Bệnh mất ngủ giả (Parasomnias) là gì? Nguyên nhân và triệu chứng

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias có thể xảy ra ở cả trẻ em và người lớn. Parasomnias gây ra các hành vi bất thường trong lúc ngủ, cần được chẩn đoán sớm và có phương pháp can thiệp kịp thời. Vậy, Parasomnias là gì, bệnh mất ngủ giả có nguy hiểm không?

Mất ngủ giả Parasomnias là gì?

Parasomnias là một nhóm các rối loạn giấc ngủ, đặc trưng bởi các hành vi bất thường, không mong muốn xảy ra trong lúc ngủ, hoặc khi chuyển đổi giữa trạng thái ngủ – thức. Người mắc chứng Parasomnias biểu hiện qua các hành vi như: nói mớ khi ngủ, đi lại trong lúc ngủ, nói chuyện trong giấc mơ, thực hiện các hoạt động phức tạp như lái xe trong lúc ngủ,…

Mọi người xung quanh có thể lầm tưởng rằng người bệnh vẫn đang tỉnh táo, nhưng trên thực tế, họ đang ở trạng thái ngủ. Vào buổi sáng hôm sau, người mắc Parasomnias thường không có ký ức về những gì mình đã làm.

Các loại bệnh mất ngủ giả Parasomnias thường gặp

Các rối loạn cận giấc ngủ (Parasomnias) thường được phân loại thành 3 nhóm chính: (1)

1. Mất ngủ giả non-REM

Giấc ngủ non-REM hay còn gọi là giấc ngủ không chuyển động mắt nhanh. Đây là giai đoạn đầu tiên của giấc ngủ, tính từ khi bắt đầu chìm vào giấc ngủ cho đến khoảng đầu nửa đêm.

Các Parasomnias xảy ra trong giai đoạn non-REM thường liên quan đến hoạt động thể chất và lời nói. Một số loại phổ biến gồm:

• Hoảng sợ khi ngủ (Sleep terrors): Người bệnh đột ngột thức dậy trong trạng thái sợ hãi tột độ. Một số người có thể la hét hoặc khóc. Cơn hoảng loạn thường ngắn (khoảng 30 giây), nhưng có thể kéo dài vài phút. Ngoài ra, người bệnh có thể gặp phải các triệu chứng như tim đập nhanh, đồng tử giãn, thở gấp, đổ mồ hôi. Người bệnh không thể nhớ lại sự việc đã xảy ra, hoặc chỉ có một vài chi tiết mơ hồ.
• Mộng du (Somnambulism): Người bệnh rời khỏi giường và đi lại với đôi mắt mở to, nhưng thực chất vẫn đang ngủ. Một số người có khả năng thực hiện các hoạt động phức tạp như lái xe, chơi nhạc cụ, hoặc làm những việc bình thường sẽ không làm như tiểu tiện ở nơi công cộng.
• Thức giấc lẫn lộn (Confusional arousals): Khi thức dậy, người bệnh cảm thấy bối rối và mất phương hướng. Họ có thể ngồi, mở mắt, biểu lộ cảm xúc như khóc, nói chậm hoặc không hiểu những gì người khác đang nói. Thức giấc lẫn lộn có thể kéo dài từ vài phút đến vài giờ, thường gặp ở trẻ em và có xu hướng giảm dần theo tuổi tác.

2. Mất ngủ giả REM

Giấc ngủ REM tiếp nối giai đoạn non-REM của chu kỳ giấc ngủ, được tính vào nửa cuối đêm. Trong giai đoạn REM, mắt chuyển động nhanh dưới mí mắt, nhịp tim, nhịp thở và huyết áp đều tăng. Đây là thời điểm xảy ra những giấc mơ sống động.

Một số loại mất ngủ giả xảy ra trong giấc ngủ REM bao gồm:

• Rối loạn ác mộng (Nightmare disorder): Người bệnh thức dậy hoàn toàn sau khi gặp cơn ác mộng, biểu hiện bằng trạng thái sợ hãi, kinh hoàng, lo âu, lo lắng và khó có thể quay lại giấc ngủ. Người bệnh thường nhớ rất rõ nội dung của giấc mơ đáng sợ mà mình đã trải qua.
• Tê liệt khi ngủ tái diễn đơn độc (Recurrent isolated sleep paralysis): Tê liệt khi ngủ khiến cơ thể không thể cử động. Cơn tê liệt có thể kéo dài vài giây đến vài phút, gây căng thẳng, sợ hãi, hoảng loạn. Người bệnh có thể thoát khỏi tình trạng tê liệt khi ngủ nếu có ai đó nói chuyện hoặc chạm vào cơ thể của họ.
• Rối loạn hành vi giấc ngủ REM (REM Sleep Behavior Disorder – RSBD): Người mắc RSBD thường thực hiện hành động, phát ra âm thanh (nói chuyện, chửi thề, cười, la hét) hoặc thực hiện các hành vi hung hăng (đấm, đá, túm tóc) trong lúc ngủ. Rối loạn giấc ngủ này phổ biến hơn ở người lớn, đặc biệt là những người mắc Parkinson, sa sút trí tuệ thể Lewy, teo đa hệ thống…

3. Các loại khác

Một số dạng mất ngủ giả không thuộc non-REM và REM, gốm:

• Đái dầm khi ngủ (Sleep Enuresis – Bedwetting): Đây là tình trạng tiểu tiện không tự chủ trong lúc ngủ. Đái dầm do Parasomnia thường xảy ra sau 5 tuổi, xuất hiện ít nhất 2 lần/tuần liên tiếp trong 3 tháng.
• Rên rỉ khi ngủ (Sleep-Related Groaning/Catathrenia): Phát ra âm thanh rên, thở dài hoặc khò khè kéo dài trong khi ngủ.
• Hội chứng đầu nổ tung (Exploding Head Syndrome): Cảm giác nghe tiếng động lớn hoặc tiếng nổ to trong đầu khi sắp ngủ hoặc khi tỉnh dậy, có thể kèm theo hình ảnh lóe sáng hoặc bị giật cơ đột ngột.
• Ảo giác liên quan đến giấc ngủ (Sleep-Related Hallucinations): Thấy, nghe, cảm nhận những điều không không tồn tại khi đang chìm vào giấc ngủ hoặc vừa thức dậy.
• Rối loạn ăn uống khi ngủ (Sleep-Related Eating Disorder): Người bệnh ăn uống khi đang ngủ, có thể ăn thực phẩm sống, độc hại, hoặc một số loại thực phẩm bản thân không ăn khi thức (ví dụ như thịt gà sống). Rối loạn này có thể dẫn đến một loạt biến chứng nguy hiểm như nghẹt thở, ngộ độc, chấn thương khi chế biến thức ăn.
• Sexsomnia: Người bệnh thực hiện các hành vi tình dục trong khi ngủ, bao gồm: quan hệ, thủ dâm, tấn công tình dục, chạm vào người khác hoặc phát ra âm thanh tình dục.

Bệnh mất ngủ giả có phổ biến không?

Mức độ phổ biến của Parasomnias thay đổi tùy theo từng loại (do có nhiều dạng khác nhau). Một nghiên cứu ước tính rằng có khoảng 4% – 67% người trưởng thành trên toàn cầu từng trải qua Parasomnia ít nhất một lần trong đời.

Triệu chứng của bệnh mất ngủ giả Parasomnias

Các triệu chứng của Parasomnias khác nhau tùy thuộc vào từng loại cụ thể. Một số dấu hiệu đặc trưng bao gồm:

• Khó ngủ xuyên đêm.
• Thực hiện những hành vi bất thường trong khi ngủ – những việc mà người bệnh thường không thực hiện khi thức.
• Xuất hiện những cảm xúc mạnh mẽ khi thức dậy (sợ hãi, căng thẳng, lo lắng).
• Cảm thấy mệt mỏi vào ban ngày.
• Gặp ác mộng
• Thực hiện các hoạt động phức tạp trong lúc ngủ (ví dụ: lái xe, nấu ăn, đi lại, nắm lấy đồ vật,..).
• Phát ra âm thanh (nói chuyện, la hét) trong khi ngủ.
• Thức dậy trong trạng thái bối rối hoặc mất phương hướng.

Nguyên nhân gây ra Parasomnias

Nguyên nhân chính gây bệnh mất ngủ giả Parasomnias là do thuốc hoặc các bệnh lý tiềm ẩn. (2)

1. Thuốc

Một số loại thuốc có thể làm gián đoạn chu kỳ giấc ngủ, dẫn đến Parasomnias, chẳng hạn như:

• Thuốc kháng sinh (Fluoroquinolones)
• Thuốc chống trầm cảm (Amitriptyline, Bupropion, Paroxetine, Mirtazapine)
• Thuốc chống co giật (Topiramate)
• Thuốc chống loạn thần (Quetiapine, Olanzapine)
• Thuốc điều trị hen suyễn/dị ứng (Montelukast)
• Thuốc huyết áp cao (Propranolol, Metoprolol)
• Thuốc an thần (Benzodiazepines, Zolpidem)

2. Bệnh lý

Một số bệnh lý có nguy cơ gây ra các triệu chứng Parasomnias, chẳng hạn như:

• Đau mạn tính
• Rối loạn nhịp sinh học
• Chứng ngủ rũ
• Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn
• Rối loạn cử động chi đình kỳ
• Hội chứng chân không yên

Thói quen sinh hoạt thiếu khoa học hoặc các vấn đề sức khỏe khác có thể dẫn đến bệnh Parasomnias bao gồm:

• Lạm dụng rượu hoặc chất kích thích
• Bệnh viêm nhiễm (chẳng hạn như viêm não)
• Bệnh tâm thần (trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng sau chấn thương)
• Bệnh thần kinh (bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ thể Lewy, đột quỵ, teo đa hệ thống, xơ cứng rải rác, u não, đau nửa đầu, mất điều hòa tiểu não tủy sống loại 3)
• Mang thai
• Chấn thương sọ não (TBI)

Các yếu tố kích hoạt và nguy cơ

Một số yếu tố kích hoạt và yếu tố nguy cơ gây bệnh mất ngủ giả, gồm:

1. Yếu tố kích hoạt

Các yếu tố kích hoạt là những tác nhân gây ra triệu chứng. Các yếu tố kích hoạt Parasomnias thường khác nhau ở mỗi người, nhưng có thể bao gồm:

• Uống rượu, cà phê, sử dụng chất kích thích trước khi ngủ
• Sốt cao
• Nghe thấy tiếng ồn trong lúc ngủ, môi trường ngủ không thoải mái
• Không ngủ đủ giấc (thiếu ngủ)
• Căng thẳng, lo âu quá mức

2. Yếu tố nguy cơ

Parasomnias có thể ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi. Người bệnh có nguy cơ mắc Parasomnias cao nếu có thành viên huyết thống trong gia đình từng mắc căn bệnh này

Trẻ em và thanh thiếu niên trong độ tuổi từ 5 – 25 có khả năng mắc các dạng Parasomnias non-REM cao. Ở trẻ em, Parasomnias thường xuất hiện cùng với các bệnh thần kinh/tâm thần như: động kinh, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD). Ngược lại, Parasomnias REM thường gặp ở người trưởng thành, đi kèm với một số triệu chứng thần kinh hoặc thoái hóa não tiềm ẩn.

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias có nguy hiểm không?

Bệnh mất ngủ giả (Parasomnias) có thể nguy hiểm, tùy thuộc vào mức độ và dạng rối loạn mà người bệnh gặp phải. Một số biến chứng của bệnh mất ngủ giả bao gồm:

• Trầm cảm
• Gây chấn thương cho người bệnh hoặc người thân xung quanh
• Hiệu suất công việc, học tập kém
• Lo lắng khi ngủ
• Căng thẳng

Tuy nhiên bệnh mất ngủ giả hiếm khi gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe.

Chẩn đoán bệnh Parasomnias như thế nào?

Để chẩn đoán Parasomnias, bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám toàn diện, bao gồm: khám lâm sàng tổng quát, khám thần kinh, khai thác bệnh sử cá nhân và gia đình, đánh giá các yếu tố liên quan (thuốc đang dùng, thực phẩm chức năng, rượu bia, chất kích thích).

Bác sĩ có thể khai thác thông tin từ vợ/chồng, người thân đã từng chứng kiến các hành vi bất thường của người bệnh, để có thêm góc nhìn khách quan.

Ngoài ra, người bệnh cũng có thể phải ghi nhật ký giấc ngủ trong ít nhất 1 tuần. Nhật ký này ghi lại giờ đi ngủ, thời gian ngủ, thời điểm tỉnh dậy và các sự kiện bất thường xảy ra trong đêm. Đây là công cụ giúp bác sĩ đánh giá mô hình giấc ngủ của mỗi người một cách cụ thể.

Cuối cùng, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm để chẩn đoán nguyên nhân chính xác, đồng thời loại trừ các bệnh lý tương tự:

• Đa ký giấc ngủ (Polysomnography): Người bệnh sẽ được theo dõi qua đêm tại bệnh viện. Thiết bị ghi lại sóng não, nhịp tim, chuyển động mắt, nhịp thở; từ đó, giúp bác sĩ phân tích chi tiết các giai đoạn ngủ và phát hiện bất thường.
• Điện não đồ video (EEG) hoặc EEG giấc ngủ: Ghi lại hoạt động điện não trong khi ngủ, hỗ trợ phát hiện các bất thường xảy ra trong cơn rối loạn.
• Chẩn đoán hình ảnh (CT hoặc MRI): Giúp phát hiện tổn thương não, thoái hóa thần kinh hoặc các nguyên nhân tiềm ẩn khác có thể liên quan đến Parasomnias.

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias có chữa được không?

Không có một phương pháp đơn lẻ nào chữa khỏi hoàn toàn cho tất cả các loại bệnh Parasomnias. Các triệu chứng Parasomnias có thể được cải thiện dần theo thời gian nếu người bệnh được áp dụng các phương pháp sau: (3)

• Dùng các loại thuốc được kê đơn theo hướng dẫn của bác sĩ
• Thực hiện liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) theo hướng dẫn của chuyên gia tâm lý.Vệ sinh giấc ngủ: Ngủ đủ 7-9 tiếng mỗi đêm, tắt đèn và thiết bị điện tử, giữ nhiệt độ phòng mát mẻ, hạn chế cafein, không tập thể dục nặng gần giờ ngủ, v.v.
• Duy trì nhịp ngủ – thức đều đặn ngay cả vào những ngày nghỉ hoặc ngày cuối tuần
• Hạn chế uống rượu, không sử dụng các loại thuốc chưa được bác sĩ chỉ định.

Bệnh mất ngủ giả Parasomnias ở trẻ em thường không cần điều trị vì có xu hướng tự khỏi khi trẻ lớn lên. Một số trẻ mắc Parasomnias có thể thức dậy trong trạng thái sợ hãi, bối rối, lo lắng. Lúc này, phụ huynh nên trấn an tâm lý cho con. Phụ huynh cần đưa trẻ đến bệnh viện khám nếu chứng mất ngủ giả xảy ra thường xuyên, ảnh hưởng đến khả năng hoạt động ban ngày của trẻ.

Thuốc hiếm khi được chỉ định đối với trẻ nhỏ. Nếu có, bác sĩ thường kê đơn thuốc trong thời gian ngắn hạn, khoảng 3 – 6 tuần. Một số loại thuốc điều trị phổ biến như Benzodiazepine, thuốc chống lo âu,…

Có thể phòng ngừa bệnh mất ngủ giả không?

Bệnh mất ngủ giả không thể phòng ngừa hoàn toàn, nhất là khi nguyên nhân xuất phát từ các bệnh thần kinh, tâm thần hoặc yếu tố di truyền. Cách tốt nhất để giảm nguy cơ mắc Parasomnias là thực hành vệ sinh giấc ngủ. Ngoài ra, người bệnh có thể đến bệnh viện để bác sĩ xem xét lại các loại thuốc đang sử dụng vì một số loại thuốc có thể là nguyên nhân gây rối loạn giấc ngủ. Trong trường hợp này, bác sĩ sẽ cho người bệnh ngưng sử dụng và thay thế bằng loại thuốc khác ít tác dụng phụ hơn.

Những điều người bệnh cần làm để tránh bị thương

Các loại mất ngủ giả như mộng du, rối loạn hành vi giấc ngủ REM có nguy cơ gây chấn thương cho người bệnh. Để giữ an toàn, bác sĩ khuyến nghị nên thực hiện một số biện pháp bảo vệ an toàn như:

• Ngủ ở tầng trệt.
• Không nên ngủ giường tầng hoặc giường gác xép, ưu tiên đặt đệm sát sàn nhà
• Tránh ngủ chung giường với người khác.
• Di chuyển đồ đạc, đèn ngủ ra xa giường. Che chắn cẩn thận ở những khu vực có khả năng gây nguy hiểm.
• Dùng cốc nhựa thay vì cốc thủy tinh nếu người bệnh có thói quen uống nước trong phòng
• Sử dụng tay nắm cửa an toàn cho trẻ em
• Di dời hoặc khóa chặt khu vực có vật nhọn gây nguy hiểm trong nhà
• Lắp đặt chuông báo động ở cửa sổ hoặc cửa ra vào

Khi nào thì phải đi gặp bác sĩ?

Người bệnh mất ngủ giả cần đến gặp bác sĩ nếu:

• Thường xuyên ngủ không đủ giấc, rối loạn giấc ngủ
• Chất lượng giấc ngủ kém
• Thức dậy trong trạng thái lo âu, bối rối
• Cảm giác không thể cử động khi thức dậy
• Dù đã ở độ tuổi trưởng thành, có khả năng kiểm soát bàng quang nhưng vẫn thường xuyên đái dầm.

Bài viết đã cung cấp thông tin góp phần giải đáp thắc mắc bệnh mất ngủ giả Parasomnias là gì, nguyên nhân, dấu hiệu, phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa. Người thường xuyên có các hành động bất thường trong lúc ngủ, có chất lượng giấc ngủ kém gây ảnh hưởng đến công việc, học tập, … nên đến bệnh viện có chuyên khoa Nội thần kinh để được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán và hướng dẫn điều trị phù hợp.