Hiện nay có nhiều bệnh lý, hội chứng ảnh hưởng đến tinh hoàn, tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe ở nam giới. Việc phát hiện sớm, điều trị đúng cách góp phần quyết định tỷ lệ thành công, khả năng phục hồi chức năng sau điều trị. Nhằm cung cấp các thông tin liên quan đến các bệnh tinh hoàn thường gặp cũng như phương pháp điều trị phù hợp, bác sĩ Nguyễn Quang Vinh, Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM sẽ chia sẻ chi tiết trong bài viết sau.
Bệnh tinh hoàn là khái niệm chỉ các nhóm bệnh, hội chứng dây rối loạn ở một hoặc cả hai tinh hoàn. Khi mắc bệnh tinh hoàn, không chỉ sức khỏe sinh sản của nam giới gặp vấn đề mà chức năng sinh lý, chất lượng cuộc sống cũng bị ảnh hưởng. (1)
Tinh hoàn là cơ quan hình bầu dục nằm trong bìu, có chiều dài trung bình 4-5,1 cm, chiều rộng khoảng 3cm và dày 2-2,5 cm. Thể tích trung bình dao động 12-30ml. Tinh hoàn là nơi sản sinh hormone sinh dục nam testosterone và tinh trùng. Vì vậy bất kỳ tổn thương nào ở tinh hoàn cũng đều có thể dẫn đến giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương, rối loạn nội tiết, thậm chí vô sinh. Mặc dù vậy nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách, bệnh lý tinh hoàn vẫn có thể chữa khỏi mà không để lại biến chứng.
Có nhiều bệnh tinh hoàn thường gặp ở nam giới, gây ảnh hưởng đến khả năng sinh sản và chất lượng sống của người bệnh nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời. Những bệnh lý tinh hoàn phổ biến gồm:
Viêm tinh hoàn là tình trạng một hoặc hai tinh hoàn bị viêm, do virus (như quai bị) hoặc vi khuẩn lây nhiễm qua đường tình dục gây ra. Bệnh có thể gây đau, sưng, sốt… Trong một số trường hợp hợp, viêm tinh hoàn có thể dẫn đến teo tinh hoàn hoặc giảm khả năng sinh tinh nếu không được phát hiện và điều trị đúng cách.
Các triệu chứng viêm tinh hoàn điển hình gồm đau nhức tinh hoàn, sưng đỏ vùng bìu, sốt, ớn lạnh…
Xoắn tinh hoàn là tình trạng cấp cứu nam khoa. Khi dây thừng tinh bị xoắn, dòng máu nuôi tinh hoàn sẽ bị tắc nghẽn dẫn đến hoại tử tinh hoàn nếu không được can thiệp trong vòng 6 giờ đầu. Dấu hiệu cảnh báo xoắn tinh hoàn bao gồm: đau đột ngột, dữ dội vùng bìu, tinh hoàn sưng to, sốt, ớn lạnh, buồn nôn. Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào nêu trên, nam giới cần đến bệnh viện ngay để được thăm khám, điều trị. (2)
Tình trạng tinh hoàn ẩn phổ biến ở trẻ sơ sinh. Ước tính khoảng 30% trẻ sinh non có nguy cơ mắc phải tinh hoàn ẩn. Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời sẽ làm tăng khả năng mắc các biến chứng như ung thư tinh hoàn, thoát vị bẹn, suy sinh dục nam, ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản trong tương lai.
Ung thư tinh hoàn xảy ra phổ biến ở nam giới độ tuổi 18 đến 35. Bệnh thường biểu hiện bằng khối u cứng hoặc sưng không đau ở một bên tinh hoàn. Nếu phát hiện sớm và điều trị đúng cách, khả năng chữa khỏi đạt tỷ lệ cao, tiên lượng sống sau 5 năm lên đến 95%.
Bác sĩ Nguyễn Quang Vinh chia sẻ đa số các trường hợp nam giới phát hiện ung thư tinh hoàn khi tự kiểm tra. Do đó mỗi người nên duy trì thói quen tự kiểm tra hoặc thăm khám sức khỏe sinh sản định kỳ.
Suy sinh dục nguyên phát là tình trạng tinh hoàn bị tổn thương hoặc không hoạt động bình thường, khiến không sản xuất đủ testosterone và tinh trùng dù tuyến yên vẫn tiết hormone kích thích. Nguyên nhân có thể do bẩm sinh (như hội chứng Klinefelter, tinh hoàn ẩn) hoặc mắc phải (viêm tinh hoàn do quai bị, chấn thương, xạ trị, tuổi tác…). Người bệnh thường có biểu hiện giảm ham muốn, rối loạn cương, mệt mỏi, teo tinh hoàn hoặc vô sinh.
Tinh hoàn lạc chỗ là dị tật bẩm sinh hiếm gặp, khi một hoặc cả hai tinh hoàn không di chuyển xuống bìu trong khi thai nhi đang phát triển. Khác với tình trạng tinh hoàn ẩn (tinh hoàn không xuống bìu), tinh hoàn lạc chỗ là khi tinh hoàn nằm lệch khỏi đường đi xuống bìu bình thường, có thể nằm trên xương mu, thành bụng, gốc dương vật, đáy chậu hoặc đùi. Nếu tinh hoàn không được đưa xuống bìu sớm, trẻ nam có nguy cơ vô sinh, ung thư trong tương lai. (3)
Teo tinh hoàn thường liên quan đến mất cân bằng nội tiết tố, biến chứng sau viêm tinh hoàn do quai bị, xoắn tinh hoàn không được cấp cứu kịp thời, giãn tĩnh mạch thừng tinh, ung thư tinh hoàn, lạm dụng rượu bia, steroid đồng hoá… Nếu nam giới có các triệu chứng nghi ngờ teo tinh hoàn như ít râu, lông mu, kích thước tinh hoàn nhỏ hơn bình thường, sờ tinh hoàn thấy không căng hoặc giảm ham muốn, cần thăm khám sớm để bác sĩ đánh giá và có hướng can thiệp sớm.
Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào vùng tinh hoàn đều cần được chú ý và thăm khám sớm để phòng ngừa các bệnh lý nghiêm trọng. Một số dấu hiệu cảnh báo các bệnh tinh hoàn gồm:
Đây là biểu hiện thường gặp khi nam giới mắc bệnh lý liên quan đến tinh hoàn. Cơn đau có thể âm ỉ hoặc dữ dội, kèm sưng rát, phù nề. Các triệu chứng này có thể xuất hiện tự phát hoặc sau va chạm, chấn thương vùng bìu. Đặc biệt, nếu nam giới cảm thấy đau nhức tinh hoàn đột ngột mức độ dữ dội, cần nhanh chóng thăm khám ngay vì đây có thể là dấu hiệu gợi ý xoắn tinh hoàn.
Khi sờ vào tinh hoàn cảm nhận có nốt sần cứng, khối u nhỏ, đây có thể là dấu hiệu cảnh báo ung thư tinh hoàn hoặc các khối u lành tính như u tinh hoàn. Dù có triệu chứng đau hay không, nam giới vẫn cần đi khám càng sớm càng tốt để được chẩn đoán chính xác.
Kích thước tinh hoàn nhỏ hoặc sưng to bất thường, biến dạng… có thể là dấu hiệu cảnh báo tình trạng teo tinh hoàn, ung thư hoặc tụ máu bìu sau va chạm.
Hầu hết các bệnh tinh hoàn xảy ra phổ biến và thường không nguy hiểm nếu được phát hiện, điều trị sớm. Tuy nhiên nếu bỏ qua các dấu hiệu bất thường, người bệnh có thể đối mặt với các biến chứng sức khỏe lâu dài.
Tinh hoàn bị tổn thương do viêm nhiễm, chấn thương, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc ung thư có thể khiến quá trình sinh tinh bị ảnh hưởng, dẫn đến suy giảm số lượng và chất lượng tinh trùng, thậm chí vô sinh.
Các trường hợp xoắn tinh hoàn, viêm tinh hoàn nếu không được xử lý kịp thời có thể gây hoại tử mô, teo tinh hoàn vĩnh viễn, từ đó gây vô sinh.
Bên cạnh chức năng sinh tinh, tinh hoàn còn đảm nhận vai trò sản sinh hormone sinh dục nam testosterone, chịu trách nhiệm duy trì chức năng sinh lý, đặc điểm nam tính cũng như chức năng các cơ quan khác trong cơ thể. Khi tinh hoàn bị tổn thương do mắc các bệnh lý có thể gây ảnh hưởng nồng độ nội tiết tố cơ thể, gây ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể.
Một số chấn thương tinh hoàn do tai nạn, xoắn tinh hoàn không được xử trí kịp thời có thể để lại biến chứng sức khỏe lâu dài, mất vĩnh viễn chứng năng tinh hoàn, đồng nghĩa nam giới bị vô sinh.
Khi mắc các bệnh lý tinh hoàn, nam giới có thể cảm thấy tự ti, lo lắng về khả năng làm cha, phong độ “phái mạnh” hoặc khó khăn trong đời sống vợ chồng. Nếu cả hai tinh hoàn đều bị tổn thương, khả năng cao phải điều trị hormone lâu dài, nguy cơ vô sinh cao.
Nam giới cần đến gặp bác sĩ Nam khoa – Hiếm muộn trong những trường hợp sau:
Chẩn đoán các bệnh tinh hoàn đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng kỹ lưỡng và các kỹ thuật cận lâm sàng hiện đại. Việc phát hiện bệnh sớm góp phần tối ưu hiệu quả điều trị, giảm nguy cơ biến chứng. (4)
Bác sĩ tiến hành hỏi bệnh nhân về bệnh sử, các triệu chứng gặp phải như đau nhức, sưng bìu, xuất hiện khối bất thường, rối loạn chức năng tình dục… Khi thăm khám, bác sĩ sẽ kiểm tra hình dạng, kích thước tinh hoàn nhằm phát hiện bất thường.
Siêu âm tinh hoàn là phương pháp chẩn đoán đầu tay giúp đánh giá hình thái, cấu trúc tinh hoàn. Siêu âm giúp phát hiện các khối u, nang, dịch ứ, giãn tĩnh mạch thừng tinh hoặc tổn thương mô do chấn thương. Ngoài ra, siêu âm Doppler màu có thể đánh giá lưu lượng máu, hỗ trợ chẩn đoán tình trạng xoắn tinh hoàn.
Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm khuẩn đường tiết niệu hoặc viêm tinh hoàn, xét nghiệm nước tiểu giúp tìm ra dấu hiệu nhiễm khuẩn, nhiễm trùng hoặc bạch cầu tăng cao.
Xét nghiệm tinh dịch đồ góp phần đánh giá khả năng sinh sản của nam giới. Kết quả tinh dịch đồ cung cấp các thông tin về số lượng tinh trùng, mật độ tinh trùng, khả năng di động, hình thái tinh trùng và các bất thường khác. Từ đó xác định tình trạng tinh trùng yếu, tinh trùng dị dạng hoặc số lượng tinh trùng thấp gây ảnh hưởng khả năng sinh sản của nam giới.
Xét nghiệm máu định lượng hormone FSH, LH, testosterone và prolactin giúp đánh giá hoạt động của hệ thống nội tiết trong cơ thể, phản ánh quá trình sinh tinh, góp phần đưa ra chẩn đoán sức khỏe tổng thể, đặc biệt là sức khỏe sinh sản của nam giới.
Nam giới nếu nghi ngờ có khối u tinh hoàn nhưng hình ảnh siêu âm chưa rõ ràng có thể chụp cộng hưởng từ nhằm xác định khối u lành tính hay ác tính. Phương pháp này cũng được chỉ định khi nghi ngờ ung thư lan rộng, tổn thương các mô lân cận.
Chỉ định sinh thiết tinh hoàn là bước cuối để xác định bản chất khối u tinh hoàn trước khi có quyết định điều trị.
Các bệnh lý tinh hoàn rất đa dạng, từ lành tính đến nghiêm trọng, do đó các phương pháp điều trị cũng có sự thay đổi tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh, mức độ tổn thương và mục tiêu điều trị.
Phương pháp điều trị nội khoa (dùng thuốc) thường được áp dụng đối với bệnh lý viêm nhiễm như viêm tinh hoàn, điều trị chủ yếu là dùng kháng sinh, thuốc kháng viêm và giảm đau.
Đối với trường hợp suy giảm nội tiết, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp hormone thay thế nhằm giúp cải thiện chức năng sinh lý, đảm bảo các chức năng cơ quan khác trong cơ thể. Tuy nhiên bác sĩ Vinh lưu ý liệu pháp hormone chỉ được áp dụng dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa, người bệnh tuyệt đối không tự ý bổ sung nội tiết tố do tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Trường hợp nam giới mắc bệnh lý ung thư tinh hoàn, xoắn tinh hoàn, vỡ tinh hoàn… bác sĩ sẽ can thiệp điều chỉnh. Với ung thư tinh hoàn, bác sĩ sẽ thực hiện cắt tinh hoàn để loại bỏ khối u, phòng ngừa tế bào ung thư di căn xa.
Trường hợp xoắn tinh hoàn, buộc phải mổ cấp cứu trong vòng 6 giờ đầu để tái thông dòng máu nuôi tinh hoàn, tránh hoại tử tinh hoàn.
Nam giới bị biến chứng bệnh tinh hoàn như suy tinh hoàn sau viêm, teo tinh hoàn, cắt một bên tinh hoàn có thể cân nhắc áp dụng các phương pháp trích tinh trùng để làm hỗ trợ sinh sản. Tùy thuộc vào tình trạng bệnh thực tế, bác sĩ sẽ chỉ định kỹ thuật như: Chọc hút tinh trùng từ mào tinh qua da (PESA), Vi phẫu trích tinh trùng từ mào tinh (MESA), Mở bìu lấy tinh trùng từ tinh hoàn (TESE) hoặc Vi phẫu mô tinh hoàn tìm tinh trùng (micro-TESE)…
Sau thời gian điều trị bệnh lý tinh hoàn, đặc biệt là sau phẫu thuật cắt tinh hoàn hoặc điều trị hoá-xạ trị, người bệnh cần tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi nội tiết tố, chức năng sinh lý, khả năng sinh tinh. Nếu nam giới có dấu hiệu suy giảm ham muốn, mệt mỏi, yếu cơ, thay đổi tâm trạng, cần trao đổi với bác sĩ để được kiểm tra.
Phần lớn các bệnh lý tinh hoàn có thể phòng ngừa hiệu quả nếu nam giới xây dựng được lối sống lành mạnh, duy trì thói quen chăm sóc sức khỏe sinh sản đúng cách. Một số phương pháp giúp phòng ngừa bệnh tinh hoàn hiệu quả mà nam giới có thể áp dụng:
Nguyên nhân nhiều bệnh lý như viêm mào tinh hoàn, viêm tinh hoàn do các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục (STIs), điển hình là chlamydia, lậu. Do đó việc sử dụng bao cao su, duy trì mối quan hệ chung thủy một vợ một chồng và thăm khám sức khỏe định kỳ giúp giảm nguy cơ lây nhiễm cũng như có hướng điều trị sớm.
Tinh hoàn vốn là bộ phận nằm bên ngoài cơ thể. Nhiệt độ phù hợp để tinh hoàn hoạt động sẽ thấp hơn thân nhiệt 1-2 độ C. Nếu tiếp xúc thường xuyên với nguồn nhiệt cao do ngồi lâu tắm nước nóng, mặc quần áo quá chật, đặt laptop lên đùi làm việc hoặc đặc thù nghề nghiệp (lái xe đường dài, đầu bếp) có thể ảnh hưởng xấu để hoạt động của tinh hoàn.
Ngoài ra khi tham gia thể thao, lao động tiềm ẩn nguy cơ xảy ra va chạm mạnh, người nam nên cân nhắc dùng đồ bảo hộ bìu để tránh chấn thương trực tiếp. Trong tình huống xảy ra va chạm vùng bìu, cần nhanh chóng đến bệnh viện để được kiểm tra, xác định mức độ tổn thương.
Nam giới nên duy trì thói quen luyện tập thể thao, nâng cao sức khoẻ, cải thiện sức đề kháng cũng như hỗ trợ quá trình lưu thông máu tốt hơn. Tần suất luyện tập được khuyến nghị là luyện tập 30 phút mỗi ngày, áp dụng các bài tập cường độ phù hợp.
Nhiều nghiên cứu cho thấy nhóm thực phẩm giàu chất chống oxy hóa như vitamin C, E, kẽm, selen… có tác dụng hỗ trợ quá trình sinh tinh, bảo vệ tinh hoàn trước các gốc tự do gây hại. Thực đơn mỗi ngày nên ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, các loại hạt, ngũ cốc và các loại cá béo (cá ngừ, cá hồi….). Đồng thời cần hạn chế rượu bia, thuốc lá, nước ngọt có ga, các chất kích thích.
Nam giới nên tắm rửa, vệ sinh vùng kín sạch sẽ hàng ngày nhằm giảm nguy cơ viêm nhiễm các bệnh lý đường sinh dục. Nên sử dụng các loại xà phòng dịu nhẹ, không gây kích ứng da, tránh dùng các sản phẩm, dung dịch vệ sinh có tính chất tẩy mạnh.
Nam giới có tiền sử tinh hoàn ẩn, từng mắc các bệnh viêm nhiễm lây qua đường tình dục hoặc gia đình có người thân từng mắc ung thư tinh hoàn cần được tầm soát sức khỏe định kỳ. Bên cạnh đó, nam giới nên tự kiểm tra vùng bìu thường xuyên. Nếu phát hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như nổi cục cứng, thay đổi kích thước, hình dạng tinh hoàn, dương vật, cần nhanh chóng thăm khám tại các bệnh viện gần nhất.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hầu hết các bệnh tinh hoàn có thể điều trị dứt điểm, không để lại biến chứng nếu được phát hiện và can thiệp sớm. Vì vậy nam giới nên chủ động duy trì lối sống khoa học, kiểm tra sức khoẻ sinh sản định kỳ mỗi 6-12 tháng/lần để chẩn đoán sớm nguy cơ bệnh tinh hoàn, từ đó có hướng xử trí phù hợp.
