Bà Mỹ, 50 tuổi, mạch máu não hẹp nặng, nguy cơ đột quỵ cao; bác sĩ phẫu thuật mở đường dẫn máu mới, giúp não điều chỉnh máu, bù đắp mạch bị hẹp.

Trước đó, bà Mỹ không có triệu chứng thần kinh rõ rệt. Các cơn đau đầu xuất hiện rải rác, mức độ nhẹ, không kèm yếu liệt tay chân hay rối loạn ngôn ngữ nên người bệnh chủ quan, tự dùng thuốc giảm đau. Trong lần kiểm tra sức khỏe định kỳ kết hợp tầm soát đột quỵ tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, bà được chỉ định chụp MRI 3 Tesla não và mạch máu não.

ThS.BS.CKII Mai Hoàng Vũ, Khoa Ngoại Thần kinh – Cột sống, Trung tâm Khoa học Thần kinh, cho biết hình ảnh ghi nhận hẹp nặng đoạn cuối động mạch cảnh trong bên trái, kèm theo sự xuất hiện bất thường của hệ thống mạch máu bàng hệ. Động mạch cảnh trong là vùng mạch máu đóng vai trò cấp máu chính cho bán cầu não. Khi bị hẹp nặng, lưu lượng máu lên não giảm đáng kể, làm tăng nguy cơ đột quỵ thiếu máu não cấp, đặc biệt trong các tình huống tụt huyết áp, mất nước hoặc gắng sức.

“Hình ảnh chẩn đoán không phù hợp với xơ vữa mạch máu thông thường”, bác sĩ Vũ nói, thêm rằng dựa trên đặc điểm tổn thương hẹp nặng động mạch cảnh và sự xuất hiện của hệ mạch bàng hệ li ti giúp cung cấp máu thay thế cho não, bà Mỹ được chẩn đoán mắc bệnh Moyamoya – một nguyên nhân có thể đột quỵ bất cứ lúc nào, dễ bị bỏ sót nếu không tầm soát chuyên sâu.

Theo bác sĩ Vũ, Moyamoya là bệnh lý mạch máu não đặc trưng bởi sự dày lên bất thường của thành mạch tại đoạn cuối động mạch cảnh trong, nơi phân nhánh thành động mạch não trước và não giữa. Quá trình này diễn tiến âm thầm, khiến lòng mạch hẹp dần theo thời gian, làm giảm tưới máu não. Khi đó, não buộc phải hình thành tuần hoàn bàng hệ – những mạch máu nhỏ, mỏng và dễ vỡ để duy trì sự sống còn của mô não. Trên hình ảnh chụp mạch, hệ thống mạch này tạo hình ảnh mờ như “làn khói”, cũng là nguồn gốc tên gọi Moyamoya trong tiếng Nhật.

Dựa vào mức độ hẹp mạch và sự hình thành tuần hoàn bàng hệ, Moyamoya được phân thành 6 giai đoạn theo phân độ Suzuki. Ở giai đoạn sớm, người bệnh có thể chưa cần can thiệp phẫu thuật. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển đến giai đoạn 3-4, lòng mạch hẹp nhiều, tuần hoàn bàng hệ xuất hiện rõ, nguy cơ thiếu máu não và đột quỵ tăng cao, ngay cả khi người bệnh chưa có triệu chứng lâm sàng điển hình. Đây được xem là thời điểm tối ưu để phẫu thuật.

Trường hợp bà Mỹ được xếp vào Suzuki độ 3. Kết quả chụp cộng hưởng từ tưới máu não cho thấy lượng máu nuôi bán cầu não bên tổn thương giảm rõ rệt so với bên đối diện, phản ánh nguy cơ đột quỵ tiềm ẩn, dù người bệnh chưa từng bị yếu liệt hay tai biến mạch máu não.

Sau hội chẩn, các bác sĩ chỉ định phẫu thuật bắc cầu động mạch não cho bà Mỹ nhằm phòng ngừa các biến cố thiếu máu não trong tương lai. Với sự hỗ trợ của kính vi phẫu thế hệ mới Zeiss Kinevo 900, tích hợp AI, ca mổ được thực hiện theo phương pháp bắc cầu lưu lượng thấp, sử dụng động mạch thái dương nông thuộc hệ động mạch cảnh ngoài nối trực tiếp với động mạch não giữa thuộc hệ động mạch cảnh trong đang bị hẹp. Cầu nối này tạo thêm một “đường dẫn máu phụ”, giúp não tự điều chỉnh lượng máu theo nhu cầu chuyển hóa và bù đắp cho vùng tưới máu bị thiếu hụt.

Theo bác sĩ Vũ, mục tiêu của phẫu thuật không phải làm rộng lại mạch máu đã hẹp, mà là tạo nguồn cấp máu mới, ổn định và lâu dài cho não. Điều này cho phép não thích nghi với quá trình tiến triển của bệnh và giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ về sau.

Trong quá trình mổ, sau khi bộc lộ động mạch thái dương nông, bác sĩ mở một cửa sổ xương sọ nhỏ, lựa chọn nhánh động mạch vỏ não phù hợp của động mạch não giữa và nối trực tiếp hai mạch máu bằng kỹ thuật vi phẫu. Cầu nối có lưu lượng thấp, giúp kiểm soát áp lực máu đưa vào não ở mức vừa phải, tránh biến chứng tăng tưới máu quá mức gây phù não hoặc xuất huyết sau mổ.

Kính vi phẫu thế hệ mới tích hợp trí tuệ nhân tạo và chụp huỳnh quang mạch máu 3D, cho phép bác sĩ theo dõi dòng chảy máu theo thời gian thực và đánh giá trực tiếp hiệu quả cầu nối ngay trong mổ. Nhờ đó, các rối loạn như giảm tưới máu hay tắc cầu nối có thể được phát hiện và xử trí kịp thời, góp phần giảm nguy cơ biến chứng và tái phát đột quỵ.

Sau phẫu thuật, bà Mỹ hồi phục tốt, không ghi nhận biến chứng thần kinh. Người bệnh được hẹn tái khám và chụp MRI đánh giá tưới máu sau 3-6 tháng. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể phối hợp thêm thuốc hỗ trợ tuần hoàn hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu nhằm tối ưu hiệu quả điều trị.

Theo bác sĩ, nếu Moyamoya không được phát hiện và can thiệp sớm, bệnh sẽ tiến triển đến Suzuki độ 5-6, khi hệ động mạch cảnh trong gần như tắc hoàn toàn, tuần hoàn bàng hệ suy kiệt. Ở giai đoạn này, phẫu thuật bắc cầu hầu như không còn hiệu quả, việc theo dõi và kiểm soát nguy cơ đột quỵ trở nên rất khó khăn, người bệnh đối mặt với nguy cơ thiếu máu não mạn tính, đột quỵ tái diễn hoặc xuất huyết não do vỡ mạch bàng hệ mong manh.

Moyamoya thường gặp ở trẻ em và người trẻ tuổi, song người trung niên vẫn có thể mắc bệnh với triệu chứng nghèo nàn và tiến triển âm thầm. Người có đau đầu kéo dài không rõ nguyên nhân, chóng mặt tái diễn, từng có cơn yếu thoáng qua hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh mạch máu não nên tầm soát đột quỵ và chụp mạch máu não sớm, để phát hiện kịp thời và can thiệp hiệu quả, giảm nguy cơ đột quỵ và bảo tồn chức năng não lâu dài.

*Tên người bệnh đã thay đổi