Ký sinh trùng Demodex: Cấu tạo hình thể và chu kỳ sinh trưởng

Phần lớn da của mỗi người đều có sự hiện diện của Demodex – một loại ký sinh trùng tám chân siêu nhỏ, sống tự nhiên trong nang lông và tuyến bã nhờn. Vậy ký sinh trùng Demodex có nguy hiểm không? Gây những bệnh gì? Bài viết sau sẽ giải đáp chi tiết.

Ký sinh trùng Demodex là gì?

Demodex là một loại ký sinh trùng thuộc lớp nhện (arachnids) – cùng họ với nhện và ve mạt, sống trong nang lông của con người, thường gặp nhất ở vùng má, lông mi, trán, ống tai ngoài, hai bên cánh mũi. Thông thường, loại ký sinh trùng này không gây hại. Tuy nhiên, khi phát triển quá mức, Demodex có thể gây các bệnh lý da liễu như trứng cá đỏ, viêm da quanh miệng…

Đặc điểm cấu tạo hình thể của Demodex

Có hai loài ký sinh trùng Demodex chính sống trên cơ thể người là Demodex folliculorum (D. folliculorum) và Demodex brevis (D. brevis). Cả hai đều có cơ thể hình thoi, gồm hai phần gắn liền với nhau. Phần trước có tám chân, còn phần thân được phủ bởi các vảy nhỏ giúp bám chặt vào nang lông. Cấu tạo miệng giúp Demodex ăn các tế bào da chết và hấp thụ bã nhờn trong nang lông, tuyến bã. Một số điểm khác biệt: (1)

1. Demodex folliculorum

• Có kích thước khoảng 0,3–0,4 mm.
• Đây là loài Demodex phổ biến nhất.
• Thường ký sinh ở vùng mặt, bao gồm mũi, má, cằm, lông mi, lông mày và da đầu, đôi khi cũng xuất hiện ở cổ và tai.
• Thường sống ở phần trên của nang lông và hấp thụ tế bào da cùng dầu nhờn làm nguồn dinh dưỡng.

2. Demodex brevis

• D. brevis nhỏ hơn một chút, khoảng 0,15–0,2 mm.
• Ít gặp hơn so với D. folliculorum nhưng có thể ảnh hưởng đến vùng da rộng hơn trên cơ thể.
• Ký sinh ở mặt và vùng quanh mắt, nhưng thường di chuyển xuống vùng ngực và cổ.
• Khác với D. folliculorum, D. brevis sống sâu trong các tuyến bã nhờn và ăn các tế bào tuyến này.

Chu kỳ phát triển của ký sinh trùng Demodex

Demodex có kích thước rất nhỏ, chỉ khoảng 0,15-0,4mm (cần nhiều cá thể gộp lại mới phủ kín một đầu kim). Khi quan sát dưới kính hiển vi, Demodex trông hơi trong suốt và có lớp vảy nhỏ bao phủ bên ngoài. Con đực và con cái thường giao phối bên trong lỗ nang lông, đẻ trứng tại nang lông và tuyến bã nhờn.

Ấu trùng nở trong vòng 3-4 ngày và trưởng thành sau bảy ngày. Những ký sinh trùng này sống khoảng hai tuần, thường ra ngoài vào ban đêm để ăn tế bào da chết trước khi rút về nơi ẩn náu để đẻ trứng. Khi chết, Demodex phân hủy bên trong nang lông và tuyến bã nhờn. Ký sinh trùng này có thể lây lan từ người này sang người khác thông qua tiếp xúc với vùng da bệnh.

Cơ chế gây bệnh

Khi xâm nhập vào vật chủ, ký sinh trùng Demodex trú ngụ tại các nang lông và tuyến bã nhờn. Chúng sử dụng phần miệng sắc nhọn để xuyên thủng lớp biểu bì, đồng thời tiết ra enzyme lipase nhằm phân giải bã nhờn làm thức ăn. Khi số lượng Demodex gia tăng quá mức, nang lông bị giãn rộng và hình thành các nút sừng, dẫn đến tình trạng tắc nghẽn. Hậu quả là quá trình bài tiết bã nhờn bị cản trở, khiến bề mặt da trở nên khô ráp và xuất hiện hiện tượng bong vảy.

Triệu chứng nhận biết da nhiễm Demodex

Viêm da Demodex thường biểu hiện dưới hai dạng chính là nguyên phát và thứ phát:

1. Viêm da do Demodex nguyên phát

Dạng này thường khởi phát muộn, chủ yếu gặp ở người sau 40 tuổi hoặc người cao tuổi với các đặc điểm sau:

• Vị trí ảnh hưởng: thường xuất hiện ở vùng mặt, khu vực quanh miệng, mắt hoặc tai.
• Hình thái tổn thương: các nốt tổn thương phân bố không đối xứng, tập trung thành những mảng không đều và có các tổn thương vệ tinh xung quanh.
• Cảm giác: thường không có triệu chứng rõ rệt hoặc chỉ cảm thấy ngứa nhẹ.
• Phân biệt với trứng cá đỏ: không xuất hiện các dấu hiệu đặc trưng của bệnh Rosacea như ban đỏ dai dẳng, cơn bừng đỏ thoáng qua hay giãn mao mạch.

Các thể lâm sàng

• Viêm nang lông vảy phấn (pityriasis folliculorum): đặc trưng bởi lớp vảy mỏng màu trắng hoặc hơi vàng tại các nang lông (đặc biệt vùng da dầu). Khi sờ vào có cảm giác thô ráp như giấy nhám, có thể kèm theo dát đỏ nhạt hoặc viêm nhẹ.
• Thể giống trứng cá đỏ, viêm da quanh miệng/mắt/tai: biểu hiện bằng các sẩn đỏ hoặc mụn mủ nhỏ tập trung quanh các hốc tự nhiên trên mặt. Kích thước tổn thương thường nhỏ hơn mụn trứng cá đỏ thông thường, có thể kèm vảy nang lông và gây ngứa. Sự phân bố thường không đối xứng.
• Demodex dạng áp xe: xuất hiện các sẩn đỏ, mụn mủ hoặc ổ áp xe sâu, khu trú ở một bên mặt. Tổn thương phân bố lệch (không đối xứng) và thường tồn tại dai dẳng, khó lành.

2. Viêm da do Demodex thứ phát

Dạng này khởi phát sớm, chủ yếu ở mặt và thân mình lan tỏa và phản ứng viêm mạnh hơn. Viêm da do Demodex thứ phát thường gặp ở những người có tiền sử hoặc kèm theo bệnh viêm da quanh miệng, trứng cá đỏ.

Ký sinh trùng Demodex lây nhiễm như thế nào?

Demodex có thể lây lan từ người này sang người khác thông qua tiếp xúc với tóc, lông mày hoặc vùng da bệnh. Nhiều trường hợp do bụi chứa trứng, bám vào da hoặc đồ dùng chung, hôn, cọ má và sử dụng khăn chung. (2)

Bài viết liên quan: Ghẻ demodex ở chó có lây sang người không?

Phương pháp chẩn đoán và hướng điều trị

Một số cách chẩn đoán và điều trị các vấn đề liên quan đến Demodex:

1. Chẩn đoán

Chẩn đoán bệnh chủ yếu dựa vào biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định:

1.1 Soi tìm Demodex dưới kính hiển vi

Lấy một lượng nhỏ tế bào và bã nhờn từ bề mặt da, sau đó kiểm tra dưới kính hiển vi để tìm Demodex hoặc trứng.

1.2 Sinh thiết da (skin biopsy)

Bác sĩ sẽ lấy một mẫu nhỏ mô da để quan sát dưới kính hiển vi, nhằm xác định sự hiện diện của loại ký sinh trùng này hoặc các phản ứng viêm đi kèm.

2. Phương pháp điều trị

Hầu hết mọi người đều có ký sinh trùng Demodex sống trên da và điều này hoàn toàn bình thường. Bạn không cần điều trị trừ khi số lượng ký sinh trùng tăng quá mức và gây ra triệu chứng khó chịu. Khi đó, việc điều trị thường bao gồm các loại kem, gel, dung dịch chứa hoạt chất diệt ký sinh trùng. Bác sĩ cũng có thể kê đơn hoặc khuyến nghị một hoặc nhiều loại hoạt chất sau:

• Benzyl benzoate.
• Crotamiton.
• Ivermectin.
• Metronidazole.
• Permethrin.
• Acid salicylic 5%.
• Các sản phẩm chứa lưu huỳnh.

Những hoạt chất này có tác dụng tiêu diệt Demodex, giảm viêm và làm dịu kích ứng da. Việc lựa chọn loại thuốc và nồng độ phù hợp sẽ do bác sĩ chỉ định, tùy thuộc vào mức độ nhiễm và vùng da bị ảnh hưởng.

Biện pháp phòng ngừa

Không thể loại bỏ hoàn toàn ký sinh trùng Demodex khỏi da vì loại vi sinh vật này tồn tại tự nhiên trong các nang lông. Tuy nhiên, bạn có thể hạn chế sự phát triển quá mức bằng cách giữ da sạch sẽ và thông thoáng. Việc làm sạch da đúng cách giúp loại bỏ dầu thừa và tế bào da chết, hạn chế nguồn thức ăn của Demodex. Một số biện pháp cụ thể như:

• Tránh sử dụng các sản phẩm dưỡng da có kết cấu quá đặc hoặc chứa nhiều dầu (oil-based) để hạn chế làm tắc nghẽn lỗ chân lông và tạo môi trường thuận lợi cho Demodex phát triển.
• Tẩy tế bào chết nhẹ nhàng mỗi tuần một lần để loại bỏ lớp sừng và tế bào chết trên bề mặt da.
• Rửa mặt hai lần mỗi ngày bằng sữa rửa mặt dịu nhẹ, giúp da luôn sạch, giảm dầu thừa và hạn chế vi khuẩn, ký sinh trùng tích tụ.

Để đặt lịch khám, tư vấn, điều trị bệnh da liễu và chăm sóc da tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Ký sinh trùng Demodex sống trong nang lông của hầu hết mọi người. Thông thường, loại ký sinh trùng này không gây ra vấn đề quá nghiêm trọng, nhưng khi phát triển quá mức, có thể dẫn đến viêm da. Nếu nhận thấy da mặt bị ngứa, nổi mụn nhỏ hoặc ửng đỏ, người bệnh nên đến gặp bác sĩ da liễu để được thăm khám và điều trị kịp thời.