Dịch não tủy đóng vai trò rất quan trọng trong cấu trúc não bộ. Dịch này hoạt động tương tự như một lớp đệm bảo vệ não, tủy sống khỏi chấn thương, loại bỏ chất thải và hỗ trợ hệ thần kinh hoạt động bình thường. Xem bài viết của Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh dưới đây để biết thêm thông tin chi tiết.
Dịch não tủy là dịch siêu lọc của huyết tương chứa trong các não thất và các khoang dưới nhện của hộp sọ và cột sống. Dịch này thực hiện các chức năng quan trọng, bao gồm cung cấp chất dinh dưỡng, loại bỏ chất thải và bảo vệ não bộ. Thể tích dịch não tủy ở người lớn ước tính là 150 ml, trong đó, 125 ml phân bố trong các khoang dưới nhện và 25 ml phân bố trong các não thất. (1)
Dịch não tủy chủ yếu được tiết ra bởi đám rối mạch mạc. Ở người lớn, lượng dịch não tủy tiết ra ở mỗi người là khác nhau, thường dao động từ 400 đến 600 ml mỗi ngày. Ở người trẻ tuổi, quá trình tiết dịch não tủy liên tục, góp phần làm mới hoàn toàn dịch não tủy từ 4 đến 5 lần trong vòng 24 giờ. (2)
Quá trình luân chuyển dịch não tủy giảm xuống có thể góp phần làm tăng nguy cơ tích tụ các chất chuyển hóa, gây ra các bệnh lý thoái hóa thần kinh thường gặp ở người già.
Dịch não tủy ở đâu? Dịch não tủy chiếm không gian dưới nhện (giữa màng nhện và màng mềm), hệ thống não thất xung quanh và bên trong não – tủy sống, lấp đầy các não thất, bể dưới nhện, rãnh não và ống trung tâm của tủy sống. Ngoài ra, còn có một kết nối từ không gian dưới nhện đến mê cung xương của tai trong qua ống ngoại dịch. Các tế bào biểu mô của đám rối màng mạch có nhiều lông chuyển động trên bề mặt đỉnh, thực hiện chức năng di chuyển dịch não tủy qua các não thất.
Dịch não tủy có nguồn gốc từ huyết tương và phần lớn giống với huyết tương. Tuy nhiên, thành phần gần như không có protein (chỉ một lượng rất thấp) và có một số chất điện giải khác. Do cơ chế sản xuất, dịch tủy não có mức clorua thấp hơn huyết tương nhưng mức natri cao hơn.
Dịch não tủy chứa khoảng 0,59% protein huyết tương, hoặc khoảng 15 đến 40 mg/dL (tùy thuộc vào vị trí lấy mẫu). Nhìn chung, nồng độ protein hình cầu và albumin trong dịch não tủy não thất thấp hơn so với dịch thắt lưng hoặc dịch bể thận. Dịch tủy não thường không có tế bào hồng cầu và nhiều nhất chỉ chứa dưới 5 tế bào bạch cầu trên mỗi mm3. Nếu số lượng tế bào bạch cầu cao hơn mức này, cơ thể sẽ có nguy cơ bị viêm hoặc nhiễm trùng do tăng bạch cầu.
Chức năng dịch não tủy bao gồm:
Dịch não tủy thực hiện chức năng điều hòa và cân bằng nội môi giữa các tế bào não cũng như các yếu tố thần kinh nội tiết, để tránh làm tổn thương hệ thần kinh. Nồng độ glycine cao có khả năng làm gián đoạn kiểm soát nhiệt độ, huyết áp, trong khi đó độ pH dịch não tủy cao cũng có thể gây chóng mặt, ngất xỉu.
Nâng đỡ não bộ: Khối lượng thực tế của não người dao động trong khoảng từ 1400 – 1500 g, nhưng trọng lượng hiệu dụng của não giảm xuống còn 25- 50 g nhờ có sự hỗ trợ của dịch tủy não. Cơ chế này sẽ tạo nên một lớp đệm lý tưởng cho toàn bộ não, giúp bảo vệ não khỏi lực đè của hộp sọ.
Bảo vệ mô não: Dịch não tủy cung cấp chất đệm lỏng, hoạt động tương tự như một bộ giảm xóc, giúp bảo vệ mô não khỏi bị tổn thương khi xảy ra chấn thương cơ học, chẳng hạn như va đập.
Lượng dịch não tủy bên trong hộp sọ giúp làm giảm áp lực nội sọ toàn phần và tạo điều kiện cho quá trình tưới máu, từ đó hỗ trợ phòng ngừa thiếu máu não. Ngoài ra, dịch não tủy còn thực hiện chức năng loại bỏ các sản phẩm chất thải từ não bộ. Những chất này sẽ khuếch tán nhanh vào dịch não tủy, sau đó được dịch não tủy hấp thụ, vận chuyển vào máu.
Bác sĩ sẽ sử dụng thủ thuật chọc tủy sống hoặc chọc thắt lưng để lấy mẫu dịch não tủy bằng một cây kim dài và mỏng. Trong quá trình thực hiện, người bệnh sẽ được gây tê tại chỗ, sau đó bác sĩ luồn kim vào khoang dưới nhện, thường là giữa đốt sống thắt lưng thứ ba và thứ tư để thu thập mẫu dịch. Thủ thuật này thường mất khoảng 45 phút. Người bệnh có thể bị đau đầu nhưng triệu chứng không kéo dài quá vài giờ. (3)
Chọc dò thắt lưng là một thủ thuật an toàn, ít khi gây ra biến chứng. Trong một số trùng hợp hiếm gặp, người bệnh có thể gặp phải các triệu chứng/ vấn đề sau:
Chọc dò thắt lưng cũng có thể được thực hiện để đo áp suất nội sọ, chỉ số thường tăng lên khi mắc bệnh não úng thủy. Tuy nhiên, phương pháp này không được khuyến cáo thực hiện trong trường hợp nghi ngờ áp suất nội sọ tăng do khối u, vì có thể dẫn đến thoát vị não gây tử vong.
Phân tích dịch não tủy:
Những thành phần trong dịch não tủy có thể giúp bác sĩ xác định hoặc loại trừ nhiều bệnh lý khác nhau:
Ngoài ra, thông qua xét nghiệm này, bác sĩ cũng có thể xác định được một số bệnh ung thư, bệnh giang mai thần kinh (một bệnh nhiễm trùng ảnh hưởng đến não hoặc tủy sống), hội chứng Reye (một căn bệnh gây tổn thương não và các cơ quan khác) hoặc bệnh não úng thủy áp lực bình thường (một tình trạng hiếm gặp do sự tích tụ dịch não tủy).
Các bệnh lý thường gặp liên quan đến dịch não tủy bao gồm:
Rò rỉ dịch não tủy là tình trạng dịch tủy não thoát ra khỏi khoang dưới nhện qua một lỗ thủng ở màng cứng xung quanh. Tùy vào từng trường hợp, lượng dịch rò rỉ có thể ít, không đáng kể hoặc nhiều, gây đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe.
Não úng thủy là tình trạng tăng sản xuất và tích tụ dịch não tủy, gây tắc nghẽn lưu thông hoặc giảm hấp thu dịch não thủy. Trong trường hợp này, các não thất có thể giãn ra, ép mô não và hộp sọ xương dẫn đến tổn thương não. Bệnh não úng thủy có thể là tình trạng bẩm sinh hoặc mắc phải. Các trường hợp nghiêm trọng còn có nguy cơ dẫn đến tử vong.
Viêm màng não là tình trạng lớp màng não bị viêm. Thông thường, có hai dạng chính là vô khuẩn và vi khuẩn. Tác nhân chính gây ra viêm màng não vô khuẩn là virus, nấm, thuốc và di căn ung thư. Triệu chứng điển hình là sốt, cứng gáy và sợ ánh sáng.
Xuất huyết dưới nhện là tình trạng máu rò rỉ vào khoang dưới nhện và hòa lẫn với dịch tủy não. Nguyên nhân chủ yếu thường do chấn thương gây ra, trong đó 80% trường hợp không do chấn thương là do vỡ phình động mạch, ngoài ra còn có dị dạng động mạch tĩnh mạch, viêm mạch…
Sự mất cân bằng trong quá trình tổng hợp và tái hấp thu hoặc tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy có thể dẫn đến hình thành hội chứng giả u não. Tình trạng này lành tính nhưng có thể gây đau đầu và suy giảm thị lực.
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Trên đây là bài viết tổng hợp thông tin chi tiết liên quan đến dịch não tủy, thành phần, nguồn gốc, chức năng và một số bệnh lý thường gặp. Hy vọng người bệnh đã có thêm nhiều cập nhật hữu ích liên quan đến vấn đề chăm sóc sức khỏe não bộ tốt hơn.
