Chị Nhàn, 39 tuổi, phù tay voi sau điều trị ung thư vú, vừa được vi phẫu tỉ mỉ nối lại nhiều đoạn bạch mạch đã bị cắt đứt, giúp hết đau, vận động tay tốt.
Chị Nhàn bị phù tay voi sau bảy năm điều trị ung thư vú, biểu hiện cánh tay cùng bên phẫu thuật vú bị sưng to, phù nề, xơ hóa. Nguyên nhân do dòng chảy của mạch bạch huyết (có chức năng dẫn lưu dịch tiết chứa protein, tế bào chết, chất thải sinh học) bị cắt đứt trong quá trình nạo hạch nách điều trị bệnh, dẫn đến dịch không thể thoát về hệ tuần hoàn mạch máu, ứ đọng trong các mô dưới da. Bệnh có thể xảy ra ngay sau vài ngày phẫu thuật hoặc nhiều năm sau đó.
ThS.BS Trần Nguyễn Nhật Khánh, khoa Ngoại Ung Bướu, Trung tâm Ung Bướu, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết nạo vét hạch nách là kỹ thuật phải thực hiện khi ung thư vú di căn, giúp giảm nguy cơ bệnh di căn, tái phát. Tuy nhiên, biến chứng của kỹ thuật này là có thể gây ra phù tay voi. Nhiều người bệnh sau phẫu thuật vú cần xạ trị vùng nách cũng có thể làm tổn thương hạch và mạch bạch huyết, dẫn đến phù tay voi.
Trước đó, chị Nhàn bị ung thư vú giai đoạn 2B, di căn hạch, thể tam âm. Chị được phẫu thuật cắt tuyến vú trái, nạo hạch nách, tái tạo bằng vạt cơ lưng rộng. Sau đó, chị được hóa trị, xạ trị tiếp tục và trở lại sinh hoạt, công việc thường ngày.
Ba năm sau phẫu thuật, bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng ở tay cùng bên ung thư vú. Thời gian đầu, cánh tay trái hơi nặng, chị cố gắng giữ gìn, tập vật lý trị liệu, băng ép. Đến nay, cánh tay sưng lớn, đau nhức, không thể đưa lên hạ xuống, ấn vào để lại vết lõm. Quá trình thăm khám, bác sĩ tiêm chất huỳnh quang thấy mạch phát sáng đứt đoạn, không liên tiếp; có phần loé sáng như hình ảnh bụi sao, gợi ý tình trạng ứ trệ dịch bạch huyết dưới da. Chị Nhàn được chẩn đoán phù bạch mạch giai đoạn II/III, chỉ định điều trị bằng vi phẫu nối mạch.

Bác sĩ Khánh đánh giá vi phẫu nối bạch mạch vào tĩnh mạch mang lại hiệu quả cao đối với các trường hợp như chị Nhàn vì còn nhiều đoạn bạch huyết, mạch chưa bị xơ cứng.
Bước vào ca phẫu thuật, do nhìn bằng mắt thường rất khó để đánh giá hệ thống mạch bạch huyết nông dưới da, bác sĩ Khánh tiêm chất nhuộm huỳnh quang (Indocyanine Green – ICG) vào cánh tay bị phù cho chị Nhàn. Sau đó sử dụng máy huỳnh quang cận hồng ngoại để đánh giá giai đoạn, vẽ bản đồ bạch huyết dưới da. Toàn bộ mạng lưới mạch bạch huyết đang hoạt động bình thường phát sáng màu xanh lục, hiển thị thành những đường liên tục dưới máy huỳnh quang cận hồng ngoại; còn phần đen, không phát sáng có nghĩa bị tắc nghẽn hoặc tổn thương.
Bác sĩ dùng bút lông vẽ lên da người bệnh đường đi của mạch, dò tìm tĩnh mạch nhỏ nằm vắt ngang hoặc chạy song song, điểm giao gần nhất giữa mạch bạch huyết đang hoạt động và tĩnh mạch nông.
Bác sĩ Khánh rạch đường da khoảng 1.5cm, bóc tách lớp mỡ dưới da để bộc lộ mạch bạch huyết (chứa dịch trong suốt) và tĩnh mạch nông (chứa máu đỏ) nằm kề nhau. Các mạch mỏng khoảng 0.5mm, chỉ cần thao tác kẹp hoặc kéo hơi mạnh tay cũng có thể làm đứt, dập nát.
Ê kíp sử dụng hệ thống máy kính hiển vi có độ phân giải đến 40 lần, kết hợp kim, chỉ vi phẫu mảnh chỉ bằng 1/3 sợi tóc nối bạch mạch và tĩnh mạch nông. Sau 4 mũi khâu, hai miệng “ống” được nối với nhau, tạo thành đường dẫn lưu để dịch bạch huyết thoát vào hệ tuần hoàn máu. Bác sĩ tiếp tục nối thêm 2 bạch mạch và tĩnh mạch nông ở vị trí khác trên cánh tay.
Sau khi hoàn tất các mối nối, bác sĩ Khánh tiêm chất huỳnh quang và chiếu đèn huỳnh quang ICG. Dòng dịch bạch huyết phát sáng màu xanh lục chảy trực tiếp từ mạch bạch huyết, xuyên qua vị trí nối hòa thẳng vào tĩnh mạch, đánh dấu cuộc phẫu thuật nối bạch mạch thành công.
Hậu phẫu, chị Nhàn cho biết tay bớt đau, bớt nặng. Chị được xuất viện sau 12 tiếng theo dõi, đánh giá sức khỏe ổn định. Tình trạng phù sẽ cải thiện theo thời gian, khi lượng dịch dần trở về tuần hoàn máu.

Bác sĩ Nhật Khánh cho biết khoảng 30% người bệnh ung thư vú có nạo hạch nách bị phù tay voi. Nguy cơ này càng tăng cao ở người vừa phẫu thuật xong đã mang, xách đồ nặng; nấu ăn bưng xoong nồi nóng; làm việc sử dụng bàn tay nhiều như đánh máy tính; có bệnh nền béo phì, đái tháo đường, hút thuốc lá…
Ở giai đoạn sớm, dịch tích tụ ở dạng lỏng; tay chật hơn khi mặc áo, đeo nhẫn, có cảm giác căng tức, nặng nề, da bóng hoặc ấm hơn bên lành. Khi ấn tay vào da để lại vết lõm rõ rệt. Ở giai đoạn trễ, cánh tay sưng to, phần lớn là mô xơ cứng và mô mỡ dày lên; ấn tay vào không còn vết lõm. Sự ứ đọng dịch còn làm giảm hệ miễn dịch tại chỗ, tạo điều kiện cho vi khuẩn sinh sôi, người bệnh dễ bị nhiễm trùng.
Kỹ thuật vi phẫu nối bạch mạch giúp khơi thông dòng chảy, phục hồi chức năng dẫn lưu của hệ bạch huyết. Bác sĩ thường sử dụng hai hướng tiếp cận là nối thông bạch mạch – tĩnh mạch dưới hỗ trợ của hệ thống máy chụp huỳnh quang giúp dịch bạch huyết ứ đọng thoát thẳng vào dòng máu; và ghép mạch mạch huyết thiết lập lại chức năng hút và dẫn lưu dịch tự nhiên.
Với những trường hợp phù nặng, một số kỹ thuật phẫu thuật cắt giảm thể tích có thể được cân nhắc để loại bỏ phần mô dư thừa ở cánh tay bị phù như cắt giảm, hút mỡ.
Bác sĩ khuyên sau khi nạo hạch nách điều trị ung thư vú, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn vận động, tránh mang vác vật nặng hoặc để cánh tay bên phẫu thuật phải gắng sức quá mức. Người bệnh nên tái khám định kỳ. Khi cánh tay bị nặng nề, căng tức hoặc chật áo, người bệnh cần tái khám ngay với bác sĩ điều trị để được phối hợp với khoa phục hồi chức năng, vi phẫu tạo hình để được can thiệp phù hợp. Phát hiện và điều trị ở giai đoạn dịch còn lỏng (ấn lõm) giúp tăng tỷ lệ kiểm soát phù bạch mạch.
*Tên người bệnh đã được thay đổi
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH