Hiểu đúng về hội chứng sau chấn động não

Hội chứng sau chấn động não (PCS) gồm nhiều triệu chứng phức tạp và có thể khó nhận biết. Nếu không được can thiệp, hội chứng này có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và gây trở ngại cho người bệnh trong cuộc sống thường ngày. Vậy, PCS là gì? Làm sao để nhận biết?

Hội chứng sau chấn động não là gì?

Hội chứng sau chấn động não (Post-concussion syndrome – PCS) là tập hợp những thay đổi về thể chất, nhận thức, hành vi và cảm xúc xảy ra sau một cơn chấn động não (hay chấn thương sọ não nhẹ). Chấn thương sọ não nhẹ (mTBI) có thể gây đau đầu, mệt mỏi, mất thăng bằng, chóng mặt và lú lẫn.

Thông thường, các triệu chứng này chỉ xuất hiện thoáng qua và thuyên giảm sau khoảng 10 – 14 ngày. Nếu kéo dài hơn khoảng thời gian này, người bệnh có nguy cơ mắc PCS. Khoảng 15% trường hợp mTBI có nguy cơ mắc hội chứng này, trong đó một số ít trường hợp có thể chuyển sang PCS dai dẳng (triệu chứng kéo dài trên 3 tháng). (1)

Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây bệnh

Hội chứng sau chấn động não xảy ra chủ yếu sau khi bị chấn thương sọ não nhẹ, nhưng cũng có thể gặp ở một số trường hợp chấn thương sọ não mức độ trung bình và nặng. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng này vẫn chưa được làm rõ. Nhìn chung, PCS có thể liên quan đến những yếu tố như:

• Thần kinh – sinh học: Cơn chấn động não có thể ảnh hưởng đến cấu trúc não hoặc làm gián đoạn hệ thống chất dẫn truyền thần kinh.
• Tâm lý: PCS có thể liên quan đến những rối loạn tâm thần như trầm cảm, lo âu, rối loạn căng thẳng sau chấn thương…

Những yếu tố có thể làm tăng nguy cơ mắc PCS:

• Tuổi tác cao
• Nữ giới
• Có tiền sử chấn thương não trước đó
• Chấn động não gây ra biến chứng như gãy xương sọ, xuất huyết
• Từng mắc các bệnh lý tâm thần kinh như trầm cảm, đau đầu, rối loạn lo âu, rối loạn tăng động giảm chú ý…

Một số triệu chứng của hội chứng sau chấn động não

Hội chứng sau chấn động não thường ảnh hưởng đến một hoặc nhiều khía cạnh gồm thể chất, cảm giác, tâm thần, hành vi. Người bệnh có thể nhận thấy những triệu chứng như:

1. Triệu chứng thể chất

Di chứng sau chấn động não gồm:

• Đau đầu, đau cổ, mệt mỏi
• Mất thăng bằng
• Buồn nôn
• Gặp khó khăn khi phối hợp cơ thể
• Các vấn đề về giấc ngủ như khó ngủ, mất ngủ, buồn ngủ. (2)

2. Triệu chứng cảm giác

Những triệu chứng liên quan đến cảm giác do PCS gồm:

• Nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh
• Nhìn mờ, nhìn đôi
• Có cảm giác như nhìn thấy tia chớp, ánh sáng nhấp nháy hoặc đốm sáng (hiện tượng Photopsia)
• Quáng gà, gặp khó khăn khi nhìn vào ban đêm
• Gặp khó khăn khi đọc hoặc theo dõi các vật thể
• Không thể nhìn những vật ở cự ly gần.

3. Triệu chứng tâm thần

Hội chứng sau chấn động não có thể gây ra những triệu chứng tâm thần như:

• Suy giảm trí nhớ
• Gặp khó khăn trong việc tiếp nhận và học tập kiến thức mới
• Mất nhiều thời gian để suy nghĩ và giải quyết vấn đề
• Giảm khả năng tập trung
• Lú lẫn.

4. Triệu chứng hành vi

Những thay đổi về hành vi ở người mắc PCS gồm:

• Dễ cáu gắt, kích động
• Chán nản, uể oải, buồn bã
• Giảm hứng thú với những hoạt động từng yêu thích
• Tâm trạng thay đổi thất thường
• Lo lắng, bồn chồn
• Có ý định tự làm hại bản thân.

Những biến chứng của hội chứng sau chấn động não

Hội chứng PCS có thể dẫn đến những biến chứng như:

• Rối loạn chức năng điều hành
• Mất ngủ kéo dài và các rối loạn giấc ngủ khác
• Lạm dụng thuốc giảm đau
• Suy giảm chất lượng công việc và cuộc sống
• Gặp khó khăn khi thực hiện các hoạt động hàng ngày như làm việc nhà, tắm rửa, thay quần áo…
• Tăng nguy cơ tử vong do người bệnh tự làm hại chính mình.

Hội chứng sau chấn động não được chẩn đoán như thế nào?

Hội chứng PCS không thể được chẩn đoán bằng bất kỳ xét nghiệm đơn lẻ nào. Để đánh giá chính xác, bác sĩ thường dựa vào bệnh sử, triệu chứng lâm sàng kết hợp với các kỹ thuật chẩn đoán cận lâm sàng, có thể bao gồm:

• Tiêu chuẩn chẩn đoán: Hiện có 2 tiêu chuẩn lâm sàng để chẩn đoán PCS, gồm:
  • Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần (DSM-IV): suy giảm khả năng tập trung và trí nhớ, kèm theo tối thiểu 3 triệu chứng kéo dài trên 3 tháng gồm mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, đau đầu, chóng mặt, rối loạn cảm xúc, dễ cáu gắt và thay đổi tính cách.
  • Phân loại bệnh tật quốc tế, lần sửa đổi thứ 10 (ICD-10): xuất hiện các triệu chứng tương tự kéo dài hơn 3 tuần.
• Khám lâm sàng:
  • Khám sức khỏe tổng quát.
  • Khai thác bệnh sử, ghi nhận nguyên nhân gây chấn động não và các triệu chứng xuất hiện kể từ thời điểm bị tổn thương.
  • Khám thần kinh, kiểm tra khả năng phản xạ, trí nhớ, giác quan, sức mạnh và khả năng phối hợp.
• Chẩn đoán hình ảnh: Tùy theo từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định chụp MRI, CT hoặc X-quang để kiểm tra và đánh giá những bất thường trong cấu trúc não. Qua đó phát hiện biến chứng hoặc loại trừ những nguyên nhân khác.
• Tham vấn chuyên khoa khác: Dựa trên biểu hiện lâm sàng cụ thể, người bệnh có thể được chỉ định thăm khám kết hợp ở các chuyên khoa tương ứng như:
  • Chóng mặt: khám tai mũi họng.
  • Các vấn đề về thị giác: khám nhãn khoa.
  • Triệu chứng tâm thần: khám với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần.

Phương pháp điều trị hội chứng sau chấn động não

Điều trị PCS tập trung chủ yếu vào việc kiểm soát triệu chứng. Dựa trên biểu hiện lâm sàng và mức độ nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp như:

1. Điều trị triệu chứng đau đầu

Bác sĩ có thể chỉ định dùng các loại thuốc điều trị chứng đau nửa đầu hoặc đau đầu do căng thẳng. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc giảm đau có thể làm bệnh trầm trọng thêm. Vì thế, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc hoặc thay đổi liều lượng khi chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị. Song song đó, nghỉ ngơi điều độ, ngủ đủ giấc và duy trì chế độ dinh dưỡng khoa học cũng góp phần cải thiện triệu chứng.

2. Điều trị các vấn đề về trí nhớ và tư duy

Phần lớn trường hợp có thể cải thiện sau vài tuần đến vài tháng. Người bệnh cần tránh làm việc quá sức và thư giãn tinh thần bằng cách ngồi thiền, đọc sách hoặc vận động nhẹ để đẩy nhanh quá trình hồi phục. Trong trường hợp cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện một số liệu pháp như trị liệu nghề nghiệp hoặc ngôn ngữ.

3. Điều trị triệu chứng chóng mặt, mất thăng bằng

Người bị mất thăng bằng do hội chứng sau chấn động não có thể được đánh giá sàng lọc vận động tiền đình – mắt (VOMS). Điều này giúp bác sĩ xác định nguyên nhân chính xác và tư vấn những bài tập vật lý trị liệu phù hợp.

4. Điều trị mất ngủ

Bác sĩ có thể lập phác đồ điều trị mất ngủ phù hợp, có thể bao gồm việc dùng thuốc, bổ sung dưỡng chất… Để cải thiện các rối loạn liên quan đến giấc ngủ, người bệnh cũng nên thực hiện các biện pháp vệ sinh giấc ngủ như:

• Duy trì lịch trình ngủ thức nhất quán: Thức dậy và đi ngủ vào một khung giờ cố định, kể cả vào ngày cuối tuần hoặc ngày nghỉ lễ.
• Tạo những thói quen tốt trước khi ngủ: Thư giãn, đọc sách, ngồi thiền, uống nước ấm, viết nhật ký…
• Điều chỉnh lối sống khoa học: Tập thể dục thường xuyên vào buổi sáng hoặc chiều; tránh tiêu thụ rượu bia, thuốc lá, cà phê, trà, đặc biệt là trước khi ngủ; không ăn quá no hoặc ăn thực phẩm nhiều dầu mỡ; hạn chế sử dụng các thiết bị điện tử trước khi ngủ.
• Xây dựng môi trường ngủ thoải mái: Giữ nhiệt độ phòng trong khoảng 24 – 26 độ C; không đặt các thiết bị điện tử, đồ vật có ánh sáng mạnh gần giường ngủ; đảm bảo phòng tối và yên tĩnh; lựa chọn gối êm ái và có độ nâng đỡ phù hợp.

5. Điều trị vấn đề về thị lực

Những vấn đề về thị lực như nhìn mờ và nhìn đôi có thể tự thuyên giảm. Nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh nên gặp bác sĩ nhãn khoa thần kinh để được kiểm tra và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp.

6. Điều trị tình trạng nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh

Nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh do PCS có thể tự cải thiện theo thời gian. Tuy nhiên, nếu người bệnh cảm thấy khó chịu vì tình trạng này, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện vật lý trị liệu hoặc trị liệu nghề nghiệp.

7. Điều trị tình trạng cáu kỉnh, trầm cảm và lo âu

Tùy theo từng trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định những phương pháp như:

• Sử dụng thuốc: hỗ trợ làm dịu cảm giác lo lắng, căng thẳng và tức giận.
• Liệu pháp tâm lý: trò chuyện với chuyên gia tâm lý giúp người bệnh sớm quay lại các hoạt động và sở thích trước khi gặp chấn thương.
• Thay đổi lối sống: chế độ ăn uống khoa học, tập thể dục đều đặn, ngủ đủ giấc, tránh sử dụng các chất kích thích.

Xem thêm: Chấn động não bao lâu thì khỏi và phục hồi lại bình thường?

Biện pháp phòng ngừa hội chứng sau chấn động não

Hội chứng sau chấn động não không thể phòng ngừa hoàn toàn do bệnh xảy ra không thể đoán trước. Cách tối ưu để phòng tránh PCS là hạn chế tối đa nguy cơ chấn thương đầu bằng những biện pháp như:

• Đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông
• Trang bị đầy đủ dụng cụ bảo hộ khi làm việc ở môi trường nguy hiểm hoặc chơi thể thao có tính đối kháng cao
• Thắt dây an toàn khi lái hoặc ngồi trên xe ô tô
• Giữ không gian sống ngăn nắp và gọn gàng, tránh để sàn nhà trơn trượt, lắp đặt tay vịn cầu thang để phòng tránh té ngã, đặc biệt ở trẻ em và người cao tuổi
• Nếu xuất hiện những triệu chứng bất thường, đặc biệt sau khi vùng đầu bị tác động, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa Thần kinh để được kiểm tra, điều trị và theo dõi.

Hội chứng sau chấn động não thường khó nhận biết, chẩn đoán do biểu hiện lâm sàng không đặc hiệu. Người bị va chạm, chấn thương não nên thăm khám tại các bệnh viện càng sớm càng tốt để được đánh giá và điều trị đúng cách. Theo dõi định kỳ sau điều trị đóng vai trò quan trọng giúp phòng ngừa và hạn chế những ảnh hưởng kéo dài của PCS.