Hà Nội – Khi điều trị viêm phế quản cấp, bé Trâm Anh, 7 tuổi, được phát hiện tiền đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa do béo phì và có nguy cơ dậy thì sớm.

Bé Trâm Anh nhập khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội với biểu hiện ho nhiều, sốt nhẹ, khò khè, khó thở, nồng độ oxy máu SpO₂ giảm còn 94%. Bác sĩ chẩn đoán viêm phế quản, suy hô hấp cấp, điều trị tích cực bằng kháng sinh, chống viêm kết hợp hỗ trợ dinh dưỡng.

Trong thời gian nằm viện, các bác sĩ nhận thấy trẻ có nhiều dấu hiệu bất thường ngoài bệnh lý hô hấp. Bé có chỉ số khối cơ thể (BMI) đạt 24.5, vượt 1,5 lần so với ngưỡng bình thường, tuyến vú phát triển ở giai đoạn Tanner B2. Khi thăm khám toàn diện, bác sĩ phát hiện vùng nếp ở cổ và nách trẻ xuất hiện gai đen – dấu hiệu thường gặp của tình trạng kháng insulin. Gia đình không biết đó là dấu hiệu nguy hiểm, báo trước các biến chứng rối loạn đường máu.

Nghi ngờ trẻ có nguy cơ dậy thì sớm và mắc các hội chứng chuyển hóa, ThS.BS Đỗ Tiến Sơn chỉ định tầm soát chuyên sâu. Kết quả chụp X-quang đánh giá tuổi xương cho thấy bé có tuổi xương tương đương trẻ 8.5 tuổi. Xét nghiệm nội tiết ghi nhận nồng độ LH ở mức ranh giới, estradiol tăng nhẹ. Các xét nghiệm khác cho thấy gan nhiễm mỡ và tình trạng kháng insulin nặng. Test dung nạp đường máu cho kết quả ở giai đoạn tiền đái tháo đường. Bác sĩ chẩn đoán bé Trâm Anh có nguy cơ cao tiến triển dậy thì sớm, tiền đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa do dư thừa tổ chức mỡ.

“Các rối loạn này không tồn tại riêng lẻ mà tạo thành vòng xoắn bệnh lý”, bác sĩ Sơn nhận định. Đồng thời phân tích, béo phì là mắt xích khởi đầu của chuỗi rối loạn nội tiết – chuyển hóa ở trẻ. Khi mỡ dư thừa tích tụ quá mức, mô mỡ hoạt động như một cơ quan nội tiết, tiết leptin và enzyme aromatase, thúc đẩy chuyển hormone sinh dục nam androgen thành hormone sinh dục nữ estrogen. Sự gia tăng estrogen ngoại vi có thể kích hoạt sớm trục nội tiết, khiến trẻ dậy thì sớm hoặc dậy thì không hoàn toàn.

Mỡ dư thừa cũng gây gan nhiễm mỡ và làm giảm độ nhạy của tế bào với insulin. Khi chức năng điều hòa đường huyết của gan suy giảm, tuyến tụy phải tăng tiết insulin để bù trừ, dẫn đến kháng insulin gây tiền đái tháo đường, gia tăng nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường type 2 sau này. Tình trạng tăng insulin máu kéo dài đồng thời cũng kích thích buồng trứng và tuyến thượng thận sản xuất hormone sinh dục, đẩy nhanh tiến trình dậy thì. Trẻ mắc bệnh vừa bị ảnh hưởng phát triển sinh dục, giảm chiều cao trưởng thành, vừa đối mặt nguy cơ bệnh chuyển hóa và tim mạch nếu không được can thiệp kịp thời.

Theo bác sĩ Sơn, thể trạng béo phì và rối loạn chuyển hóa có thể làm miễn dịch yếu hơn trẻ có thể trạng bình thường, khiến nhiễm trùng hô hấp dễ diễn tiến nặng, tăng nguy cơ biến chứng và tái phát.

Ở trường hợp bé Trâm Anh, lượng mỡ tích tụ tại thành ngực và ổ bụng làm hạn chế sự giãn nở của lồng ngực, khiến trẻ khó hít thở sâu, dễ khó thở khi gắng sức. Khi sử dụng kháng sinh, bác sĩ cân nhắc điều chỉnh liều phù hợp thay vì chỉ dựa vào cân nặng thực tế, tránh nguy cơ quá liều.

Bé được quản lý theo hướng phối hợp liên chuyên khoa Nhi – Nội tiết và  Trung tâm Kiểm soát cân nặng & Điều trị béo phì theo phác đồ cá thể hóa. Mục tiêu là kiểm soát bệnh lý hô hấp, đồng thời có kế hoạch điều chỉnh cân nặng, theo dõi sát các chỉ số nội tiết, chuyển hóa.

Dựa trên tuổi xương, cân nặng và chiều cao thực tế, bác sĩ Sơn tính toán chiều cao dự kiến khi trưởng thành, giải thích rõ ảnh hưởng của việc tăng tuổi xương cũng như thừa cân lên chiều cao khi trưởng thành của trẻ. Tình trạng kháng insulin của trẻ mặc dù chưa phải điều trị thuốc nội tiết ngay nhưng vẫn cần theo dõi và kiểm soát cân nặng để đề phòng nguy cơ tiến triển.

Sau 7 ngày, sức khỏe của Trâm Anh ổn định, bé hết sốt, giảm ho, không còn khó thở, ăn uống tốt, được xuất viện.  Bác sĩ hướng dẫn thay đổi lối sống với việc sử dụng nước lọc thay đồ uống có đường, duy trì bữa sáng đều đặn, khẩu phần cân đối, tăng cường rau xanh, hạn chế đồ ăn vặt. Đồng thời, cần duy trì ít nhất 60 phút vận động mỗi ngày và giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử. Bé được hẹn tái khám sau 2,5 tháng để đánh giá tình trạng béo phì, theo dõi dậy thì và nguy cơ tiền đái tháo đường.

Thống kê cho thấy trong 10 năm qua, tỷ lệ trẻ 5–19 tuổi thừa cân, béo phì tại Việt Nam tăng từ 8,5% lên khoảng 19%, riêng khu vực đô thị có thể lên tới 26%, tiệm cận các nước phát triển. Nguyên nhân chủ yếu do chế độ ăn giàu năng lượng, tiêu thụ nhiều đồ uống có đường và lối sống ít vận động khi trẻ dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử.

Béo phì ở trẻ em không chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình mà còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính ngay từ sớm như rối loạn lipid máu, tăng huyết áp, gan nhiễm mỡ, tiền đái tháo đường và đái tháo đường type 2. Trẻ có nguy cơ dậy thì sớm, giảm chiều cao khi trưởng thành do đóng sớm đầu xương, đồng thời dễ mặc cảm, tự ti, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và khả năng hòa nhập xã hội. Đáng chú ý, nhiều trường hợp bệnh diễn tiến âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng, chỉ được phát hiện khi trẻ đi khám vì vấn đề sức khỏe khác.

Bác sĩ Sơn khuyến cáo phụ huynh không nên chủ quan với tình trạng thừa cân ở trẻ. Cần kiểm soát cân nặng sớm bằng chế độ ăn hợp lý, tăng vận động và hạn chế đồ uống có đường. Đồng thời, nên cho trẻ khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, từ đó can thiệp kịp thời, tránh biến chứng lâu dài.