Báo cáo của Bệnh viện Nội tiết Trung ương tại lễ mít-tinh hưởng ứng Ngày thế giới phòng, chống bệnh đái tháo đường (14/11) và Ngày toàn dân mua và sử dụng muối i-ốt (2/11) năm 2023 cho biết: hiện nay, Việt Nam có khoảng 7 triệu người mắc tiểu đường, trong đó đa số là tiểu đường type 2. Tiểu đường là “kẻ giết người thầm lặng”, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người bệnh và tăng gánh nặng cho hệ thống y tế. Vậy cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2 là gì, đối tượng nào dễ mắc bệnh?
Cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2 đến từ 2 nguyên nhân chính: đề kháng insulin và rối loạn tiết insulin.
Đề kháng insulin là tình trạng giảm tác dụng của insulin ở các mô ngoại biên (cơ, gan, mỡ), gây giảm thu nhận glucose vào cơ, xương và tăng sản xuất glucose tại gan. Tại mô mỡ, đề kháng insulin làm tăng axit béo tự do, dẫn tới tăng tân tạo đường và tăng tổng hợp triglyceride.
Đề kháng insulin có liên quan đến di truyền và béo phì, nhất là béo phì bụng. Hội chứng đề kháng insulin còn gọi là hội chứng chuyển hóa, bao gồm các rối loạn: béo bụng, tăng huyết áp, tăng triglyceride máu, giảm HDL, tăng axit uric, rối loạn glucose huyết lúc đói, rối loạn dung nạp đường (tiền tiểu đường), tiểu đường type 2 và tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch xơ vữa.
Mỡ tự do phóng thích từ mô mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng gây đề kháng insulin, tăng thu nhận và dự trữ lipid ở các mô không phải mô mỡ, như: tế bào cơ, gan và tế bào tụy. Tình trạng dự trữ lipid lạc chỗ ở các mô này làm giảm sự nhạy cảm với insulin.
Tại mô mỡ, ngoài tế bào mỡ còn có các loại tế bào khác, như: tế bào viêm, tế bào miễn dịch (như tế bào macrophage) và tế bào lympho. Khi tăng dự trữ lipid trong tế bào mỡ, tình trạng tăng phóng thích axit béo tự do và các adipokine tiền viêm sẽ chuyển macrophage tới mô mỡ và hoạt hóa chúng.
Macrophage đã hoạt hóa sẽ sản xuất ra các phân tử TNF-α, IL-6, nitric oxide… gây giảm nhạy cảm insulin của tế bào mỡ, tăng phóng thích axit béo, peptid tiền viêm. Từ đó duy trì phản ứng viêm mạn tính và đề kháng insulin ở các mô cơ, gan. Cơ chế này cũng gây ra tình trạng viêm tiểu đảo tụy, góp phần gây suy tế bào beta tụy.
Ở người bệnh có tình trạng đề kháng insulin, lúc đầu tế bào beta tụy tăng tiết insulin vào máu để duy trì glucose huyết bình thường. Theo thời gian, tế bào beta suy yếu, không sản xuất đủ insulin bù trừ tình trạng đề kháng insulin, cuối cùng dẫn tới thiếu insulin và làm tăng đường huyết.
Đề kháng insulin làm giảm sử dụng insulin ở mô ngoại biên và tăng sản xuất glucose tại gan, dẫn tới tăng glucose huyết. Tăng sản xuất glucose ở gan là nguyên nhân chính làm tăng glucose huyết lúc đói, còn giảm sử dụng glucose ở mô ngoại biên gây tăng glucose huyết sau ăn.
Trên thực tế, đa số người bệnh tiểu đường type 2 thể trạng gầy thường có giảm tiết insulin, còn người bệnh tiểu đường type 2 thể trạng mập có đề kháng insulin. Người bệnh tiểu đường type 2 khi được chẩn đoán thì đã có 50% tế bào beta giảm khả năng tiết insulin. Như vậy, quá trình rối loạn tiết insulin đã xảy ra từ nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng bệnh và vẫn tiếp tục diễn tiến theo thời gian.
Đề kháng insulin ở mô mỡ dẫn tới ly giải mô mỡ làm axit béo tự do tích tụ tại gan, tăng tổng hợp VLDL (lipoprotein mật độ rất thấp – Very low – density lipoprotein) chứa nhiều triglyceride và gây rối loạn lipid máu.
Cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2 khiến người bệnh thay đổi các chỉ số như:
Bệnh tiểu đường tuýp 2 xảy ra khi cơ thể không sử dụng insulin hiệu quả hoặc không sản xuất đủ insulin để duy trì mức đường huyết bình thường. Dưới đây là những nguyên nhân gây tiểu đường tuýp 2:
Bên cạnh thắc mắc về cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2, nhiều người còn quan tâm đến các đối tượng có nguy cơ mắc bệnh. Những người có nguy cơ mắc tiểu đường type 2 cao gồm:
Điều trị bệnh tiểu đường type 2 là quá trình kết hợp giữa sử dụng thuốc, xây dựng lối sống lành mạnh, kiểm soát đường huyết… Cụ thể:
Hoạt động thể lực giúp cải thiện đường huyết, hỗ trợ kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Kết hợp tập thể dục với chế độ dinh dưỡng khoa học, đúng cách giúp giảm HbA1c hiệu quả. Lưu ý: không tập thể dục nếu glucose huyết >14,0mmol/L hoặc <5,5mmol/L và khi cảm thấy đói, mệt.
Người bệnh tiểu đường type 2 cần lập kế hoạch ăn uống tập trung vào các mục tiêu:
Người thừa cân, béo phì cần có kế hoạch giảm cân khoa học, an toàn. Lưu ý giảm mức năng lượng trong khẩu phần ăn theo từng giai đoạn, không giảm đột ngột.
Tùy vào phương pháp điều trị, đặc biệt nếu người bệnh đang sử dụng insulin, bác sĩ sẽ hướng dẫn tần suất kiểm tra lượng đường trong máu tại nhà.
Theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ, một số nhóm thuốc không chứa insulin thường được sử dụng điều trị tiểu đường type 2 bao gồm: (1)
Nếu người bệnh đã sử dụng các thuốc trên mà không kiểm soát được đường huyết, bác sĩ sẽ chỉ định kết hợp tiêm insulin loại thích hợp. Mục tiêu đường huyết cần đạt được để phòng ngừa các biến chứng của bệnh tiểu đường type 2 là:
Các biến chứng của bệnh tiểu đường type 2 luôn xuất hiện và phát triển theo cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2. Do đó, ngay khi phát hiện bệnh trên lâm sàng, bác sĩ cần tìm và theo dõi các biến chứng. Có 2 nhóm biến chứng bệnh tiểu đường, gồm: biến chứng cấp tính và biến chứng mạn tính.
Gồm biến chứng mạch máu lớn và biến chứng mạch máu nhỏ:
Mục đích phòng ngừa bệnh tiểu đường type 2 đối với người chưa mắc bệnh là khám, tầm soát tìm yếu tố nguy cơ; tư vấn và hỗ trợ thay đổi dinh dưỡng, lối sống… để giảm nguy cơ mắc bệnh. Với người đã được chẩn đoán mắc bệnh, việc phòng bệnh giúp hạn chế biến chứng, kiểm soát tốc độ bệnh tiến triển nâng cao chất lượng cuộc sống.
Người bệnh nên tuân thủ các chỉ định điều trị của bác sĩ, thường xuyên theo dõi lượng đường trong máu và duy trì chỉ số này càng gần với mức đường huyết mục tiêu càng tốt. Hoạt động thể chất thường xuyên, ăn uống đủ chất, khoa học, ngủ đủ giấc và thư giãn tinh thần là những lời khuyên hữu ích để điều trị bệnh tiểu đường. Bên cạnh đó, người bệnh cần duy trì tái khám định kỳ để đảm bảo hiệu quả kiểm soát bệnh tiểu đường type 2.
Người bệnh tiểu đường có thể đến khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM để được khám, tư vấn và điều trị bệnh. Đây là cơ sở chuyên khoa chuyên tiếp nhận các trường hợp bệnh tuyến yên, tuyến thượng thận, tuyến sinh dục, dậy thì sớm, chậm tăng trưởng chiều cao; tiểu đường; béo phì…
Khoa có nền tảng vững chắc với đội ngũ bác sĩ và các chuyên gia giàu kinh nghiệm; được trang bị hệ thống các trang thiết bị hiện đại, đồng bộ, cho ra kết quả chẩn đoán chuẩn xác, cụ thể, đi kèm dịch vụ chăm sóc y tế chuyên nghiệp, tận tâm, giúp người bệnh an tâm trong suốt quá trình điều trị.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Trên đây là các thông tin về cơ chế bệnh sinh của tiểu đường type 2, các đối tượng có nguy cơ cao và phương pháp điều trị. Bên cạnh chăm sóc thể chất, người bệnh tiểu đường cũng cần quan tâm đúng mức đến sức khỏe tinh thần, duy trì thái độ sống tích cực, lạc quan để hỗ trợ quá trình điều trị bệnh hiệu quả hơn.
