Zona thần kinh ở mắt: Nguyên nhân, biểu hiện và cách chữa

Zona thần kinh ở mắt đặc trưng bởi phát ban dạng mụn nước quanh mí mắt kèm đau nhức dữ dội, có nguy cơ dẫn đến viêm giác mạc, tăng nhãn áp, thậm chí mù lòa nếu không điều trị kịp thời và chăm sóc đúng cách. Tiêm vắc xin zona thần kinh là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nguy cơ mắc bệnh, các biến chứng và di chứng nguy hiểm liên quan.

Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Đoàn Thị Khánh Châm – Quản lý Y khoa vùng 2 – miền Bắc, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.

Zona thần kinh ở mắt là gì?

Zona thần kinh ở mắt (tên tiếng Anh: ophthalmic herpes zoster) là một biến thể nghiêm trọng của bệnh zona thần kinh – bệnh lý do virus Varicella Zoster (VZV) tái hoạt động gây ra. Đây là loại virus thuộc họ Herpes, cũng là tác nhân gây bệnh thủy đậu.

Sau khi mắc thủy đậu, virus vẫn tồn tại trong cơ thể ở trạng thái “ngủ yên” trong các hạch thần kinh hạch rễ. Khi hệ miễn dịch suy yếu hoặc gặp các yếu tố căng thẳng thần kinh, suy giảm miễn dịch do tuổi tác, bệnh tật, virus có thể tái hoạt động, gây ra bệnh zona và trong một số trường hợp, ảnh hưởng trực tiếp đến vùng mắt.

Theo thống kê của Bộ Y tế, zona thần kinh mắt chiếm đến 10 – 20% trong tổng số các thể zona (1). Bệnh khởi phát với cảm giác bỏng rát quanh hốc mắt, sau đó xuất hiện mụn nước tập trung ở mí trên, trán và cánh mũi cùng bên. Khác với tổn thương zona ở vùng ngực hay lưng, zona mắt tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như sẹo giác mạc, liệt vận nhãn hoặc mất thị lực vĩnh viễn (2). Zona thần kinh thường xuất hiện ở một bên mặt, theo phân bố của dây thần kinh bị ảnh hưởng, và có thể gây tổn thương nghiêm trọng nếu không được điều trị kịp thời.

Nguyên nhân gây bệnh zona ở mắt

Zona thần kinh ở mắt xảy ra khi virus xâm nhập và kích hoạt trên dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), đặc biệt là nhánh mắt (ophthalmic branch). Virus tấn công vào hệ thống dây thần kinh này, gây viêm nhiễm và làm tổn thương các mô quanh mắt, kể cả giác mạc và võng mạc. Khi bệnh nhân mắc zona thần kinh ở mắt, không chỉ bề mặt da xung quanh mắt bị ảnh hưởng mà còn có nguy cơ tổn thương nghiêm trọng tới cấu trúc sâu trong nhãn cầu.

Các yếu tố kích hoạt sự tái hoạt động của VZV, gây ra bệnh zona thần kinh ở mắt bao gồm:

• Suy giảm miễn dịch: Hệ miễn dịch suy yếu do bệnh lý hoặc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch khiến virus dễ dàng hoạt động trở lại.
• Căng thẳng và mệt mỏi: Stress kéo dài hoặc suy nhược cơ thể làm giảm khả năng miễn dịch.
• Tuổi tác: Người cao tuổi, đặc biệt trên 50 tuổi, có nguy cơ cao hơn do hệ miễn dịch suy giảm tự nhiên.
• Bệnh lý nền: Các bệnh như tiểu đường, ung thư, HIV/AIDS, hoặc bệnh tự miễn làm tăng khả năng virus tái hoạt động.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh zona thần kinh ở mắt

Hiểu rõ các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc zona thần kinh ở mắt là bước quan trọng trong việc phòng ngừa và bảo vệ sức khỏe. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc zona thần kinh ở mắt bao gồm:

• Người chưa tiêm vắc xin phòng zona thần kinh: Vắc xin phòng ngừa bệnh zona hiện được khuyến cáo tiêm ngừa cho người lớn từ 50 tuổi trở lên; người cao tuổi có bệnh lý nền như đái tháo đường, bệnh lý tim mạch, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), bệnh lý cơ xương khớp…; người lớn từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ cao bị Zona (người suy giảm miễn dịch, ức chế miễn dịch hoặc có khả năng ức chế miễn dịch do mắc bệnh hoặc đang sử dụng liệu pháp điều trị…). Vắc xin giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh zona, bao gồm cả biến thể nguy hiểm ở mắt. Những người chưa được tiêm phòng vắc xin Shingrix (GSK – Bỉ) hoặc không biết về tầm quan trọng của việc phòng ngừa, đối diện với nguy cơ cao hơn khi hệ miễn dịch của họ bị thách thức bởi tuổi tác hoặc các yếu tố khác.
• Tuổi tác và sự suy giảm miễn dịch tự nhiên: Một trong những yếu tố phổ biến làm tăng nguy cơ mắc zona thần kinh ở mắt là độ tuổi. Những người trên 50 tuổi hoặc người cao tuổi thường có hệ miễn dịch suy giảm do ảnh hưởng của quá trình lão hóa tự nhiên, dẫn đến việc suy giảm khả năng kiểm soát hoạt động của VZV tiềm ẩn. Điều này khiến họ dễ dàng rơi vào tình trạng tái hoạt động của virus và nguy cơ tổn thương vùng mắt cao hơn.

Đặc biệt, tuổi tác không chỉ làm suy yếu khả năng miễn dịch mà còn gây suy giảm cơ chế phục hồi ở các mô và dây thần kinh bị tổn thương. Điều này làm cho biến chứng sau zona, như đau dây thần kinh kéo dàI hoặc tổn thương giác mạc, trở nên phổ biến hơn ở nhóm người lớn tuổi.

• Suy giảm miễn dịch toàn thân: Hệ miễn dịch đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn virus tái hoạt động. Vì vậy, bất kỳ tình trạng nào làm suy giảm hệ miễn dịch đều tăng nguy cơ mắc zona thần kinh ở mắt. Các bệnh lý mạn tính và tình trạng sức khỏe sau đây thường được xem là nhóm nguy cơ cao:
  • HIV/AIDS: Suy giảm miễn dịch nghiêm trọng ở những bệnh nhân HIV/AIDS thường khiến họ dễ bị tái nhiễm các virus “ẩn” trong cơ thể, bao gồm virus Varicella Zoster.
  • Ung thư: Những bệnh nhân điều trị ung thư, đặc biệt là hóa trị hoặc xạ trị, trở thành nhóm nguy cơ cao do hệ miễn dịch bị suy yếu.
  • Sử dụng thuốc ức chế miễn dịch: Những người đang dùng thuốc steroid kéo dài hoặc thuốc ức chế miễn dịch (như bệnh nhân sau ghép tạng) đều đối diện với giảm khả năng đối phó với các tác nhân gây bệnh.
• Căng thẳng và các yếu tố tâm lý: Căng thẳng kéo dài là một yếu tố được coi là “kích hoạt” tiềm năng cho sự tái hoạt động của virus Varicella Zoster. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng căng thẳng mạn tính hoặc trầm cảm có thể tác động tiêu cực đến hệ thần kinh và làm suy giảm hệ miễn dịch. Khi cơ thể không còn khả năng kiểm soát hiệu quả sự “ngủ yên” của virus, nó dễ dàng kích hoạt và di chuyển theo dây thần kinh, đặc biệt là dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), nhắm đến vùng mắt.
• Bệnh lý nền mạn tính: Nguy cơ mắc bệnh zona thần kinh ở mắt cao hơn ở những người có các bệnh nền mạn tính như: Người mắc bệnh tiểu đường gây suy giảm chức năng miễn dịch và ảnh hưởng đến hệ thần kinh, làm tăng khả năng mắc bệnh zona và biến chứng thần kinh. Các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống hoặc viêm khớp dạng thấp thường kết hợp với việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, cùng với tình trạng viêm nhiễm mạn tính, khiến virus Varicella Zoster dễ tái phát.
• Yếu tố môi trường và thói quen sống: Những yếu tố từ bên ngoài cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh zona thần kinh ở mắt. Một số yếu tố đáng chú ý bao gồm: Các điều kiện khắc nghiệt của môi trường, như khí hậu lạnh hoặc ô nhiễm không khí, có thể làm suy yếu sức đề kháng tự nhiên. Thiếu ngủ, chế độ dinh dưỡng không cân đối, sử dụng rượu bia hoặc thuốc lá, cùng với việc ít vận động cũng có thể khiến hệ miễn dịch của cơ thể bị suy yếu, làm tăng nguy cơ mắc bệnh.
• Các tình trạng chấn thương vùng mặt và mắt: Chấn thương ở vùng mắt hoặc khu vực gần hạch dây thần kinh sinh ba cũng có thể kích thích virus Varicella Zoster tái hoạt động. Những tổn thương này, dù là chấn thương vật lý hay nhiễm trùng vùng mặt, đều có khả năng “đánh thức” virus và dẫn đến tình trạng viêm dây thần kinh, nguy cơ xâm nhập vào mắt rất cao.
• Giới tính và yếu tố di truyền: Một số nghiên cứu cho thấy phụ nữ có thể có nguy cơ mắc zona cao hơn nam giới, được cho là do sự thay đổi nội tiết tố cùng với yếu tố miễn dịch. Ngoài ra, yếu tố di truyền liên quan đến khả năng đáp ứng miễn dịch với virus cũng có thể ảnh hưởng đến sự tái hoạt động của virus Varicella Zoster.
• Tiền sử zona thần kinh trước đó: Những người đã từng mắc bệnh zona thần kinh trước đây có nguy cơ cao tái mắc bệnh, đặc biệt nếu lần phát bệnh trước chưa được điều trị triệt để. Khi virus tồn tại trong cơ thể mà không được kiểm soát tốt, khả năng tái bùng phát và gây tổn thương ở vùng mắt tăng lên đáng kể.

Biểu hiện bệnh zona thần kinh ở mắt

Bệnh zona thần kinh ở mắt có các triệu chứng đặc trưng, thường xuất hiện ở một bên mặt, theo phân bố của dây thần kinh bị ảnh hưởng. Các biểu hiện bao gồm:

• Triệu chứng tiền triệu: Cảm giác nóng rát, ngứa, châm chích hoặc đau ở vùng da quanh mắt, trán, hoặc mũi. Một số người có thể bị sốt nhẹ, mệt mỏi, hoặc đau đầu.
• Phát ban và mụn nước: Xuất hiện các vết đỏ, sau đó tiến triển thành mụn nước chứa dịch, mọc thành chùm hoặc dải quanh mắt, mí mắt hoặc trán. Mụn nước có thể vỡ, gây loét và đóng vảy sau 7 – 10 ngày.
• Triệu chứng ở mắt: Khi virus ảnh hưởng đến mắt, có thể gây ra viêm giác mạc, viêm kết mạc hoặc thậm chí loét giác mạc. Những tổn thương này gây.đỏ mắt, chảy nước mắt, nhạy cảm với ánh sáng (sợ ánh sáng), cảm giác cộm hoặc đau nhói ở mắt. Một số trường hợp có thể bị mờ mắt hoặc giảm thị lực.
• Sưng và viêm: Vùng da quanh mắt có thể sưng, đỏ hoặc đau khi chạm vào.
• Đau dây thần kinh: Đau rát, đau nhói hoặc đau âm ỉ theo đường đi của dây thần kinh, có thể kéo dài ngay cả khi phát ban đã lành (đau dây thần kinh sau zona).

Bệnh zona thần kinh mắt có lây không?

Zona thần kinh ở mắt không lây trực tiếp thành bệnh zona cho người khác. Tuy nhiên, virus Varicella Zoster có thể lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch từ mụn nước của người bệnh. Người chưa từng mắc thủy đậu hoặc chưa tiêm vắc xin phòng thủy đậu có thể bị lây nhiễm và phát triển bệnh thủy đậu, chứ không phải zona.

⇒ Tham khảo thêm bài viết chi tiết: Zona thần kinh có lây không? Lây qua đường nào phổ biến?

Do đó, cần hạn chế tiếp xúc trực tiếp với vùng da tổn thương, đặc biệt với phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, hoặc người có hệ miễn dịch yếu. Việc che phủ tổn thương và rửa tay sạch sau khi chạm vào vùng da bị bệnh là cần thiết để ngăn ngừa lây nhiễm.

Zona thần kinh ở mắt có nguy hiểm không?

Zona thần kinh ở mắt là một bệnh lý nghiêm trọng do khả năng gây biến chứng ảnh hưởng đến thị lực và sức khỏe tổng thể. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể dẫn đến các biến chứng nguy hiểm như:

1. Nguy cơ mù lòa

Zona thần kinh ở mắt có thể gây tổn thương các cấu trúc quan trọng của mắt, như giác mạc, võng mạc, hoặc dây thần kinh thị giác. Các tổn thương này có thể dẫn đến sẹo giác mạc, tăng nhãn áp, hoặc viêm võng mạc, gây giảm thị lực nghiêm trọng hoặc mù lòa vĩnh viễn. Theo thống kê, khoảng 10 – 20% bệnh nhân zona thần kinh ở mắt gặp các vấn đề về thị lực nếu không điều trị sớm.

2. Viêm sâu trong mắt

Zona có thể gây viêm màng bồ đào, viêm nội nhãn hoặc tăng nhãn áp thứ phát. Đây là những yếu tố làm tăng nguy cơ mù lòa.

3. Viêm kết mạc

Viêm kết mạc là tình trạng viêm lớp màng trong bao phủ mắt trắng và mí mắt. Triệu chứng bao gồm đỏ mắt, chảy nước mắt, và tiết dịch. Trong trường hợp zona, viêm kết mạc có thể xảy ra khi virus lan đến kết mạc, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát nếu không được kiểm soát.

4. Viêm giác mạc

Viêm giác mạc là một biến chứng nghiêm trọng, xảy ra khi virus tấn công giác mạc – lớp mô trong suốt phía trước nhãn cầu. Triệu chứng bao gồm đau nhức, nhạy cảm với ánh sáng, và mờ mắt. Viêm giác mạc do zona có thể tiến triển thành loét giác mạc hoặc sẹo, ảnh hưởng lâu dài đến thị lực.

5. Các biến chứng khác

• Đau dây thần kinh sau zona (Postherpetic Neuralgia): Đau kéo dài hàng tháng hoặc hàng năm sau khi phát ban đã lành, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.
• Tổn thương thần kinh khác: Liệt mặt, mất cảm giác, hoặc giảm thính lực nếu virus ảnh hưởng đến các dây thần kinh lân cận.
• Viêm não hoặc viêm màng não: Hiếm gặp nhưng có thể xảy ra ở người suy giảm miễn dịch, đặc biệt là người cao tuổi.

Chẩn đoán bệnh zona thần kinh ở mắt

Chẩn đoán zona thần kinh ở mắt thường dựa trên đánh giá lâm sàng và xét nghiệm bổ trợ. Các bước chẩn đoán bao gồm:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá các triệu chứng như phát ban, mụn nước, và tổn thương da quanh mắt. Các dấu hiệu ở mắt như đỏ, sưng, hoặc nhạy cảm với ánh sáng cũng được kiểm tra.
• Kiểm tra mắt chuyên sâu: Sử dụng đèn khe hoặc kính hiển vi để kiểm tra giác mạc, võng mạc, và các cấu trúc khác của mắt. Điều này giúp phát hiện tổn thương hoặc biến chứng như viêm giác mạc hoặc tăng nhãn áp.
• Xét nghiệm dịch mụn nước: Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể lấy mẫu dịch từ mụn nước để xét nghiệm PCR hoặc nuôi cấy, xác định sự hiện diện của virus Varicella Zoster.
• Đánh giá tiền sử bệnh: Tiền sử mắc thủy đậu hoặc các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, bệnh lý nền được xem xét để hỗ trợ chẩn đoán.

Cách chữa zona thần kinh ở mắt

Điều trị zona thần kinh ở mắt cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa mắt và da liễu. Mục tiêu là giảm triệu chứng, ngăn ngừa biến chứng, và thúc đẩy quá trình hồi phục. Các phương pháp điều trị bao gồm:

1. Điều trị nội khoa

• Thuốc kháng virus: Các thuốc như Acyclovir, Valacyclovir hoặc Famciclovir được sử dụng để ức chế sự nhân lên của virus. Thuốc đạt hiệu quả cao nhất khi dùng trong vòng 72 giờ kể từ khi xuất hiện phát ban. Liều lượng và thời gian sử dụng phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng và tình trạng sức khỏe của bệnh nhân. (3)
• Thuốc giảm đau: Các thuốc như Acetaminophen, Ibuprofen, hoặc thuốc giảm đau thần kinh (Gabapentin, Pregabalin) giúp kiểm soát cơn đau, đặc biệt trong trường hợp đau dây thần kinh sau zona.
• Thuốc nhỏ mắt hoặc mỡ tra mắt: Thuốc nhỏ mắt chứa kháng sinh hoặc corticosteroid có thể được sử dụng để ngăn ngừa nhiễm trùng thứ phát hoặc giảm viêm ở giác mạc, kết mạc.

2. Chăm sóc tại nhà

• Giữ vệ sinh vùng tổn thương: Rửa nhẹ nhàng vùng da bị ảnh hưởng bằng nước sạch hoặc dung dịch sát khuẩn nhẹ, tránh cọ xát mạnh. Sử dụng khăn mềm để lau khô.
• Tránh gãi hoặc chạm vào mụn nước: Điều này giúp ngăn ngừa nhiễm trùng thứ phát và lây lan virus.
• Bảo vệ mắt: Đeo kính râm để giảm nhạy cảm với ánh sáng và tránh tiếp xúc với ánh nắng trực tiếp, vốn có thể làm trầm trọng thêm tổn thương.
• Nghỉ ngơi và dinh dưỡng: Nghỉ ngơi đầy đủ, bổ sung thực phẩm giàu vitamin C, B6, B12 và kẽm (như cam, cá, sữa) để tăng cường miễn dịch. Tránh thực phẩm gây viêm như đồ chiên rán, rượu bia, hoặc thực phẩm giàu đường.
• Theo dõi triệu chứng: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mờ mắt, đau mắt nghiêm trọng, hoặc sốt cao, cần liên hệ ngay với bác sĩ.

Làm sao phòng ngừa bệnh zona thần kinh mắt?

Cách phòng ngừa zona thần kinh hiệu quả nhất hiện nay là tiêm vắc xin ngừa zona. Tại Việt Nam, vắc xin zona thần kinh được Bộ Y tế Việt Nam cấp phép lưu hành là vắc xin Shingrix (GSK, Bỉ) loại tái tổ hợp, được Hệ thống tiêm chủng VNVC đưa về Việt Nam ra mắt và triển khai tiêm chủng đầu tiên cho người dân tại hàng trăm trung tâm trên toàn quốc.

Với hiệu quả phòng bệnh đạt 97%, vắc xin Shingrix giúp tăng cường hệ miễn dịch và giảm đáng kể nguy cơ tái hoạt động của VZV, cũng như giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh và nguy cơ đau dây thần kinh sau zona nếu mắc bệnh. Vắc xin zona được khuyến cáo cho người lớn từ 50 tuổi trở lên, ngay cả khi họ đã từng mắc bệnh thủy đậu hoặc zona trước đó.

Khách hàng từ 50 tuổi trở lên hoặc từ 18 tuổi trở lên có nguy cơ cao mắc zona thần kinh có thể tiêm ngừa vắc xin Shingrix phòng bệnh zona thần kinh tại các Trung tâm tiêm chủng VNVC trên toàn quốc hoặc tại trung tâm tiêm chủng tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh.

Ngoài ra, duy trì một lối sống lành mạnh với chế độ ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng cũng góp phần tăng cường hệ miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh.

⇒ Tham khảo thêm: Bệnh zona thần kinh ở mặt: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách trị

Zona thần kinh ở mắt là một bệnh lý nguy hiểm nhưng có thể kiểm soát nếu được phát hiện và điều trị sớm. Hiểu rõ nguyên nhân, biểu hiện, và cách chữa zona thần kinh ở mắt giúp người bệnh chủ động bảo vệ sức khỏe thị lực. Nếu nghi ngờ mắc bệnh, hãy liên hệ ngay với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn và điều trị kịp thời, tránh nguy cơ biến chứng nghiêm trọng như mù lòa.