Hướng dẫn cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu khẩn cấp A-Z

Hạ canxi máu có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, đặc biệt là người đã từng được phẫu thuật cắt tuyến giáp. Khoảng 7% – 49% người bệnh sau khi phẫu thuật tuyến giáp sẽ hạ canxi máu tạm thời. Vậy khi gặp người bệnh hạ canxi máu đột ngột cần xử lý như thế nào? Bài viết dưới đây, bác sĩ chuyên khoa I Vương Mỹ Dung, Phó khoa Hồi sức tích cực & Chống độc (ICU), Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM hướng dẫn cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu khẩn cấp.

Tổng quan về tình trạng hạ (tụt) canxi máu

Hạ canxi máu là tình trạng nồng độ canxi máu có giá trị thấp hơn mức bình thường. Bệnh được chẩn đoán khi nồng độ canxi huyết thanh toàn phần <8,8mg/dL trong điều kiện protein huyết tương bình thường hoặc khi nồng độ ion canxi hóa <4,7mg/dL. Hạ canxi máu có thể xảy ra tạm thời hoặc mạn tính tùy vào nguyên nhân. (1)

1. Nguyên nhân

Vitamin D và nồng độ hormone tuyến cận giáp (PTH, parathyroid hormone) liên quan đến nguyên nhân gây hạ canxi máu vì vitamin D giúp cơ thể hấp thụ canxi, PTH kiểm soát nồng độ canxi trong máu.

Một số nguyên nhân gây hạ canxi máu, bao gồm:

• Suy tuyến cận giáp: khi cơ thể không tạo đủ hormone tuyến cận giáp (PTH) và dẫn đến hạ canxi máu. Suy tuyến cận giáp xuất hiện ở người đã phẫu thuật tuyến giáp hoặc rối loạn di truyền.
• Thiếu vitamin D: sẽ dẫn đến lượng canxi trong máu thấp (hạ canxi máu). Các nguyên nhân gây thiếu vitamin D như rối loạn di truyền, chế độ dinh dưỡng, không tiếp xúc với ánh sáng mặt trời thường xuyên.
• Suy thận: hạ canxi máu trong suy thận mạn tính do nồng độ photpho trong máu tăng lên và thận giảm sản xuất 1,25-dihydroxy vitamin D.
• Một số loại thuốc: sử dụng một số thuốc như thuốc ức chế tiêu xương (bisphosphonates, calcitonin, denosumab), corticosteroid, rifampin, chloroquine, cinacalcet, denosumab, foscarnet và plicamycin thời gian dài có thể gây hạ canxi máu.
• Bệnh giả suy tuyến cận giáp (Pseudohypoparathyroidism): đây là rối loạn di truyền khiến cơ thể không đáp ứng đúng mức với lượng bình thường hormone tuyến cận giáp (PTH).
• Hạ magie máu: tuyến cận giáp cần magie để sản xuất và giải phóng hormone tuyến cận giáp (PTH). Vì vậy, khi magie trong cơ thể xuống thấp (hạ magie máu), PTH không sản xuất đủ dẫn đến nồng độ canxi trong máu thấp hơn.
• Viêm tụy: khoảng 15%–88% số người viêm tụy cấp sẽ hạ bị canxi máu.
• Một số rối loạn di truyền hiếm gặp: đột biến gen như hội chứng DiGeorge có thể gây hạ canxi máu.

2. Dấu hiệu và triệu chứng

Dấu hiệu và triệu chứng thường không rõ khi hạ canxi máu mức độ nhẹ, bao gồm:

• Co thắt cơ, đặc biệt ở chân và lưng.
• Da khô, bong vảy.
• Móng tay dễ gãy.
• Tóc khô xơ.

Người bệnh không điều trị sẽ dần ảnh hưởng đến hệ thần kinh hoặc tâm lý như:

• Vấn đề về trí nhớ, lú lẫn.
• Cảm thấy bồn chồn, khó chịu.
• Trầm cảm.
• Ảo giác.

Trường hợp hạ canxi máu cấp, người bệnh có thể có các dấu hiệu và triệu chứng như:

• Đầu tiên người bệnh tê bì đầu chi, quanh miệng, lưỡi; tâm trạng hồi hộp, lo lắng, thở nhanh, mệt; co thắt các nhóm cơ ở đầu chi, chuột rút,…
• Co rút bàn chân.
• Đau bụng kiểu chuột rút.
• Nhìn đôi.
• Tiểu rắt.
• Co thắt thanh môn.
• Dấu hiệu Trousseau và Chvostek dương tính.
• Các cơ co không tự chủ dẫn đến cử động bất thường và đau như: ngón tay khép vào trong, ngón tay gập vào bàn tay nhưng vẫn duỗi cứng; cổ tay gập vào cẳng tay. Nặng hơn người bệnh có thể gặp ở chi dưới như: đùi khép lại, đầu gối hoặc háng duỗi cứng, bàn và ngón chân duỗi tối đa.
• Chứng ngủ lịm, lơ mơ và có thể xuất hiện dấu hiệu hiếm gặp như: cơn đau đột ngột hoặc rối loạn nhịp tim, suy tim và co thắt cơ thanh quản. Ở trẻ nhỏ, thanh môn có thể co thắt, khó thở khi hít vào và gây suy hô hấp.

Khi nào người bị tụt canxi máu cần được cấp cứu khẩn cấp?

Người bệnh bị tụt canxi máu cần được cấp cứu khẩn cấp khi xuất hiện triệu chứng cấp tính như: (2)

• Cảm giác tê, ngứa ở vùng quanh miệng, tay hoặc chân.
• Co thắt cổ tay.
• Động kinh.
• Cơn tetany – co cơ không tự chủ.
• Co thắt thanh quản (hiếm gặp).

Nếu đo điện tâm đồ có khoảng QT kéo dài (rối loạn tái cực cơ tim – sự kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ) có thể dẫn đến chứng loạn nhịp tim, như:

• Xoắn đỉnh.
• Nhịp tim nhanh hoặc rung thất.

Có khoảng 2% người bệnh hôn mê và 9% người bệnh xảy ra cơn co giật. Ngoài ra người bệnh có thể xuất hiện cơn co thắt thanh quản nhưng rất hiếm gặp.

Ở trẻ em từ 0-5 tuổi, hạ canxi máu có thể dẫn đến các biến chứng đe dọa tính mạng (co giật, loạn nhịp tim và co thắt thanh quản) với tỉ lệ 6,1/100.000 người bệnh.

Hướng dẫn cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu khẩn cấp tại nhà

Một số cách cấp cứu người bệnh hạ canxi máu khẩn cấp tại nhà, gồm:

• Đưa người bệnh đến chỗ thoáng mát nghỉ ngơi.
• Giúp người bệnh tỉnh táo bằng cách vỗ nhẹ 2 má. Trường hợp người bệnh ngất hãy ấn huyệt nhân trung (giữa môi trên và mũi).
• Pha canxi dạng sủi với liều lượng 1 viên/ly nước. Nếu răng người bệnh cắn chặt hãy dùng muỗng để bón.
• Nếu người bệnh bất tỉnh hoặc tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn, hãy cố gắng đánh thức họ và gọi cấp cứu ngay.

Những lưu ý khi cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu

Một số lưu ý khi cấp cứu người bệnh hạ canxi máu, bao gồm:

• Quan sát sự cải thiện các triệu chứng như co giật, cứng cơ và một số dấu hiệu toàn thân.
• Theo dõi nhịp tim.
• Theo dõi nhịp thở.

Cần làm gì sau khi cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu qua cơn nguy kịch?

Sau khi cấp cứu người bệnh hạ canxi máu qua cơn nguy kịch, việc quản lý và theo dõi tình trạng người bệnh rất quan trọng để đảm bảo người bệnh hồi phục hoàn toàn và ngừa tái phát. Cụ thể:

• Theo dõi nhịp tim và điện giải máu.
• Điều trị nguyên nhân gây hạ canxi máu như bổ sung canxi, vitamin D,…

Đồng thời, người bệnh nếu vẫn chưa hồi phục sức khỏe hãy đến gặp bác sĩ để được khám và lên liệu trình điều trị phù hợp.

Các biện pháp phòng ngừa cơn hạ canxi máu cấp

Một số biện pháp ngừa cơn hạ canxi máu cấp, bao gồm:

• Thay đổi chế độ ăn uống.
• Bổ sung canxi hoặc magie.
• Phơi nắng trước 8h sáng.

Khoa Hồi sức tích cực & Chống độc (ICU), Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh quy tụ các chuyên gia, bác sĩ giàu kinh nghiệm, liên tục cập nhật phương pháp điều trị mới trên thế giới giúp tiếp nhận, cấp cứu, hồi sức và chăm sóc tích cực toàn diện 24/24 giờ cho người bệnh nguy kịch, giữa lằn ranh sự sống – cái chết.

Các trường hợp nguy cấp như sốc, suy hô hấp, suy đa cơ quan, suy thận, suy gan, hôn mê, nhiễm trùng huyết nặng, ngộ độc cấp,… hoặc người bệnh phẫu thuật có nguy cơ cao suy hô hấp, sốc, chảy máu sau mổ,… Đặc biệt, bệnh viện liên tục nhập các trang thiết bị hiện đại từ các nước Mỹ, Hàn, Châu Âu,… nhằm hỗ trợ việc điều trị nhanh, hiệu quả cho người bệnh như:

• Máy giúp thở cao cấp, có thể đo được các thông số đánh giá cơ học phổi, đồng thời đo được áp lực thực quản giúp tối ưu hóa việc cài đặt các thông số máy thở nhằm giảm tổn thương phổi ở người bệnh thở máy. Ở người bệnh thất bại với thở máy có hệ thống tuần hoàn ngoài cơ thể (ECMO) để duy trì trao đổi khí trong thời gian chờ đợi phổi hồi phục.
• Máy theo dõi huyết động từ phân tích sóng mạch, đến PiCCO và catheter động mạch phổi giúp chẩn đoán nguyên nhân, theo dõi và điều trị chính xác người bệnh có rối loạn huyết động, sốc.
• Các máy hỗ trợ tuần hoàn từ bóng đối xung nội động mạch chủ, đến hệ thống tuần hoàn ngoài cơ thể (ECMO) để điều trị các trường hợp suy tim cấp, hoặc cấp trên nền mạn không đáp ứng với thuốc.
• Các máy lọc máu hiện đại có thể thực hiện tất cả các phương thức thận nhân tạo, lọc máu như thận nhân tạo ngắt quãng, lọc máu liên tục, thay huyết tương, lọc máu hấp phụ cho người bệnh suy thận mạn, suy thận cấp, viêm gan cấp, viêm tụy cấp, sốc nhiễm trùng, ngộ độc nặng và các bệnh lý liên quan đến miễn dịch như hội chứng HELLP, hội chứng Guillain – Barre và các bệnh lý thần kinh khác, bệnh lupus ban đỏ hệ thống…
• Máy hạ thân nhiệt nhằm bảo vệ não, giảm di chứng thần kinh sau ngừng hô hấp tuần hoàn, chấn thương sọ não, tai biến mạch máu não nặng.

Hạ canxi máu đôi khi rất nguy hiểm nên người bệnh hãy liên hệ bác sĩ ngay để được khám và điều trị kịp thời. Đồng thời, thông qua bài “Hướng dẫn cấp cứu bệnh nhân hạ canxi máu khẩn cấp”, có thể  nắm được một số cách cơ bản giúp người bệnh vượt qua cơn nguy kịch kịp thời trong thời gian trước khi gặp bác sĩ.