Những ngày oi nóng, một ly nước rau má mát lạnh là thức uống quen thuộc với nhiều mẹ bầu. Khi mang thai, mẹ thường cân nhắc kỹ hơn trước mỗi món ăn, thức uống, và bầu uống rau má được không là điều mẹ muốn biết rõ trước khi gọi thêm một ly. Câu trả lời tùy thuộc vào lượng dùng, cách chế biến và dạng sản phẩm, được trình bày lần lượt dưới đây.
Mẹ bầu có thể dùng rau má ở mức thực phẩm thông thường, tức là thỉnh thoảng ăn rau má trong bữa hoặc uống một ly nước rau má sạch, ít ngọt. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào trên phụ nữ mang thai xác nhận rau má an toàn trong thai kỳ. Vì vậy, mẹ không nên uống nhiều, uống đều đặn như một bài thuốc hoặc dùng cao chiết, viên uống chứa rau má khi chưa hỏi bác sĩ.
Khi đánh giá một loại thảo dược trong thai kỳ, bác sĩ không chỉ hỏi “có hại hay không” mà xem xét đồng thời nhiều yếu tố:
Vì thế, “ăn một ít rau má” và “uống nhiều nước rau má” là hai mức tiếp xúc khác nhau. Một ly nước rau má xay thường cần lượng rau lớn hơn nhiều so với vài cọng rau ăn kèm bữa cơm, còn cao chiết lại cô đặc hơn nữa. Các phần tiếp theo sẽ phân tích thành phần, rủi ro và bằng chứng hiện có cho từng dạng sử dụng.
Rau má có tên khoa học là Centella asiatica, thuộc họ Hoa tán (Apiaceae). Theo cơ sở dữ liệu LiverTox của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, loại cây này được dùng cả làm thực phẩm lẫn dược liệu truyền thống. Ở Việt Nam, rau má thường được ăn sống, nấu canh hoặc xay thành nước uống.
Về dinh dưỡng, lá rau má tươi chủ yếu là nước (gần 88%), ít đạm, chất béo và tinh bột. Rau còn có chất xơ, một số khoáng chất như canxi, kali, sắt và các carotenoid, theo một tổng quan về rau lá xanh. Số liệu vitamin và khoáng chất khác nhau khá nhiều giữa các nghiên cứu, nên rau má phù hợp để xem như một loại rau lá bổ sung, không phải nguồn vitamin chủ lực.
Ngoài dinh dưỡng, rau má chứa triterpenoid và nhiều hợp chất thực vật khác. Các tác dụng thường được gán cho rau má, như hỗ trợ lành vết thương hay cải thiện tuần hoàn, chủ yếu được nghiên cứu trên chiết xuất chuẩn hóa chứ không phải rau ăn hằng ngày. Ngay cả với chiết xuất, dữ liệu lâm sàng còn hạn chế. Cơ quan Quản lý Dược phẩm châu Âu (EMA) chỉ công nhận rau má là thuốc truyền thống dùng ngoài da để hỗ trợ lành vết thương nhỏ.
Với mẹ bầu, lợi ích thực tế và có cơ sở của rau má nằm ở vai trò thực phẩm:
Tuy vậy, rau má có thành phần có lợi không đồng nghĩa đã được chứng minh có lợi và an toàn cho thai kỳ. Kết quả ở người trưởng thành không mang thai cũng không thể tự động áp dụng cho thai phụ.
Khi mang thai, chuyển hóa của mẹ thay đổi, còn thai nhi đang hình thành và phát triển các cơ quan. Một tác động nhỏ với người lớn có thể mang hệ quả khác trong giai đoạn này. Do đó, thai kỳ cần dữ liệu an toàn trên chính nhóm thai phụ, thay vì chỉ dựa vào việc chưa thấy tác hại ở người trưởng thành nói chung.
Những nguy cơ đã được xác lập rõ với một ly nước rau má chủ yếu nằm ở vệ sinh thực phẩm và lượng đường thêm vào. Các lo ngại về hoạt chất chủ yếu áp dụng cho sản phẩm cô đặc. Mẹ nên lưu ý các điểm sau:
Các tác dụng phụ ghi nhận ở người dùng chiết xuất kéo dài không phản ánh trực tiếp nguy cơ của một ly rau má trong bữa ăn. Ngược lại, việc rau má là thực phẩm quen thuộc cũng không có nghĩa có thể dùng không giới hạn.
Có hai lý do chính khiến rau má cần được dùng thận trọng khi mang thai: dữ liệu an toàn còn thiếu và bản thân cây chứa nhiều hoạt chất có tác dụng sinh học.
“Chưa có bằng chứng gây hại” và “đã chứng minh an toàn” là hai kết luận khác nhau. Với rau má, hiện chưa có dữ liệu đáng tin cậy trên phụ nữ mang thai về việc dùng đường uống. Chuyên khảo của EMA ghi rõ chưa có dữ liệu về khả năng sinh sản, đồng thời các thử nghiệm về độc tính trên gen và khả năng gây ung thư chưa được thực hiện đầy đủ.
Tình trạng này không riêng rau má. Theo một nghiên cứu đa quốc gia, tổng quan hệ thống công bố năm 2013 chỉ tìm được 14 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về 5 loại thảo dược dùng trong thai kỳ, riêng gừng đã chiếm 10 nghiên cứu. Một phần nguyên nhân là phụ nữ mang thai thường bị loại khỏi các thử nghiệm ngẫu nhiên.
Kết quả trên động vật hoặc tế bào cũng không thể chuyển thẳng sang người. Các thí nghiệm này thường dùng chiết xuất ở liều tính theo cân nặng, khó quy đổi sang một ly nước rau má, trong khi quá trình hấp thu, chuyển hóa và phát triển thai ở mỗi loài lại khác nhau. Nguy cơ thực tế với thai phụ vì vậy phụ thuộc vào liều, dạng chiết xuất và thành phần cụ thể của từng sản phẩm.
Ngoài giá trị như một loại rau, Centella asiatica chứa nhóm triterpenoid được nghiên cứu nhiều gồm asiaticoside, asiatic acid, madecassoside và madecassic acid. Bốn hợp chất này được xem là các phân tử có hoạt tính sinh học chủ yếu của rau má.
Hàm lượng các chất này không cố định. Một nghiên cứu trên 50 mẫu giống rau má trồng trong cùng điều kiện ghi nhận madecassoside dao động từ 0,15% đến 5,27%, tức chênh nhau hơn 30 lần giữa các giống. Trong khi đó, theo báo cáo đánh giá của EMA, các chiết xuất tinh chế dùng làm thuốc được làm giàu tới khoảng 40% asiaticoside và 60% asiatic acid cùng madecassic acid.
Cùng mang tên “rau má”, nhưng lượng hoạt chất mẹ nhận vào có thể khác nhau rất xa tùy dạng sử dụng:
| Dạng sử dụng | Bản chất | Lượng hoạt chất nhận vào (tương đối) | Lưu ý khi mang thai |
| Rau tươi ăn trong bữa | Lá, thân dùng như rau | Thấp, lượng rau mỗi bữa nhỏ | Rửa kỹ, ưu tiên món nấu chín nếu lo ngại vệ sinh |
| Nước rau má xay | Rau sống xay, lọc bã | Cao hơn rau ăn do một ly cần nhiều rau | Chỉ dùng thỉnh thoảng, hạn chế đường |
| Bột rau má | Rau sấy khô, nghiền mịn | Cao hơn rau tươi vì đã loại phần lớn nước | Khó ước lượng lượng rau thực tế, hỏi bác sĩ nếu muốn dùng thường xuyên |
| Viên, cao chiết xuất | Hoạt chất được chiết, làm giàu | Rất cao, có thể chuẩn hóa theo triterpenoid | Không tự dùng khi chưa được nhân viên y tế tư vấn |
Vì vậy, không thể đánh đồng nước rau má với bột rau má hay viên chiết xuất khi đánh giá độ an toàn trong thai kỳ.
Chưa có khuyến nghị chính thức về lượng rau má an toàn dành riêng cho thai kỳ. Thay vì tự đặt một con số, mẹ có thể áp dụng các nguyên tắc thực hành sau:
Một số tình huống làm thay đổi cán cân lợi ích và nguy cơ, vì vậy mẹ nên trao đổi với bác sĩ trước khi dùng rau má, đặc biệt nếu định uống thường xuyên:
Trong 3 tháng đầu, mẹ chỉ nên dùng rau má ở mức thực phẩm thỉnh thoảng, tránh nước rau má đậm đặc, bột, cao chiết hay viên bổ sung. Đây là giai đoạn các cơ quan của phôi hình thành, trong đó tuần 3 đến tuần 8 sau thụ tinh là lúc phôi nhạy cảm nhất với tác nhân bên ngoài.
Nếu đã lỡ uống một ít trước khi biết mang thai, mẹ không nên tự kết luận thai bị ảnh hưởng. Hãy báo bác sĩ lượng đã uống, dạng sản phẩm và thời điểm dùng để được tư vấn cụ thể.
Hiện chưa có nghiên cứu nào trên phụ nữ mang thai chứng minh việc ăn hoặc uống rau má ở mức thực phẩm gây sảy thai. Vì vậy, không nên khẳng định rau má gây sảy thai chỉ dựa trên thông tin truyền miệng.
Để hiểu đúng, mẹ cần phân biệt ba loại thông tin:
Như vậy, lời khuyên thận trọng chủ yếu xuất phát từ việc thiếu dữ liệu an toàn đáng tin cậy, không có nghĩa rau má đã được chứng minh gây độc cho thai. Theo ACOG, khoảng một nửa số ca sảy thai sớm xảy ra khi phôi phát triển bất thường, thường do sai lệch số lượng nhiễm sắc thể. Mẹ không nên dựa vào thông tin trên mạng để tự quy nguyên nhân sảy thai cho một món ăn hay thức uống.
Mẹ nên báo bác sĩ khi có hiện tượng ra máu âm đạo trong thai kỳ. Nếu ra máu nhiều, ra máu kèm đau quặn như đau bụng kinh hoặc đau bụng dữ dội, mẹ cần đến cơ sở y tế ngay để được đánh giá.
Mẹ có thể thỉnh thoảng uống nước rau má đậu xanh, nhưng đậu xanh không làm rau má an toàn hơn trong thai kỳ. Phần rau má vẫn theo các nguyên tắc đã nêu, còn đậu xanh bổ sung thêm tinh bột vào ly nước.
Điểm cần chú ý là đường. Theo số liệu của USDA, khoảng 30 ml sữa đặc có đường (chừng 2 thìa canh) đã chứa gần 21 g đường, nên ly ngoài hàng có sữa đặc, đường, nước cốt dừa có thể ngọt hơn nhiều ly tự làm. Mẹ cần kiểm soát đường huyết nên tính cả ly nước này vào tổng carbohydrate trong ngày.
Mẹ không nên biến rau má thành thói quen uống mỗi ngày, vì chưa có căn cứ về lượng an toàn dành riêng cho thai kỳ. Dùng thỉnh thoảng trong bữa ăn khác với uống đều đặn như một sản phẩm chức năng. Mẹ nên luân phiên nhiều loại đồ uống và rau xanh, nếu muốn uống rau má thường xuyên, hãy hỏi bác sĩ theo dõi thai kỳ.
“Mát”, “thanh nhiệt” hay “giải độc” là cách nói quen thuộc trong dân gian, không phải chẩn đoán hay chỉ định y khoa. Chưa có cơ sở khoa học để xem rau má là cách giải độc cho mẹ hoặc thai nhi. NCCIH cũng cho biết chưa có nghiên cứu thuyết phục ủng hộ chế độ “detox” để đào thải độc tố. Thay vào đó, mẹ nên ăn uống đa dạng, uống đủ nước và khám thai định kỳ.
Rau má là thực phẩm quen thuộc, nhưng dữ liệu về độ an toàn trong thai kỳ vẫn còn hạn chế. Với băn khoăn bầu uống rau má được không, câu trả lời hợp lý là có thể dùng thỉnh thoảng ở mức thực phẩm, còn chiết xuất và sản phẩm cô đặc cần tránh khi chưa được tư vấn.
Mẹ nên ưu tiên nguyên liệu sạch, ít đường và không dùng rau má để chữa bệnh. Nếu đang mang thai và muốn sử dụng rau má thường xuyên, nhất là khi có thai kỳ nguy cơ cao, bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, hãy trao đổi với bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá theo tình trạng cụ thể.
Nếu còn băn khoăn bầu uống rau má được không hoặc cần xây dựng chế độ dinh dưỡng phù hợp trong từng giai đoạn thai kỳ, mẹ bầu có thể đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được bác sĩ thăm khám và tư vấn. Dựa trên tuổi thai, tình trạng sức khỏe, bệnh lý đi kèm và nhu cầu dinh dưỡng, bác sĩ sẽ đưa ra hướng dẫn phù hợp, giúp thai phụ lựa chọn thực phẩm và đồ uống an toàn hơn. Chủ động tư vấn chuyên môn cũng giúp mẹ hạn chế việc tự sử dụng các loại thảo dược, thực phẩm bổ sung chưa rõ mức độ an toàn trong thai kỳ.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, bầu uống rau má được không còn phụ thuộc vào lượng dùng, cách chế biến và tình trạng sức khỏe của thai phụ. Do dữ liệu về độ an toàn trong thai kỳ vẫn còn hạn chế, mẹ bầu nên tránh uống thường xuyên, dùng lượng lớn hoặc sử dụng cao và chiết xuất rau má khi chưa có hướng dẫn chuyên môn. Nếu đã vô tình uống một lượng nhỏ, thai phụ không nên quá lo lắng nhưng cần theo dõi sức khỏe và trao đổi với bác sĩ khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.
