Mắc chứng rối loạn thích ứng, stress trầm trọng kèm theo béo phì mức độ nguy hiểm nhất, Hương Giang (12 tuổi) đã được điều trị bằng phương pháp đa mô thức, kết hợp nhiều chuyên khoa.
Được mẹ đưa đến khám tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, Hương Giang 12 tuổi, cao 1m58, nặng 80kg, chỉ số BMI là 32, hơn 40% cơ thể là mỡ (ngưỡng an toàn là 18-28%), diện tích mỡ nội tạng là 158 cm2 (ngưỡng an toàn là 100 cm2).
Chỉ số BMI của Hương Giang vượt bách phân vị 95, tương đương với mức béo phì. Bách phân vị là công cụ đánh giá mức độ tăng trưởng của trẻ so với nhóm bạn cùng tuổi, cùng giới. Ví dụ, trẻ có BMI ở bách phân vị 95 nghĩa là nặng hơn 95% trẻ cùng tuổi. Đây là chỉ số được Bộ Y tế khuyến nghị sử dụng trong đánh giá thừa cân – béo phì ở trẻ em.
Tiến sĩ bác sĩ Lê Bá Ngọc cho biết: “Đây là mức béo phì rất nguy hiểm, đặc biệt ở lứa tuổi dậy thì, cảnh báo nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính nguy hiểm như đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, tim mạch… Quan trọng hơn là ảnh hưởng tâm lý kéo dài, dễ hình thành xu hướng trầm cảm hoặc hành vi tiêu cực”.
Chia sẻ với bác sĩ, mẹ Hương Giang cho biết từ nhỏ con gái đã dễ tăng cân và ăn uống tốt, dễ nuôi. Nghĩ con mũm mĩm là bình thường nên cả nhà để con ăn uống thoải mái. Hơn một năm gần đây, cô bé tăng 15kg, đặc biệt là xuất hiện tình trạng ăn uống mất kiểm soát, thường ăn nhiều vào buổi tối, đêm khuya, khi bị mắng hoặc gặp căng thẳng trong học tập.
Thạc sĩ bác sĩ tâm lý Phạm Văn Dương, Khoa Nội tổng hợp, chẩn đoán Giang mắc chứng rối loạn sự thích ứng kèm theo tình trạng stress trầm trọng. Đây là một dạng rối loạn tâm lý xảy ra khi trẻ không thích nghi được với áp lực học hành và tự ti ngoại hình kéo dài.
“Giang là trường hợp điển hình của trẻ bị stress trầm trọng dẫn đến ăn uống cảm xúc – hành vi ăn để giải tỏa buồn bã, thất vọng, giận dữ. Càng ăn, cân nặng càng tăng, cô bé lại càng mặc cảm, khép kín, ngủ kém, ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập. Đây là vòng xoáy bệnh lý mà nếu không can thiệp đúng, trẻ có thể trượt dài vào trầm cảm mạn tính”, bác sĩ Dương cho biết.
Stress cũng gây rối loạn hormone kiểm soát cảm giác đói (ghrelin) và no (leptin), làm trẻ dễ thèm ăn, ăn nhiều nhưng không thấy no. Đồng thời, căng thẳng khiến trẻ giảm động lực vận động, ngại tiếp xúc xã hội, tăng cảm giác cô lập và thất bại.
Sau khi hội chẩn đa chuyên khoa, các bác sĩ đã xây dựng phác đồ điều trị đa mô thức cho Hương Giang gồm: tâm lý trị liệu, dinh dưỡng cân bằng, vận động phục hồi và điều trị nội tiết bằng cách sử dụng thuốc giúp kiểm soát cân nặng.
Đối với trường hợp của Hương Giang, việc tập trung vào yếu tố tâm lý không chỉ là biện pháp hỗ trợ, mà là nền tảng bắt buộc khi xây dựng phác đồ điều trị đảm bảo tính hiệu quả, an toàn và bền vững. Trẻ em chưa hoàn thiện về mặt phát triển nhận thức và điều tiết cảm xúc, do đó không thể đạt hiệu quả điều trị nếu chỉ đơn thuần áp dụng chế độ ăn – vận động – thuốc mà bỏ qua yếu tố cảm xúc, hành vi và mối quan hệ gia đình.
Trẻ được trị liệu tâm lý bằng liệu pháp nhận thức – hành vi (CBT) giúp từng bước nhận diện các suy nghĩ tiêu cực, giải thích sai lệch về hình ảnh cơ thể, đồng thời học cách thay thế chúng bằng nhận thức tích cực hơn về bản thân. Với Giang, đây là quá trình giúp em thoát khỏi những suy nghĩ như “mình xấu xí”, “mình không được như các bạn bình thường”, vốn là gốc rễ khiến em ăn uống vô độ để trấn an tâm lý.
Đồng thời, thông qua tư vấn tâm lý cũng hướng dẫn kỹ năng quản lý cảm xúc, giúp Giang học cách gọi tên cảm xúc, chấp nhận cảm xúc thay vì trốn tránh hoặc ăn để khỏa lấp. Cô bé rất thích vẽ vì vậy bác sĩ đã hướng dẫn em cách vẽ tranh nhằm giải tỏa nội tâm mà không cần diễn đạt bằng lời và ghi lại nhật ký cảm xúc hàng ngày. Những biện pháp này giúp trẻ giảm lo âu, tăng khả năng kiểm soát bản thân và hành vi ăn uống.
Đặc biệt, điều trị không chỉ tập trung vào trẻ mà cha mẹ cũng cần tham gia tích cực vào quá trình này. “Cha mẹ là yếu tố quyết định trong thành công điều trị béo phì ở trẻ nhỏ. Vì vậy, chúng tôi đã tiến hành tham vấn song hành với phụ huynh, hướng dẫn cách giao tiếp tích cực, từ bỏ thói quen gắn mác, chỉ trích con khi không được như ý mình mong muốn. Bởi điều đó vô tình làm tổn thương lòng tự trọng của trẻ.
Thay vào đó, cha mẹ được hướng dẫn cách khen ngợi nỗ lực, khuyến khích từng bước tiến nhỏ, cùng con đặt mục tiêu ngắn hạn, tạo cảm giác an toàn, được thấu hiểu và được đồng hành. Phác đồ điều trị đa mô thức không chỉ hỗ trợ giảm cân hiệu quả hơn mà còn giúp trẻ hình thành một mối quan hệ lành mạnh với bản thân, với thực phẩm và gia đình. Đây là yếu tố then chốt để duy trì cân nặng ổn định và tránh tái phát trong tương lai”, bác sĩ Dương nhận định.
Theo tiến sĩ Trần Quyền An, với trẻ em trong độ tuổi dậy thì, đặc biệt là trẻ béo phì kèm rối loạn tâm lý như Hương Giang, việc can thiệp dinh dưỡng không chỉ dừng lại ở mục tiêu cắt giảm calo, mà cần một chiến lược toàn diện để ổn định tâm trạng, đồng thời đảm bảo trẻ vẫn tăng trưởng chiều cao và phát triển trí tuệ bình thường. Điều đó đòi hỏi bác sĩ dinh dưỡng phải xây dựng thực đơn phù hợp với thể trạng, tâm lý, hoàn cảnh và sinh hoạt của gia đình.
Trước hết, bác sĩ yêu cầu cha mẹ loại bỏ hoàn toàn đồ uống có đường, thực phẩm chế biến sẵn và đồ ăn nhanh trong khẩu phần ăn hàng ngày của Giang. Đây là những tác nhân gây tăng cân, rối loạn chuyển hóa và gia tăng hành vi ăn uống theo cảm xúc.
Những trường hợp như Giang vốn có xu hướng tìm đến đồ ngọt khi căng thẳng, bởi tăng đường huyết kích thích tiết dopamine, tạo cảm giác hưng phấn tạm thời. Tuy nhiên, hậu quả là đường huyết dao động mạnh, năng lượng không ổn định và làm cảm giác thèm ăn càng tăng. Việc loại bỏ các thực phẩm này giúp thiết lập lại phản ứng sinh học và hành vi ăn uống lành mạnh.
Thay vào đó, khẩu phần ăn của Giang được thiết kế đảm bảo đủ dưỡng chất cần thiết với các thực phẩm lành mạnh. Chế độ ăn hợp lý, không kiêng khem giúp bệnh nhi ổn định đường huyết, cải thiện chức năng thần kinh, điều hòa cảm xúc.
Dinh dưỡng đảm bảo cân bằng vi chất còn giúp trẻ đạt thể trạng tốt nhất, hỗ trợ phát triển thể chất, cũng như tinh thần của trẻ – một yếu tố thường bị bỏ qua trong điều trị béo phì học đường. Điểm quan trọng trong phác đồ là thiết lập lịch ăn đều đặn, đúng giờ, không bỏ bữa giúp cô bé ổn định nhịp sinh học, dễ kiểm soát cảm giác đói và giảm tích trữ mỡ nội tạng.
Đặc biệt, sự đồng hành của cha mẹ là yếu tố quyết định thành công. Thay vì chia phần ăn riêng cho con dễ gây mặc cảm và cảm giác bị kỳ thị, bác sĩ dinh dưỡng hướng dẫn phụ huynh cùng thay đổi thực đơn gia đình, áp dụng mô hình “ăn lành mạnh cho cả nhà”, từ đó giúp trẻ cảm thấy mình không bị đối xử khác biệt, giảm mặc cảm tâm lý và duy trì hành vi ăn uống tích cực lâu dài. Trong trường hợp của Giang, đây chính là điểm bước ngoặt để em chủ động hợp tác với quá trình điều trị, không còn cảm thấy “ăn kiêng” là hình phạt.
Vận động thể chất trong phác đồ điều trị dành cho Giang không chỉ là một biện pháp đốt cháy năng lượng mà còn là “liều thuốc tinh thần”, kích hoạt hệ thần kinh, cân bằng cảm xúc và khơi dậy cảm giác tự tin. Đây là một phần không thể tách rời trong phác đồ điều trị đa mô thức, được cá thể hóa và thực hiện dưới sự giám sát của chuyên viên vận động y học.
Giang được hướng dẫn bắt đầu tập luyện bằng các hình thức nhẹ nhàng như đi bộ, đạp xe cũng người thân trong gia đình giúp nâng cao thể lực mà không gây áp lực lên khớp, cũng như tạo sự vui vẻ, hứng thú khi vận động. Đây là bước khởi đầu quan trọng để Giang lấy lại cảm giác làm chủ cơ thể, rèn tính kiên trì.
Sau giai đoạn làm quen, cường độ vận động được tăng dần. Các bài tập được thiết kế nhằm tăng khả năng sử dụng oxy, cải thiện trao đổi chất cơ bản, giảm mỡ nội tạng, đồng thời kích thích sản sinh serotonin và endorphin – hai hormone giúp cải thiện tâm trạng, giảm lo âu và chống trầm cảm. Tác dụng này đặc biệt quan trọng ở những trẻ có dấu hiệu buồn chán, ăn uống cảm xúc.
Bên cạnh đó, Giang cũng được khuyến khích tăng vận động thông qua các hoạt động như làm việc nhà, tăng thời gian đứng nhằm đốt cháy calo nhiều hơn và giúp trẻ tránh rơi vào trạng thái ngồi yên quá nhiều – yếu tố góp phần gây béo phì và trầm cảm ở lứa tuổi học sinh. Sự đồng hành của phụ huynh cũng rất quan trọng trong giai đoạn này, cha mẹ được hướng dẫn cùng con vận động để giúp bé duy trì tập luyện lâu dài.
Sau quá trình khám sàng lọc, bác sĩ đã quyết định chỉ định sử thuốc tiêm hỗ trợ giảm cân vì Hương Giang béo phì mức độ nặng. Thuốc giúp cô bé cảm thấy no lâu hơn, giảm cơn thèm ăn đột ngột và kiểm soát được hành vi ăn uống theo cảm xúc, vốn là một trong những yếu tố tâm lý khó kiểm soát ở lứa tuổi dậy thì. “Trong suốt quá trình điều trị, chúng tôi đã theo dõi sát tình trạng sức khỏe của bệnh nhi để đảm bảo an toàn. Giang đáp ứng thuốc tốt, sức khỏe ổn định”, bác sĩ Ngọc cho biết.
Hai tháng sau điều trị, Hương Giang giảm 5,7kg (chủ yếu là giảm mỡ thừa, không có tình trạng mất nước). Bác sĩ Ngọc nhận định đây là số cân nặng giảm phù hợp, bởi mục tiêu của phác đồ điều trị béo phì dành cho trẻ ở lứa tuổi dậy thì không phải nhằm giảm cân thật nhanh mà cần đặt mục tiêu an toàn, đảm bảo tăng trưởng chiều cao và phát triển trí tuệ.
Đặc biệt, Giang đã ổn định tâm lý, bắt đầu hình thành lối sống lành mạnh. Đây là yếu tố quan trọng hạn chế nguy cơ tái béo. Thời gian tới, bệnh nhi cần tiếp tục được điều trị theo phác đồ đa mô thức để kiểm soát cân nặng và tâm lý.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
