Chỉ cần đau đầu, đau nhức xương khớp, bà Nguyệt đều ra tiệm thuốc gần nhà mua liều giảm đau cấp tốc, thói quen lâu ngày dẫn đến hại thận, lúc đến viện mới tá hỏa vì thận đã suy độ 3.

Bà Nguyệt, 82 tuổi, đến Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM khám trong tình trạng chân phù nề, sưng mắt cá chân, bàn chân. Nghĩ do bệnh suy giãn tĩnh mạch lâu năm, bà không ngờ kết quả xét nghiệm cho thấy suy thận độ 3, thận đã tổn thương nặng. Độ lọc cầu thận (eGFR) bình thường ở người trưởng thành khỏe mạnh là trên 90 mL/phút/1.73m², trong khi độ lọc cầu thận của bà Nguyệt xuống thấp chỉ còn dưới 40 mL/phút/1.73m2.

Hai năm nay bà Nguyệt đều đặn đến khoa Nội thận – Lọc máu điều trị bệnh thận mạn kèm nhiều bệnh nền như tăng lipid máu hỗn hợp, rối loạn chuyển hóa sắt, tăng huyết áp, di chứng xuất huyết nội sọ, xơ vữa động mạch, giãn tĩnh mạch chi dưới, protein niệu… “Cuộc sống chỉ quanh quẩn từ nhà, ra viện”, bà cho hay.

TTƯT.BS.CKII Tạ Phương Dung, Phó giám đốc Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, Trưởng khoa Nội thận – Lọc máu cho biết, nguyên nhân chính khiến thận của bà Nguyệt suy nhanh là thói quen lạm dụng thuốc không kê đơn, đặc biệt các loại thuốc giảm đau tác dụng “cấp tốc”.

“Ngại đi bệnh viện, nhiều người chỉ cần đau đầu hễ, đau nhức xương khớp, nhức mỏi hoặc cảm cúm nhẹ là tự mua thuốc về uống. Lạm dụng thuốc giảm đau không kê đơn kéo dài có thể âm thầm gây tổn thương thận nặng, dẫn đến suy thận cấp hoặc khiến bệnh thận mạn tiến triển nhanh mà người bệnh không hay biết”, bác sĩ Dung cảnh báo.

Tương tự, tháng 5/2025, bà Hồng (68 tuổi) đi khám vì nhận thấy nước tiểu bọt như có xà bông. Trước đó, bà hoàn toàn khỏe mạnh, không đau nhức, không mệt mỏi, không có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào. Kết quả kiểm tra khiến người phụ nữ bàng hoàng: suy thận mạn độ 3, có protein niệu dù trước đó không xuất hiện bất kỳ triệu chứng gì.

“Tôi bị suy sụp tinh thần, không hiểu sao lại mắc bệnh thận”, bà nói, thêm rằng trước nay có thói quen uống thực phẩm chức năng xách tay từ nước ngoài về, được quảng cáo là “thần dược” giúp tăng cường sức khỏe, thải độc, thanh lọc cơ thể, nên tin tưởng dùng thường xuyên mà không nghĩ đến rủi ro.

Theo TTƯT.BS.CKII Tạ Phương Dung, các loại thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ tổn thương thận. Một số sản phẩm có thể chứa các thảo dược gây độc cho thận như acid aristolochic, lẫn kim loại nặng do sản xuất không đạt chuẩn, steroid ẩn, hàm lượng khoáng chất cao, vượt ngưỡng dung nạp của người bệnh thận mạn.

Hậu quả có thể khiến chức năng thận suy giảm nhanh, gây suy thận cấp, viêm thận kẽ hoặc làm bệnh thận mạn nặng hơn. Như trường hợp bà Hồng lúc vào viện độ lọc cầu thận chỉ còn 37 mL/phút/1.73m2, kèm tăng huyết áp, tăng lipid máu hỗn hợp, tăng acid uric máu, rối loạn giấc ngủ…

Việt Nam hiện có hơn 10 triệu người mắc bệnh thận mạn tính, song khoảng 90% không nhận biết bệnh cho đến khi đã bước sang giai đoạn muộn. Nguyên nhân hàng đầu gây bệnh đến từ đái tháo đường, tăng huyết áp, các bệnh lý ở cầu thận, ống kẽ thận, bệnh thận di truyền, các bệnh lý rối loạn chuyển hóa, do lối sống và thói quen ăn uống sinh hoạt, đặc biệt là thói quen lạm dụng thuốc không kê đơn, thuốc không rõ nguồn gốc kéo dài, như trường hợp của bà Hồng và bà Nguyệt.

Theo bác sĩ Dung, người mắc bệnh thận mạn cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng thuốc. Một số loại thuốc phải tránh hoàn toàn, số khác có thể dùng nhưng cần giảm liều hoặc giãn khoảng cách giữa các lần dùng, đồng thời theo dõi chặt chẽ độ lọc cầu thận (eGFR) để điều chỉnh phù hợp, đảm bảo an toàn.

Trong đó, nhóm thuốc giảm đau, còn gọi là thuốc chống viêm không steroid (NSAID) thường được bán không cần đơn có thể làm giảm lượng máu đến thận, gây tăng huyết áp và tổn thương thận nếu sử dụng liều cao, kéo dài. Các thuốc phổ biến gồm ibuprofen (Advil, Motrin), naproxen (Aleve) và aspirin (hơn 325 mg mỗi ngày). Một số loại thuốc giảm đau khác được đào thải qua thận, nhưng nếu độ lọc cầu thận giảm chúng có thể tích tụ trong cơ thể, gây ra các tác dụng phụ nguy hiểm.

Ngoài ra, thuốc kháng sinh, thuốc chống nấm, thuốc kháng virus nếu dùng liều không phù hợp với chỉ số eGFR cũng có thể gây độc cho thận, cần được bác sĩ chỉ định liều lượng, giảm liều hoặc giảm tần suất sử dụng.

Một số loại thuốc điều trị đái tháo đường, tim mạch, tăng huyết áp, thuốc chống đông máu cũng tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến thận. Thuốc ức chế bơm proton (PPI) dùng kéo dài có thể gây viêm thận kẽ, suy giảm chức năng thận. Thuốc lợi tiểu nếu dùng sai cách, dùng liều cao cũng gây mất nước, giảm lưu lượng máu đến thận hoặc gây rối loạn điện giải như hạ natri, hạ kali hoặc tăng kali máu.

Bác sĩ Dung cũng cảnh báo, một số thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc từ lá cây không rõ nguồn gốc nếu sử dụng lâu dài có thể chứa hàm lượng kali và phospho cao hoặc các chất độc hại cho thận, đặc biệt nguy hiểm với người đã có bệnh thận mạn.

“Người bệnh thận mạn cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị, không nên tự ý mua thuốc không được kê đơn, dù là thuốc giảm đau hay thực phẩm chức năng, không dùng chung toa thuốc của bệnh nhân khác. Việc tái khám định kỳ giúp bác sĩ đánh giá chức năng thận, hướng dẫn dùng thuốc phù hợp với tình trạng sức khỏe, tránh tự ý điều trị có thể làm diễn tiến bệnh nặng thêm”, bác sĩ Dung nhấn mạnh.

Suốt 7 tháng qua, bà Hồng kiên trì tuân theo phác đồ điều trị của bác sĩ Dung, tuyệt đối tuân thủ thuốc theo toa được bác sĩ kê đơn như thuốc điều trị bệnh thận, thuốc hạ mỡ máu, điều trị tăng huyết áp, thuốc dự phòng thiếu sắt và acid, đặc biệt bà không còn uống thực phẩm chức năng hoặc thuốc nam không rõ nguồn gốc. Từ thói quen ăn mặn, bà chuyển sang chế độ ăn nhạt hơn, ưu tiên món luộc, rau xanh, ăn thịt heo, thịt gà (bỏ da) và hạn chế thịt đỏ, không ăn nội tạng động vật. Nhờ tuân thủ điều trị và thay đổi lối sống lành mạnh, chức năng thận của bà Hồng cải thiện lên độ 2, kiểm soát được diễn tiến suy thận.

Có em trai từng mất do bệnh thận, bà Nguyệt hiểu rằng đây là “cuộc chiến” dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì, thay đổi lối sống, chế độ ăn uống. Bà nhớ lúc mới vào viện, bác sĩ hỏi thường uống các loại thuốc gì, bà chỉ nhớ mang máng vài loại thuốc điều trị huyết áp và giãn tĩnh mạch. Nhưng từ lúc hiểu về căn bệnh, bà Nguyệt nghe theo lời bác sĩ, uống thuốc đúng giờ, đúng liều, không tự ý mua thuốc giảm đau, thuốc không kê đơn ở tiệm gần nhà.

Sau 2 năm kiên trì theo phác đồ của bác sĩ Dung, độ lọc cầu thận của bà Nguyệt cải thiện lên trên 70 mL/phút/1.73m2, thận về giai đoạn 2 (mức suy thận nhẹ). Với người lớn tuổi như bà Nguyệt, đây được xem là kết quả rất lý tưởng, không chỉ giúp làm chậm tiến triển của bệnh thận mạn mà còn góp phần giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, hạn chế phải can thiệp các phương pháp điều trị thay thế thận trong tương lai, đồng thời cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

“Tôi kiên trì chữa trị ở đây, tin là mình gặp đúng thầy đúng thuốc. Quan trọng nhất là giữ tinh thần lạc quan để sống khỏe, sống lâu và sống chất lượng”, bà Nguyệt nói.