HÀ NỘI – Hơn 2 năm, chị Lan Anh mới tìm được tinh trùng ‘tráo mẫu’ thực hiện nguyện vọng làm mẹ đơn thân bằng thụ tinh ống nghiệm.

Chị Lan Anh lo ngại tuổi tác ảnh hưởng chức năng sinh sản nên quyết định xin tinh trùng hiến tặng để thực hiện thụ tinh ống nghiệm ở ngưỡng tuổi 35. Theo Nghị định 207/2025, phụ nữ độc thân có thể xin tinh trùng hiến tặng thực hiện hỗ trợ sinh sản bằng thụ tinh nhân tạo (IUI) hoặc thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) khi có nguyện vọng. Tại Việt Nam, sử dụng tinh trùng hiến tặng theo nguyên tắc vô danh, quy trình “tráo mẫu” được áp dụng để bảo vệ danh tính cả người hiến và người nhận.

Người muốn xin tinh trùng phải tìm được nam giới khỏe mạnh đi cùng đến bệnh viện. Người này sẽ được xét nghiệm chất lượng tinh trùng, sàng lọc bệnh di truyền, bệnh lây nhiễm. Nếu đủ điều kiện, mẫu tinh trùng được mã hóa và gửi vào ngân hàng và người xin tinh trùng được cấp một mẫu khác ngẫu nhiên trong ngân hàng để thụ tinh với noãn của chính mình. Nhờ vậy, hai bên không biết danh tính của nhau, đảm bảo quyền riêng tư và tránh ràng buộc pháp lý. Người hiến không có trách nhiệm với đứa trẻ sinh ra từ mẫu tinh trùng của mình.

Người đầu tiên chị nhờ lấy mẫu tinh trùng hoán đổi là anh trai ruột song khám sức khỏe phát hiện viêm gan B, không đủ điều kiện hiến. Một người bạn thân khác của anh đồng ý hiến tinh trùng, song đến ngày lấy mẫu người thân ngăn cản lo ngại “rắc rối huyết thống”. Sáu tháng trôi qua, chị thất bại trong việc tìm người hiến tinh trùng để tráo mẫu. “Tôi không muốn nhiều người biết kế hoạch làm mẹ đơn thân của mình”, chị Lan Anh nói thêm về trở ngại.

Mãi đến gần một năm sau, một người bạn của chị thuộc cộng đồng LGBT đồng ý hiến tinh trùng, nhưng xét nghiệm cho thấy anh mang gene di truyền Thalassemia. Mọi nỗ lực lại quay về con số không.

Phải mất thêm gần nửa năm, mẹ chị động viên con gái không bỏ cuộc. Bà tìm được một người đồng ý hiến tặng tinh trùng, đồng thời đủ điều kiện sức khỏe và không mắc bệnh truyền nhiễm. Chị hoàn tất thủ tục tráo mẫu và được ngân hàng tinh trùng cấp mẫu thay thế.

Như vậy, sau 2 năm nỗ lực, tuổi 37 chị Lan Anh đủ điều kiện nhận mẫu tinh trùng hiến tặng từ ngân hàng, dù trước đó chị mong muốn mang thai trước tuổi 35. Chỉ số dự trữ buồng trứng (AMH) lúc này giảm mạnh so với hai năm trước, từ 2,5ng/ml giảm còn 1,4ng/ml. PGS.TS.BS Lê Hoàng, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, cho biết chị Lan Anh phải kích trứng hai lần mới được 15 trứng trưởng thành. Song do đã lớn tuổi con sinh ra có nguy cơ dị tật cao hơn phụ nữ trẻ, bác sĩ tư vấn sinh thiết phôi sàng lọc di truyền tiền làm tổ. Lúc này chị chỉ còn một phôi đạt chuẩn chuyển vào tử cung. May mắn phôi duy nhất làm tổ thành công, hiện chị đang mang thai tháng thứ 4.

PGS Lê Hoàng cho biết khó khăn lớn nhất với những phụ nữ muốn làm mẹ đơn thân là tìm được người hiến tinh trùng đủ điều kiện. “Thời gian chờ đợi khiến nhiều người bỏ lỡ ‘thời điểm vàng’ sinh sản, giảm cơ hội có con”, bác sĩ Hoàng nói.

Tình trạng thiếu tinh trùng hiến tặng không chỉ xảy ra riêng với phụ nữ độc thân, mà còn là vấn đề chung tại nhiều trung tâm hỗ trợ sinh sản ở Việt Nam do nhu cầu tăng mạnh, nguồn hiến hạn chế. Số lượng người tự nguyện ít, trong khi nhu cầu tăng nhanh từ các cặp vợ chồng hiếm muộn, người độc thân và cộng đồng LGBT.

PGS Lê Hoàng cho biết nguyên nhân thiếu nguồn tinh trùng hiến tặng xuất phát từ nhiều phía. Về rào cản tâm lý và văn hóa người Việt, nam giới có xu hướng e ngại hiến tinh trùng vì cho rằng đó là vấn đề nhạy cảm, sợ bị đánh giá hoặc hiểu lầm. Một số lo ngại có con sinh học khiến gia đình không thoải mái.

Thủ tục pháp lý phức tạp và quy định nghiêm ngặt về an toàn sinh học khiến người hiến phải trải qua nhiều bước xét nghiệm, kiểm tra sức khỏe, ký cam kết tự nguyện khiến họ thấy rắc rối, nản chí. Hiện, mỗi người chỉ được phép hiến tinh trùng một lần, mẫu tinh trùng chỉ được sử dụng cho một ca mang thai duy nhất. Quy định này nhằm tránh nguy cơ cận huyết thống, song cũng khiến nguồn mẫu trở nên khan hiếm hơn.

Theo thống kê của Bộ Y tế, cả nước có khoảng 23 ngân hàng tinh trùng hoạt động tại các trung tâm hỗ trợ sinh sản, trong khi hiện tại Việt Nam ước tính có khoảng 2 triệu cặp vợ chồng khó khăn khi muốn có con. Số lượng mẫu tinh trùng lưu trữ tại mỗi trung tâm chỉ ở mức vài chục, thậm chí có nơi chỉ còn 1–3 mẫu sẵn sàng sử dụng.

Một trong những lo ngại phổ biến là nguy cơ cận huyết, khi nhiều đứa trẻ sinh ra từ cùng mẫu tinh trùng có thể không biết về mối liên hệ huyết thống của mình. Thực tế, các trung tâm hỗ trợ sinh sản tại Việt Nam có quy định chặt chẽ mỗi người hiến chỉ được hiến một lần, tinh trùng chỉ sử dụng cho một người nhận duy nhất. Mọi mẫu tinh trùng đều được mã hóa, lưu trữ riêng biệt và đảm bảo bảo mật danh tính.

PGS Lê Hoàng cho biết quy trình cho và nhận tinh trùng tại Trung tâm Hỗ trợ sinh sản Bệnh viện Đa Khoa Tâm Anh rất nghiêm ngặt. Người hiến phải được khám, xét nghiệm và sàng lọc toàn diện về di truyền, HIV, viêm gan, bệnh lây truyền qua đường tình dục, sàng lọc về sức khoẻ thể chất và tinh thần… Các mẫu chỉ được lưu trữ và cấp phát khi đạt tiêu chuẩn y tế.

Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo nguy cơ từ mua tinh trùng trên mạng. Nếu người hiến không được xét nghiệm đúng quy trình, đứa trẻ sinh ra có thể mang dị tật hoặc bệnh di truyền. “Nghiêm trọng hơn là rủi ro xã hội và pháp lý khi thông tin cá nhân bị tiết lộ”, ông nói.

Theo PGS Lê Hoàng để giải quyết tình trạng khan hiếm tinh trùng hiến tặng, cần đồng thời nâng cao nhận thức xã hội và đơn giản hóa quy trình pháp lý. Khuyến khích hiến tặng tự nguyện, có thể bằng chính sách hỗ trợ kiểm tra sức khỏe, xét nghiệm định kỳ miễn phí cho người hiến.

Mỗi mẫu tinh trùng hiến tặng, mỗi phôi thai được tạo ra, đều gắn với ước mơ làm cha mẹ của hàng nghìn người đang chiến đấu với vô sinh, hiếm muộn. “Việc hiến tinh trùng là hành động nhân đạo tương tự như hiến máu hay hiến tạng bởi nó giúp hàng nghìn người vô sinh có cơ hội làm cha mẹ”, bác sĩ Lê Hoàng nói.