theo Quyết định số 75/QĐ-BYT ngày 13/01/2015:
Trường hợp không biến chứng ở người miễn dịch bình thường:
Có thể sử dụng thêm: thuốc giảm đau, kháng viêm, an thần, vitamin B liều cao. Nếu đau dai dẳng, dùng gel lidocain, kem capsaicin hoặc thuốc chống trầm cảm ba vòng, phong bế thần kinh, vật lý trị liệu. Corticoid có thể dùng giảm đau trong giai đoạn cấp.
Trường hợp suy giảm miễn dịch hoặc tổn thương lan rộng:
Tiêm tĩnh mạch Acyclovir 30mg/kg/ngày, chia 3 lần, trong 7 ngày hoặc đến khi tổn thương đóng vảy.
Trường hợp tổn thương mắt: Kết hợp điều trị với khám chuyên khoa mắt và tiêm tĩnh mạch Acyclovir.
Đau sau zona (PHN): Đây là tình trạng đau kéo dài trên 1 tháng (có thể hàng năm), ảnh hưởng bởi viêm và tổn thương thần kinh gây đau rát, đau nhói… Thường gặp ở người cao tuổi, suy giảm miễn dịch.
Điều trị và dự phòng PHN: Sử dụng thuốc kháng virus sớm trong 72 giờ đầu.
Điều trị hỗ trợ:
Ngoài ra, các chuyên gia khuyến cáo bệnh nhân tích cực phối hợp thực hiện một số biện pháp hỗ trợ điều trị tại nhà như:
Để hỗ trợ điều trị giời leo ở miệng hiệu quả, việc vệ sinh vùng da tổn thương cần được thực hiện nhẹ nhàng nhưng đúng cách. Người bệnh nên sử dụng các dung dịch sát khuẩn an toàn hoặc dung dịch giúp làm khô nhanh vết thương như eosin (thuộc nhóm thuốc sát khuẩn ngoài da). Những sản phẩm này giúp ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập, giảm nguy cơ nhiễm trùng và bội nhiễm trong quá trình tổn thương đang lành.
Khi bệnh giời leo gây tổn thương trên vùng da bên ngoài miệng, việc sử dụng băng gạc đúng cách có thể giúp cải thiện đáng kể cảm giác khó chịu và hỗ trợ quá trình hồi phục. Người bệnh nên sử dụng băng gạc mỏng, sạch để che phủ vùng da bị ảnh hưởng sẽ giúp giảm ma sát với khẩu trang, quần áo hoặc tay khi vô tình chạm vào, đồng thời hạn chế nguy cơ nhiễm trùng từ môi trường bên ngoài.
Ngoài tác dụng bảo vệ, băng gạc còn giúp làm dịu cảm giác đau rát do mụn nước vỡ, nhất là khi tiếp xúc với không khí hoặc bụi bẩn. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, băng cần được thay thường xuyên, lý tưởng là 1 – 2 lần mỗi ngày hoặc ngay khi thấy bị ẩm hoặc bẩn. Trong quá trình thay băng, cần rửa tay sạch và vệ sinh nhẹ nhàng vùng da để tránh làm tổn thương thêm mô lành.
Một cách đơn giản nhưng rất hiệu quả để giảm đau rát và sưng viêm do giời leo ở miệng gây ra là chườm mát. Việc này giúp làm dịu cảm giác bỏng rát, hạn chế tình trạng tấy đỏ và mang lại cảm giác dễ chịu tức thì.
Người bệnh có thể dùng một khăn sạch, mềm, thấm nước mát (không quá lạnh), vắt nhẹ rồi đặt lên vùng tổn thương trong vài phút mỗi lần, vài lần trong ngày. Cách này đặc biệt hữu ích khi mụn nước gây cảm giác đau nhói hoặc ngứa rát khó chịu.
Khi vùng da hoặc niêm mạc miệng bị ảnh hưởng bởi giời leo, việc giữ cho da luôn đủ ẩm đóng vai trò quan trọng trong quá trình giảm kích ứng, ngăn nứt nẻ và hỗ trợ tái tạo mô tổn thương.
Người bệnh nên sử dụng các loại kem hoặc gel dưỡng ẩm nhẹ dịu, chẳng hạn như gel lô hội nguyên chất, vaseline không mùi hoặc các sản phẩm được bác sĩ khuyến nghị. Những loại này có tác dụng làm dịu tức thì cảm giác rát bỏng, đồng thời tạo lớp màng bảo vệ giúp da mau lành hơn.
Tuy nhiên, cần tránh tuyệt đối các sản phẩm có chứa cồn, hương liệu nhân tạo, bạc hà, menthol hoặc các chất dễ gây kích ứng, vì chúng có thể khiến vết thương trở nên nhạy cảm, đau rát hơn và kéo dài thời gian hồi phục.
Khi bị giời leo ở miệng, việc ăn uống không chỉ giúp cung cấp năng lượng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hệ miễn dịch và thúc đẩy quá trình tái tạo mô tổn thương. Một chế độ dinh dưỡng hợp lý có thể giúp người bệnh giảm cảm giác đau, tránh kích ứng và rút ngắn thời gian hồi phục.
Căng thẳng và stress không chỉ làm giảm khả năng miễn dịch mà còn là yếu tố kích hoạt, khiến bệnh giời leo trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, nghỉ ngơi đầy đủ và giảm căng thẳng là một phần quan trọng trong quá trình phục hồi khi mắc bệnh giời leo.
Để cơ thể nhanh chóng hồi phục, người bệnh nên chú trọng ngủ đủ giấc mỗi ngày, vì giấc ngủ giúp cơ thể tái tạo năng lượng và phục hồi nhanh chóng. Hạn chế làm việc quá sức và tránh những hoạt động khiến cơ thể cảm thấy căng thẳng, mệt mỏi.
Ngoài ra, dành thời gian cho các hoạt động thư giãn như thiền, đọc sách, nghe nhạc nhẹ hoặc hít thở sâu có thể giúp giảm căng thẳng, giúp tâm trạng thư thái và hỗ trợ quá trình hồi phục của cơ thể.
Khi bị giời leo ở môi, nếu gặp phải bất kỳ triệu chứng nào dưới đây, cần đến bệnh viện ngay để bác sĩ kiểm tra và đưa ra phương pháp điều trị kịp thời, ngăn ngừa biến chứng có thể xảy ra:
Các triệu chứng này có thể cho thấy bệnh giời leo đang tiến triển nghiêm trọng hoặc có nguy cơ phát sinh biến chứng. Việc thăm khám bác sĩ sớm sẽ giúp người bệnh nhận được phương pháp điều trị phù hợp và giảm thiểu các rủi ro sức khỏe.
Để phòng ngừa hiệu quả bệnh giời leo ở miệng, biện pháp an toàn, hiệu quả và kinh tế nhất hiện nay là tiêm vắc xin phòng ngừa. Vắc xin Shingrix đã chứng minh hiệu quả vượt trội trong việc ngăn ngừa bệnh giời leo, với tỷ lệ phòng ngừa lên đến 97% ở người từ 50 tuổi trở lên. Không chỉ vậy, vắc xin còn giảm đáng kể nguy cơ phát triển các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến giời leo, đặc biệt là giảm tới 88% nguy cơ đau dây thần kinh sau giời leo (PHN) ở những người từ 70 tuổi trở lên.
Vắc xin Shingrix được khuyến cáo tiêm cho những người từ 18 tuổi trở lên, có nguy cơ cao mắc bệnh (người bị suy giảm miễn dịch hoặc bị ức chế miễn dịch hoặc có khả năng bị ức chế miễn dịch do bệnh lý/liệu pháp điều trị…) và người từ 50 tuổi trở lên, với lịch tiêm như sau:
Người từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ cao mắc Zona thần kinh (người bị suy giảm miễn dịch hoặc bị ức chế miễn dịch hoặc có khả năng bị ức chế miễn dịch do bệnh lý/liệu pháp điều trị …)
Lịch tiêm 2 mũi như sau:
Người từ 50 tuổi trở lên (hệ miễn dịch bình thường)
Lịch tiêm 2 mũi như sau:
Đối với những người chưa từng mắc thủy đậu, việc tiêm vắc xin thủy đậu là một biện pháp quan trọng để phòng ngừa bệnh thủy đậu và giảm nguy cơ mắc bệnh zona thần kinh trong tương lai. Vắc xin thủy đậu giúp cơ thể tạo ra kháng thể, bảo vệ khỏi nguy cơ nhiễm virus Varicella Zoster, loại virus gây ra cả thủy đậu và zona.
| Tên vắc xin | Đối tượng | Lịch tiêm |
| Varilrix (Bỉ) | Trẻ từ 9 tháng tuổi và người lớn chưa có miễn dịch. | Trẻ từ 09 tháng đến 12 tuổi có lịch tiêm 2 mũi:
Trẻ từ 13 tuổi trở lên và người lớn có lịch tiêm 2 mũi:
|
| Varivax (Mỹ) | Đối tượng từ 12 tháng tuổi trở lên. | Trẻ từ 12 tháng đến 12 tuổi có lịch tiêm 2 mũi:
Trẻ từ 13 tuổi trở lên và người lớn có lịch tiêm 02 mũi:
|
| Varicella (Hàn Quốc) |
Bên cạnh việc tiêm vắc xin đầy đủ và đúng lịch theo khuyến cáo, để giảm nguy cơ mắc bệnh giời leo ở miệng, có thể thực hiện các biện pháp sau:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Bệnh giời leo ở miệng có thể gây ra đau đớn và khó chịu, nhưng với những biện pháp điều trị tại nhà hiệu quả có thể giảm nhẹ triệu chứng và thúc đẩy quá trình hồi phục nhanh chóng. Bằng cách vệ sinh nhẹ nhàng, sử dụng các phương pháp giảm đau như chườm mát và băng gạc, cũng như chú trọng vào việc dưỡng ẩm và ăn uống hợp lý có thể hỗ trợ cơ thể nhanh chóng phục hồi. Tuy nhiên, nếu tình trạng bệnh không thuyên giảm hoặc có dấu hiệu biến chứng, hãy đến bệnh viện để bác sĩ kiểm tra và điều trị kịp thời.
