Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển (Advanced Sleep Phase Disorder – ASPD)

Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển là một rối loạn nhịp sinh học ít gặp, có thể ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe, sinh hoạt, công việc và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Vậy dấu hiệu nhận biết tình trạng này là gì, làm sao để cải thiện rối loạn giai đoạn ngủ nâng cao?

Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển là gì?

Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển hay rối loạn giai đoạn ngủ nâng cao (Advanced Sleep Phase Disorder – ASPD) là một dạng rối loạn nhịp sinh học giấc ngủ, trong đó người bệnh thường buồn ngủ sớm hơn và thức dậy sớm hơn bình thường (khoảng 3 – 4 giờ sáng) mà không thể ngủ lại được.

Nhịp sinh học là chu kỳ ngủ – thức tự nhiên của cơ thể, nhịp sinh học của con người thường tuân thủ theo chu kỳ ngày – đêm, ngủ vào ban đêm và thức vào ban ngày. Tuy nhiên, nhịp sinh học của người mắc chứng rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển có sự chênh lệch so với bình thường, cụ thể nhịp sinh học của nhóm đối tượng này hoạt động sớm hơn, đồng nghĩa với hormone hỗ trợ giấc ngủ melatonin được giải phóng sớm hơn. Điều này khiến người bệnh dễ bị ngủ thiếp đi vào đầu tối và thức giấc vào giữa đêm hoặc sáng sớm. (1)

Thông thường, nếu chỉ bị rối loạn giai đoạn ngủ nâng cao sẽ không ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, tuy nhiên có thể ảnh hưởng đến chất lượng sống bởi người bệnh khó tham gia các hoạt động buổi tối bởi không thể giữ tỉnh táo trong khoảng thời gian này.

ASPD và DSPD có gì khác?

Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển và rối loạn giai đoạn ngủ trì hoãn (delayed sleep phase disorder – DSPD) đều là rối loạn nhịp sinh học giấc ngủ, nhưng hai tình trạng này có sự khác biệt nhất định, ví dụ như: (2)

Dấu hiệu nhận biết

Rối loạn giấc ngủ nâng cao có thể được nhận biết thông qua các triệu chứng, dấu hiệu như: (3)

• Ngủ thiếp đi vào khoảng thời gian cuối buổi chiều, đầu buổi tối
• Thức giấc rất sớm vào buổi sáng mà không thể ngủ lại
• Ngủ sớm dậy sớm hơn mong muốn
• Trường hợp bắt buộc đi ngủ muộn vào tối hôm trước: cảm thấy không nạp đủ năng lượng sau giấc ngủ; liên tục mệt mỏi, kiệt sức, uể oải, đau đầu; khó tập trung, thiếu tỉnh táo, giảm khả năng phán đoán và xử lý tình huống; tâm trạng thay đổi thất thường.

Nguyên nhân gây ra?

Đây là tình trạng hiếm gặp vì vậy chưa có nhiều nguyên cứu liên quan đến nguyên nhân gây rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển, dưới đây là một số yếu tố có thể tăng nguy cơ mắc bệnh:

• Người có tiền sử gia đình mắc ASPD
• Người lớn tuổi
• Người bị rối loạn phổ tự kỷ
• Người tiếp xúc nhiều với ánh sáng buổi sáng sớm
• Người có lối sống chưa khoa học

Rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển gây ảnh hưởng thế nào?

Dạng rối loạn giấc ngủ này có thể gây ra một số tác động tiêu cực như:

• Thường xuyên buồn ngủ sớm vào đầu buổi tối: Người mắc hội chứng này khó giữ được tỉnh táo khi tham gia các hoạt động vào cuối buổi chiều hoặc buổi tối.
• Thiếu ngủ mạn tính: Việc tham gia các hoạt động bắt buộc vào buổi tối khiến người bệnh phải thức khuya hơn giờ đi ngủ tự nhiên của bản thân. Trong khi họ không thể ngủ thêm vào sáng sớm hôm sau, từ đó gây ra tình trạng thiếu ngủ. Theo thời gian, tình trạng này có thể dẫn đến thiếu ngủ mạn tính, ảnh hưởng đến sức khỏe, chất lượng sống.
• Rối loạn cảm xúc: Bất thường về thời gian ngủ khiến người bệnh thường xuyên cảm thấy căng thẳng, mệt mỏi, lo âu…
• Lạm dụng chất kích thích: Để giúp tỉnh táo, người bệnh có thể sử dụng thức uống tăng lực, cafein hoặc các chất kích thích khác vào chiều tối. Vào buổi sáng, họ có thể sử dụng rượu, thuốc an thần, thuốc ngủ… để dễ ngủ hơn. Việc lạm dụng các chất kích thích này có thể gây ra nhiều tác dụng phụ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần.

Phương pháp chẩn đoán

Để đánh giá chính xác tình trạng bệnh lý và thể trạng của người bệnh, từ đó đưa ra hướng điều trị phù hợp, sau khi khám lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện thêm một số phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng như:

• Phương pháp Actigraphy: Ghi lại và phân tích chuyển động của cơ thể trong lúc ngủ bằng một thiết bị đeo tay tương tự đồng hồ thông minh, từ đó phản ánh thời gian ngủ và chất lượng giấc ngủ, góp phần xác định vấn đề người bệnh gặp phải.
• Đo đa ký giấc ngủ: Giúp đánh giá sóng não, nhịp tim, nhịp thở, nồng độ oxy, chuyển động của cơ thể người bệnh khi ngủ. Phương pháp này cũng hỗ trợ loại trừ rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển với các rối loạn giấc ngủ khác.

Biện pháp điều trị

Để kiểm soát, cải thiện triệu chứng ở người mắc rối loạn giấc ngủ tiến triển, bác sĩ chuyên khoa thường chỉ định/hướng dẫn thực hiện các phương pháp như: (4)

1. Bổ sung melatonin

Tùy thuộc vào triệu chứng cụ thể mà trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định dùng melatonin để kiểm soát, điều hòa chu kỳ ngủ – thức giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ cho người bệnh.

2. Liệu pháp ánh sáng

Phương pháp này được áp dụng trong điều trị một số loại rối loạn nhịp sinh học chu kỳ ngủ – thức, trong đó có rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển. Cơ thể chúng ta dựa vào ánh sáng tự nhiên như chu kỳ sáng tối để điều hòa chu kỳ ngủ – thức. Liệu pháp ánh sáng được thực hiện bằng cách sử dụng ánh sáng nhân tạo để điều chỉnh thay đổi nhịp sinh học tự nhiên của cơ thể.

3. Duy trì lịch trình ngủ đều đặn

Nhịp sinh học có thể được cải thiện bằng lịch trình nhất quán, bao gồm tiếp xúc với ánh sáng, bóng tối ở những thời điểm thích hợp trong ngày. Để giúp ngủ ngon hơn, người bệnh cần duy trì lịch trình ngủ đều đặn, ngay cả những ngày cuối tuần.

4. Hạn chế các chất kích thích

Hạn chế các chất kích thích cũng là một trong những yếu tố quan trọng giúp ngủ ngon, đúng giờ, đủ giấc mà mỗi người cần lưu ý. Vì vậy, người bị rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển không nên lạm dụng caffein, rượu bia, chất kích thích…

5. Thay đổi lối sống

Như đã đề cập, lối sống là một trong những yếu tố liên quan đến rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển, để cải thiện tình trạng này, người bệnh cần xây dựng lối sống khoa học, cụ thể:

• Hình thành thói quen ngủ đúng giờ
• Ăn uống đúng bữa, cung cấp đầy đủ dưỡng chất thiết yếu
• Tích cực hoạt động thể chất cường độ thích hợp
• Hạn chế ngủ trưa
• Kiểm soát lượng ánh sáng bản thân tiếp xúc trong ngày
• Tránh cafein, rượu bia hoặc các chất kích thích khác

Tóm lại, rối loạn giai đoạn ngủ tiến triển là gì, nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết cùng các thông tin liên quan đã được phần nào giải đáp. Hy vọng bài viết giúp mỗi người hiểu thêm về phân loại rối loạn giấc ngủ này và chủ động điều chỉnh lối sống khoa học và thăm khám khi nghi ngờ mắc rối loạn giai đoạn ngủ nâng cao.