Tổn thương gan do thuốc có thể gây ra nhiều hậu quả nặng nề nếu không được phát hiện, can thiệp điều trị kịp thời. Do không có biểu hiện đặc hiệu, tình trạng này thường dễ bị nhầm lẫn với một số bệnh lý khác ở gan. Vậy tổn thương gan bởi thuốc là gì? Cách chẩn đoán và phòng ngừa?
Tổn thương gan do thuốc (Drug-induced liver injury – DILI) là tình trạng chức năng gan hoặc cấu trúc gan bị tổn thương do các chất trung gian độc hại sinh ra từ quá trình chuyển hóa thuốc. Mặc dù không phổ biến (chiếm dưới 1% trong tổng số các ca tổn thương gan cấp tính) nhưng tổn thương gan cấp do thuốc có thể gây ra biến chứng nặng nề nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, thậm chí dẫn đến tử vong.
Gan có vai trò chuyển hóa và thải trừ các chất độc hại ra khỏi cơ thể, bao gồm các hợp chất sinh ra trong quá trình xử lý, chuyển hóa thuốc. Tuy nhiên, dùng thuốc với liều cao, trong thời gian dài hoặc không đúng theo hướng dẫn của bác sĩ có thể gây ra những tổn thương trực tiếp lên tế bào gan. Tổn thương gan do thuốc có thể liên quan đến các loại thuốc kê đơn, không kê đơn, các chế phẩm bổ sung hoặc sản phẩm có nguồn gốc thảo dược nhưng không đảm bảo chất lượng.
Thuốc giảm đau, hạ sốt, điển hình là paracetamol có thể gây tổn thương gan cấp nếu sử dụng quá liều. Khi vào cơ thể, phần lớn thuốc được gan xử lý và đào thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, một phần nhỏ sẽ chuyển thành chất độc đối với gan. Ở liều dùng an toàn, cơ thể có thể trung hòa và loại bỏ chất này. Nhưng nếu uống quá nhiều paracetamol, gan không kịp xử lý, khiến tế bào gan bị tổn thương. (1)
Nhóm thuốc kháng viêm không chứa steroid (NSAIDs), điển hình như diclofenac, ibuprofen, naproxen… cũng có thể gây tổn thương tế bào gan nếu dùng lâu hoặc không theo chỉ định của bác sĩ. Trường hợp nhẹ có thể làm tăng men gan, trường hợp nặng có thể gây viêm gan cấp hoặc rối loạn chức năng gan nghiêm trọng.
Theo khuyến cáo của Hiệp hội Tiêu hóa Hoa Kỳ, một số loại thuốc kháng sinh có thể gây ảnh hưởng xấu đến gan nếu dùng quá liều, dùng kéo dài hoặc không đúng chỉ định của bác sĩ. Những thuốc này có thể làm gan bị ứ mật, viêm gan hoặc tổn thương gan cấp.
Trong đó, amoxicillin–clavulanate, thường được dùng để điều trị viêm xoang, viêm họng, viêm phế quản, có thể gây tổn thương gan với dấu hiệu vàng da, vàng mắt, đặc biệt ở những trường hợp nặng, triệu chứng có thể kéo dài nhiều tuần.
Ngoài ra, một số kháng sinh khác như azithromycin, clindamycin khi dùng không phù hợp cũng có thể làm gan bị tổn thương, thể hiện qua xét nghiệm men gan tăng cao. Ngoài ra, một số loại kháng sinh khác cũng có thể gây tổn thương gan do thuốc như rifampin, pyrazinamide, isoniazid, nitrofurantoin, macrolid, fluroquinolon… nếu không dùng theo chỉ định của bác sĩ.
Isoniazid là thuốc quan trọng trong điều trị và phòng bệnh lao. Tuy nhiên, nếu dùng quá liều, kéo dài hoặc không đúng chỉ định của bác sĩ, thuốc có thể làm tăng men gan hoặc gây tổn thương gan cấp. Tình trạng này thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng dùng thuốc, với các biểu hiện giống như viêm gan, chẳng hạn mệt mỏi, buồn nôn, vàng da, vàng mắt.
Ngoài ra, một số thuốc điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến gan. Thống kê cho thấy khoảng 3 trên 10 người bệnh dùng các thuốc này có thể gặp tác dụng phụ trên gan. Bên cạnh đó, một số thuốc chống động kinh như depakine, topamax, tegretol, phenytoin… nếu dùng trong thời gian dài cũng có thể gây ảnh hưởng đến gan, biểu hiện bằng vàng da, vàng mắt, thường xuất hiện sau 1–3 tháng dùng thuốc.
Khoảng 16% trường hợp tổn thương gan do thuốc có liên quan đến thực phẩm chức năng và các loại thảo dược. Theo các chuyên gia, một số thảo dược nếu dùng không đúng cách hoặc không có hướng dẫn của bác sĩ có thể gây hại cho gan, như: hà thủ ô đỏ, trà xanh, lô hội, nấm linh chi…
Những sản phẩm này có thể làm gan bị viêm, ứ mật, gan nhiễm mỡ, thậm chí trong trường hợp nặng có thể dẫn đến suy gan nguy hiểm đến tính mạng. Ngoài ra, chất lượng thực phẩm chức năng thường không đồng đều. Một số sản phẩm có thể bị pha trộn, nhiễm tạp chất hoặc thành phần thực tế không đúng như quảng cáo trên bao bì, từ đó làm tăng nguy cơ gây tổn thương gan.
Cần lưu ý rằng không phải ai dùng thuốc cũng bị tổn thương gan. Nguy cơ này thường tăng lên khi dùng thuốc quá liều, kéo dài, và không theo hướng dẫn của bác sĩ. Những người có nguy cơ cao bị tổn thương gan do thuốc gồm: phụ nữ mang thai, người đã có bệnh gan, người suy dinh dưỡng, béo phì, tiểu đường, hoặc thường xuyên uống rượu bia.
Tổn thương gan bởi thuốc thường khởi phát âm thầm, khó nhận biết trong thời gian đầu hoặc dễ nhầm lẫn với một số bệnh lý khác về gan. Trong thời gian dùng thuốc, một số người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu rối loạn chức năng gan do gan bị tổn thương như:
Các dấu hiệu tổn thương hoặc suy gan do thuốc thường xuất hiện sau vài ngày đến vài tháng kể từ khi bắt đầu dùng thuốc, và không có triệu chứng đặc trưng rõ ràng. Vì vậy, khi có biểu hiện bất thường về sức khỏe trong quá trình dùng thuốc, người bệnh nên đến bệnh viện để được khám và làm xét nghiệm, giúp bác sĩ xác định chính xác tình trạng gan. (2)
Ngoài việc thăm khám và hỏi kỹ tiền sử dùng thuốc, bác sĩ sẽ dựa vào kết quả xét nghiệm và các phương pháp chẩn đoán để xác định gan có bị tổn thương hay không. Tùy từng trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định:
Những kiểm tra này giúp bác sĩ phân biệt tổn thương gan bởi thuốc với các bệnh gan khác có biểu hiện tương tự, như viêm gan do virus hoặc các bệnh gan mạn tính. Để xác định tổn thương gan có thực sự do thuốc gây ra hay không, bác sĩ sẽ dựa trên nhiều yếu tố như: Thời điểm xuất hiện triệu chứng sau khi dùng thuốc, tình trạng gan cải thiện hay không sau khi ngừng thuốc, mức độ phù hợp giữa loại thuốc đang dùng và dạng tổn thương gan.
Khi gan bị tổn thương do thuốc, mức độ nguy hiểm thường phụ thuộc vào loại thuốc, liều dùng, cơ địa người bệnh, thời điểm phát hiện… Một số trường hợp tổn thương nhẹ chỉ làm tăng men gan tạm thời và có thể hồi phục khi ngừng thuốc. Nhưng nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí kịp thời, một vài trường hợp tổn thương gan nghiêm trọng có thể dẫn đến viêm gan cấp tiến triển, suy gan tối cấp, hoại tử tế bào gan, xơ hóa gan, thậm chí tử vong.
Một số dạng tổn thương gan do thuốc có diễn biến khó dự đoán, liên quan đến phản ứng quá mẫn hoặc cơ chế miễn dịch làm kéo dài thời gian phát hiện và can thiệp chậm trễ. Do đó, khi sử dụng thuốc nguy cơ cao, người bệnh nên theo dõi chức năng gan định kỳ, ngừng thuốc khi có dấu hiệu sức khỏe bất thường để giảm thiểu biến chứng.
Người bệnh cần điều trị tổn thương gan do thuốc theo chỉ định của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe lâu dài. Một số lưu ý bao gồm:
Khi nghi ngờ loại thuốc đang sử dụng là nguyên nhân gây tổn thương gan, người bệnh cần ngừng sử dụng thuốc và trao đổi với bác sĩ điều trị. Việc dừng thuốc kịp thời giúp hạn chế tổn thương lan rộng, tạo điều kiện để tế bào gan phục hồi. Tuy nhiên, việc làm này cần có sự tư vấn của bác sĩ điều trị sau khi cân nhắc về lợi ích và yếu tố nguy cơ. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng lâm sàng của người bệnh, theo dõi chức năng gan và cân nhắc về thuốc thay thế nếu cần thiết.
Khi bị tổn thương gan do thuốc, bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp điều trị hỗ trợ nhằm giúp gan phục hồi tốt hơn và nhanh hơn. Những biện pháp này giúp bảo vệ tế bào gan, hỗ trợ gan loại bỏ các chất có hại và giảm mức độ tổn thương. Việc điều trị cần được thực hiện theo chỉ định của bác sĩ, kết hợp theo dõi sức khỏe định kỳ để đảm bảo gan hồi phục an toàn.
Người bị tổn thương gan bởi thuốc cần được theo dõi sức khỏe thường xuyên thông qua các xét nghiệm men gan định kỳ để bác sĩ có thể đánh giá mức độ tổn thương, theo dõi tốc độ hồi phục. Tái khám định kỳ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường của chức năng gan, kịp thời can thiệp khi cần thiết, nhờ đó có thể ngăn ngừa hiệu quả các biến chứng nguy hiểm.
Mỗi người có thể chủ động phòng ngừa tổn thương gan do thuốc bằng cách:
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tổn thương gan do thuốc hoàn toàn có thể phòng tránh nếu người bệnh sử dụng thuốc đúng theo chỉ định của bác sĩ. Chủ động theo dõi sức khỏe, không lạm dụng thuốc, không tự ý dùng thực phẩm chức năng hoặc thảo dược… giúp giảm thiểu đáng kể nguy cơ gây tổn thương gan.
