Tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư: Nguyên nhân và giải pháp

Tiểu không tự chủ là 1 trong số các vấn đề về sức khỏe mà người bệnh ung thư phải đối mặt. Tình trạng này thường xuất hiện đối với những trường hợp mắc ung thư đường tiết niệu, ở các giai đoạn bệnh khác nhau. Vậy đâu là nguyên nhân, giải pháp cải thiện tình trạng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư? Bài viết này bác sĩ CKI Lý Minh Hoàng, khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM sẽ tư vấn giải đáp thắc mắc trên.

Tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư là gì?

Tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư là tình trạng rò rỉ nước tiểu không chủ ý hoặc không có khả năng kiểm soát việc đi tiểu. Bệnh ung thư và các phương pháp điều trị ung thư có thể làm tổn thương các cơ và dây thần kinh kiểm soát việc đi tiểu hoặc gây ra những thay đổi khác trong cơ thể, dẫn đến tiểu không tự chủ.

Các loại tiểu không tự chủ thường gặp ở người bệnh ung thư

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chia tiểu không tự chủ thành 2 loại, phân loại này cũng được áp dụng cho tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư, phân loại ICD này bao gồm: (1)

• Tiểu không kiểm soát do Stress (căng thẳng) – Stress incontinence: xảy ra khi chuyển động hoặc hoạt động gây áp lực lên bàng quang, khiến nước tiểu bị rò rỉ như khi người bệnh ho, cười, hắt hơi,… (2)
• Tiểu không kiểm soát xác định khác – Other specified urinary incontinence: nhóm triệu chứng có thể bao gồm: tiểu gấp không kiểm soát, tiểu không kiểm soát do tràn đầy, tiểu không kiểm soát hỗn hợp. (3)

Nguyên nhân gây tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư

Nguyên nhân gây tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư được xác định do bệnh ung thư mắc phải và tác dụng phụ của phương pháp điều trị ung thư, ảnh hưởng tiêu cực đến các dây thần kinh kiểm soát các cơ bàng quang và gây tiểu không tự chủ. Cụ thể như sau:

1. Do bệnh ung thư đang mắc phải

Ung thư trong hoặc gần vùng xương chậu có thể gây tổn thương cơ và dây thần kinh, gây tiểu không tự chủ. Những bệnh ung thư này bao gồm: (4)

• Tuyến tiền liệt.
• Đại tràng.
• Bàng quang và niệu đạo.
• Cổ tử cung.
• Tử cung.

Ngoài ra, một số bệnh ung thư khác cũng góp phần gây tiểu không tự chủ, gồm:

• Ung thư não hoặc tủy sống có thể ảnh hưởng đến các dây thần kinh giúp kiểm soát bàng quang và cơ vùng chậu.
• Ung thư phổi hoặc thực quản có thể gây ho mạn tính, căng thẳng cho bàng quang.
• Ung thư vú gây ra những thay đổi nội tiết tố làm khô niệu đạo, dẫn đến mất kiểm soát bàng quang.

2. Do phương pháp điều trị

Các phương pháp điều trị ung thư cũng đóng vai trò là nguyên nhân gây tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư. Các phương pháp điều trị sau đây có thể gây mất kiểm soát bàng quang:

• Xạ trị vùng xương chậu: gây kích ứng bàng quang và dẫn đến tiểu không tự chủ.
• Một số loại thuốc hóa trị: làm tổn thương các dây thần kinh kiểm soát bàng quang, làm giảm nồng độ hormone hoặc gây nôn mửa.
• Hóa trị liệu liều cao trước khi ghép tế bào gốc: gây viêm bàng quang và nôn mửa.
• Tổn thương dây thần kinh: nồng độ hormone thay đổi, viêm bàng quang và nôn mửa có thể dẫn đến mất kiểm soát bàng quang.
• Các liệu pháp hormone: làm khô niệu đạo, dẫn đến mất kiểm soát bàng quang.
• Phẫu thuật vùng chậu: gây tổn thương cơ hoặc dây thần kinh kết nối với bàng quang.

Hội chứng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư có thể xuất hiện sau khi họ được điều trị bởi các phương pháp nói trên. Hầu hết các trường hợp, tiểu không tự có thể dần dần thuyên giảm khi cơ thể hồi phục. Nhưng đôi khi tình trạng này là vĩnh viễn.

3. Các yếu tố nguy cơ khác

Các yếu tố nguy cơ được biết đến góp phần gây tình trạng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư nói riêng và hầu hết mọi trường hợp tiểu không tự chủ nói chung, bao gồm:

• Thừa cân hoặc béo phì.
• Hút thuốc lá.
• Tuổi cao.
• Phì đại lành tính tuyến tiền liệt.
• Bệnh tiểu đường.
• Mất trí nhớ.
• Bệnh Parkinson,…

Triệu chứng tiểu không kiểm soát ở bệnh nhân ung thư

Triệu chứng tiểu không kiểm soát ở bệnh nhân ung thư cũng tương tự như triệu chứng của tiểu không tự chủ nói chung, có thể gồm:

• Són tiểu không kiểm soát.
• Cảm giác cần đi tiểu đột ngột.
• Đi tiểu thường xuyên.
• Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu (tiểu buốt),…

Tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư có nguy hiểm không?

Tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư nguy hiểm vì nặng và phức tạp hơn, thậm chí người bệnh có thể tiến triển vượt ngoài tầm kiểm soát. Vì vốn bệnh ung thư đã là vấn đề sức khỏe nguy hiểm, nếu người bệnh mắc tiểu không tự chủ trong đang điều trị ung thư có thể làm bệnh ung thư trở nên nặng hơn, điều trị phức tạp và khiến người bệnh đối mặt với các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

Các biến chứng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư bao gồm:

• Nhiễm trùng đường tiết niệu.
• Xạ trị kích thích bàng quang đến xương chậu gây kích ứng, đau hoặc rát khi đi tiểu, khiến người bệnh cảm thấy cần đi tiểu thường xuyên.
• Thuốc xạ trị trong máu làm tổn thương các mao mạch nhỏ bên trong niêm mạc đường tiết niệu, trong đó có bàng quang, gây viêm, gây tiểu máu.
• Khó đi tiểu khi xạ trị do tổn thương các dây thần kinh gần bàng quang, khiến bàng quang khó làm rỗng hoàn toàn. Điều trị làm thu hẹp niệu đạo, khiến việc đi tiểu khó khăn hơn, làm tình trạng tiểu không tự chủ trở nên nặng hơn.

Bệnh ung thư gần như vắt kiệt sức khỏe của người bệnh, nếu gặp phải tình trạng tiểu không tự chủ sẽ làm tăng thêm gánh nặng lên thể chất, tinh thần, giảm mức độ đáp ứng điều trị ung thư.

Bệnh nhân ung thư bị tiểu không tự chủ khi nào cần gặp bác sĩ?

Bệnh nhân ung thư bị tiểu không tự chủ cần gặp bác sĩ khi:

• Tiểu đau buốt rát nhiều
• Đau hông lưng nhiều.
• Có máu trong nước tiểu.
• Sốt mà không có nguyên nhân khác rõ ràng.

Phương pháp chẩn đoán tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư

Phương pháp chẩn đoán tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư là chẩn đoán lâm sàng, bác sĩ sẽ cố gắng tìm ra nguyên nhân gây tiểu không tự chủ bằng cách hỏi về các triệu chứng và yêu cầu người bệnh ghi nhật ký về thời gian, tần suất và số lần đi tiểu. Ngoài ra, bác sĩ có thể yêu cầu tiến hành các xét nghiệm cận lâm sàng để cung cấp thêm thông tin chẩn đoán. Các xét nghiệm chẩn đoán có thể cần thực hiện bao gồm:

• Xét nghiệm nước tiểu để kiểm tra nhiễm trùng.
• Xét nghiệm gắng sức trong đó người bệnh được yêu cầu ho mạnh nhất có thể với bàng quang đầy, bác sĩ đánh giá lượng nước tiểu rò rỉ ra.
• Các xét nghiệm đo áp suất trong bàng quang, sức chứa của bàng quang và lưu lượng nước tiểu.
• Nội soi bàng quang.
• Chụp X-quang bàng quang.
• Siêu âm bàng quang.

Giải pháp điều trị tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư

Giải pháp điều trị tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư có thể phức tạp. Tình trạng tiểu không tự chủ có thể diễn ra trong thời gian ngắn hoặc dài tùy thuộc vào nguyên nhân gây ra tình trạng này. Chẩn đoán chính xác nguyên nhân sẽ giúp xác định phương pháp điều trị nào sẽ hiệu quả nhất, bao gồm:

1. Liệu pháp vùng chậu và các bài tập phản hồi sinh học sàn chậu (kegel)

Liệu pháp vùng chậu và các bài tập phản hồi sinh học sàn chậu (kegel) có thể tăng cường các cơ hỗ trợ bàng quang hoặc các cơ quan khác ở bụng dưới. Bác sĩ có thể hướng dẫn các liệu pháp vùng chậu, giúp người bệnh lập kế hoạch tập luyện với cường độ phù hợp.

Phản hồi sinh học hay bài tập cơ sàn chậu (kegel) sử dụng các cảm biến đặt gần hậu môn để hiển thị trên màn hình các cơ vùng chậu đang được tập luyện. Liệu pháp vùng chậu được thực hiện bằng phản hồi sinh học thường có tác dụng tốt hơn so với chỉ tập thể dục, phù hợp với những trường hợp mắc tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư.

2. Rèn luyện bàng quang

Việc rèn luyện bàng quang bắt đầu bằng việc lập lịch trình về thời gian đi tiểu. Song song đó, người bệnh cũng học cách sử dụng các kỹ thuật thư giãn giữa các khoảng thời gian để giảm bớt cảm giác muốn đi tiểu giữa các khoảng thời gian đã lên lịch. Theo dõi tiến trình của mình trong nhật ký bàng quang, từ từ kéo dài thời gian giữa các lần đi tiểu để nâng cao khả năng chịu đựng của bàng quang.

Xem thêm: 6 bài tập chữa tiểu không kiểm soát hiệu quả ngay tại nhà

3. Thuốc điều trị

Các loại thuốc hỗ trợ điều trị có thể được sử dụng để giúp thư giãn các cơ bàng quang hoạt động quá mức. Nếu tình trạng tiểu không tự chủ có liên quan đến thời kỳ mãn kinh, sử dụng estrogen tại chỗ có thể phù hợp. Tuy nhiên, bác sĩ cần cân nhắc về các loại thuốc điều trị tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư có thể có tương tác với thuốc điều trị ung thư, cần quản lý các rủi ro của tình trạng này.

4. Sử dụng các thiết bị hỗ trợ sa cơ tạng chậu

• Vòng nâng Pessary có thể giúp điều trị chứng tiểu không tự chủ khi các cơ quan vùng chậu bị lệch khỏi vị trí sinh lý bình thường (sa xuống âm đạo). Các thiết bị này được đặt trong âm đạo để hỗ trợ bàng quang và niệu đạo.
• Đặt ống thông có thể được bác sĩ áp dụng để cải thiện triệu chứng tiểu không tự chủ. Ống thông tiểu có thể được đặt bên ngoài hoặc bên trong cơ thể (lưu trú), để dẫn nước tiểu bị rỉ ra vào túi đựng được đeo bên ngoài cơ thể.

Các ống thông bên trong và bên ngoài không thể điều trị được nguyên nhân gây tiểu không tự chủ mà chỉ giúp quản lý triệu chứng để ngăn chặn các vấn đề sức khỏe khác như biến chứng của tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư.

5. Phẫu thuật điều trị

Nếu các phương pháp điều trị tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư khác không mang lại hiệu quả điều trị như mong đợi thì phẫu thuật điều trị sẽ được cân nhắc sử dụng. Nhưng đối với người bệnh ung thư, phẫu thuật điều trị tiểu không tự chủ thường không được khuyến khích sử dụng vì sẽ là gánh nặng lên sức khỏe người bệnh.

Phương pháp hỗ trợ bổ sung cho bệnh nhân ung thư bị tiểu không tự chủ

Phương pháp hỗ trợ bổ sung cho bệnh nhân ung thư bị tiểu không tự chủ gồm:

• Tránh những thứ có thể làm cho tình trạng tiểu không tự chủ trở nên tệ hơn, như:
  • Rượu, thuốc lá, caffeine và chất tạo ngọt nhân tạo gây kích ứng bàng quang.
  • Một số loại thuốc nhất định (như thuốc benzodiazepin, thuốc dị ứng, thuốc chống trầm cảm, thuốc lợi tiểu, thuốc tim mạch và thuốc giãn cơ) có thể khiến tình trạng tiểu không tự chủ trở nên nặng hơn.
  • Luôn trao đổi với bác sĩ trước khi muốn thực hiện bất kỳ thay đổi nào đối với các loại thuốc đang dùng.
  • Tránh rặn hoặc cố gắng đi tiểu.
• Theo dõi và xây dựng các thói quen cho bàng quang:
  • Theo dõi lượng nước tiểu, bao gồm cả việc có bị rò rỉ không, cách xử lý khi bị rò rỉ, lượng nước tiểu là bao nhiêu và bất kỳ triệu chứng nào khác.
  • Không hạn chế lượng chất lỏng nạp vào trừ khi được bác sĩ chỉ định. Điều này có thể dẫn đến các vấn đề khác như mất nước.
• Sử dụng các sản phẩm dành cho người bị tiểu không tự chủ có thể giúp đối phó với tình trạng rò rỉ nước tiểu, đặc biệt là khi đi ra ngoài hoặc trong khi ngủ, chúng không phải là phương pháp điều trị nhưng có thể giúp ích, bao gồm:
  • Quần lót chống són tiểu có thể giặt hoặc dùng 1 lần.
  • Quần lót chống thấm nước.
  • Có thể đặt miếng lót chống són tiểu hoặc băng vệ sinh trong quần lót.
  • Có thể đặt miếng lót thấm hút dùng 1 lần cỡ lớn trên giường khi ngủ.
  • Vỏ nệm chống thấm nước.
  • Ống thông ngoài có thể thu thập nước tiểu và dẫn vào 1 túi chứa có thể đổ nước tiểu.
  • Mang tã/bỉm khi đi ngủ.

Chẩn đoán và điều trị tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư tại khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh và Đơn vị Tiết niệu, Trung tâm Khám chữa bệnh Tâm Anh Quận 7. Tại đây có đội ngũ bác sĩ chuyên khoa giỏi, giàu kinh nghiệm trong chẩn đoán và điều trị các bệnh về tiết niệu, trong đó có hội chứng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư. Kết hợp cùng chuyên khoa Ung Bướu, để có phác đồ điều trị phù hợp, vừa kiểm soát được tình trạng tiểu không tự chủ, vừa không ảnh hưởng đến phác đồ điều trị ung thư.

Hy vọng với những thông tin bài viết vừa chia sẻ đã giúp bạn hiểu về chứng tiểu không tự chủ ở bệnh nhân ung thư, cũng như phân loại, nguyên nhân, chẩn đoán và phương pháp điều trị tiểu không tự chủ ở người có bệnh nền ung thư.