Động mạch đại tràng phải đóng vai trò then chốt trong hệ thống tuần hoàn vùng bụng, chịu trách nhiệm nuôi dưỡng phần lớn đại tràng phải và đảm bảo chức năng tiêu hóa diễn ra bình thường. Bài viết sau đây sẽ cung cấp thông tin về vị trí, giải phẫu cũng như các biến thể giải phẫu của bộ phận này.

Trong mô hình sinh lý bình thường, động mạch đại tràng phải (Right colic artery – RCA) là một nhánh bên tách ra từ trục động mạch chủ quản trong ổ bụng là động mạch mạc treo tràng trên (SMA). Sau khi xuất phát, động mạch đại tràng bên phải chạy dọc sau phúc mạc sang bên phải, bắt chéo phía trước các cấu trúc gồm mạch máu sinh dục phải, niệu quản phải và cơ thắt lưng chậu lớn. (1)
Nguyên ủy và sự hiện diện của động mạch đại tràng phải được đánh giá là một “vùng xám” có tính biến thiên cao. Theo y văn thế giới, cấu trúc này có tỷ lệ vô căn (vắng mặt bẩm sinh) ở khoảng 10% cá thể trong cộng đồng.
Đáng chú ý trên lâm sàng Việt Nam, nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Y học lâm sàng (2024) ghi nhận tỷ lệ thực tế hiện diện của động mạch đại tràng bên phải ở người bệnh chỉ chiếm khoảng 38,6%. Trong khi đó, động mạch hồi đại tràng và đại tràng giữa luôn xuất hiện ở tỷ lệ tuyệt đối 100%.
Về hình thái hình thành, động mạch đại tràng phải tồn tại dưới 3 dạng biến thể chính:

Vai trò nguyên bản của động mạch đại tràng phải là đảm bảo sự tưới máu ổn định cho toàn bộ đoạn đại tràng lên. Để tối ưu hóa lưu lượng, hai nhánh tận của mạch máu này tạo các vòng nối vi mạch phong phú với hệ thống huyết quản lân cận: nhánh xuống nối với động mạch hồi đại tràng, còn nhánh lên nối với động mạch đại tràng giữa.
Sự giao thoa này tạo nên cung mạch viền đại tràng liên tục. Khi xảy ra tình trạng tắc nghẽn cục bộ ở các trục mạch máu lớn, dòng chảy ngược dòng qua cung mạch viền sẽ được kích hoạt giúp bảo vệ nhu mô ruột khỏi hoại tử. Ngược lại, nếu khuyết một phần động mạch mạc treo tràng trên do bẩm sinh, động mạch đại tràng bên phải có thể phì đại đáng kể để làm nguồn cấp máu phụ cận ngoại vi nuôi dưỡng cho cả một phần đoạn hồi tràng.
Việc nhận diện chính xác động mạch đại tràng bên phải có ý nghĩa sống còn trong phẫu thuật nội soi cắt đại tràng phải điều trị ung thư.
Hiện nay, tiêu chuẩn vàng trong điều trị ngoại khoa ung thư đại tràng là kỹ thuật cắt toàn bộ mạc treo đại tràng (CME) phối hợp thắt mạch máu tận gốc (CVL). Phẫu thuật viên bắt buộc phải phẫu tích sâu vào khoang hậu phúc mạc, tiếp cận sát gốc động mạch mạc treo tràng trên để kẹp thắt tận gốc động mạch đại tràng phải, đảm bảo nạo vét hạch triệt để.
Do cấu trúc này có tỷ lệ xuất hiện thấp và đường đi biến đổi, nếu phẫu thuật viên không nhận diện được biến thể hình thái, thao tác phẫu tích dễ gây rách gốc mạch máu, dẫn đến tình trạng chảy máu ồ ạt trong mổ. Vì vậy, quy trình chẩn đoán hình ảnh tiền phẫu hiện nay thường ứng dụng kỹ thuật chụp CT Angiography (CTA) dựng hình 3D giúp khảo sát rõ lộ trình và mối tương quan của động mạch đại tràng bên phải trước khi can thiệp cho người bệnh.
Sự bất thường về mặt huyết động và cấu trúc của động mạch đại tràng bên phải có liên quan trực tiếp đến nhiều bệnh lý lâm sàng:

HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, tìm hiểu về giải phẫu và ý nghĩa lâm sàng của động mạch đại tràng phải giúp mỗi cá nhân nâng cao nhận thức về sức khỏe. Việc phát hiện sớm các biến đổi của động mạch đại tràng bên phải qua các kỹ thuật chẩn đoán hiện đại tại cơ sở y tế uy tín giúp can thiệp kịp thời, giảm thiểu nguy cơ tổn thương nguy hiểm và bảo vệ an toàn cho người bệnh.