Đừng chủ quan với tiêu chảy nhiệt đới (sprue nhiệt đới)

Tiêu chảy nhiệt đới ảnh hưởng chủ yếu đến những người sinh sống hoặc du lịch đến các quốc gia thuộc vùng nhiệt đới. Bệnh có thể dẫn đến thiếu máu, suy dinh dưỡng, tổn thương mô và rối loạn chức năng cơ quan, thậm chí gây tử vong. Vậy, bệnh Sprue nhiệt đới là gì? Điều trị như thế nào?

Cơ chế sinh lý học trong tiêu chảy nhiệt đới

Tiêu chảy nhiệt đới (còn gọi là Sprue nhiệt đới) là một bệnh lý kém hấp thu của ruột non, thường gặp ở những người sinh sống lâu dài hoặc từng du lịch đến các khu vực có khí hậu nhiệt đới như Caribe, miền Nam Ấn Độ và Đông Nam Á.

Bệnh thường khởi phát sau một đợt nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp và có xu hướng diễn tiến kéo dài. Người bệnh có thể xuất hiện tiêu chảy mạn tính, sụt cân, mệt mỏi và các biểu hiện suy dinh dưỡng.

1. Cơ chế bệnh sinh

Tiêu chảy nhiệt đới liên quan đến tình trạng tổn thương niêm mạc ruột non, làm teo các nhung mao ruột – cấu trúc giữ vai trò quan trọng trong hấp thu chất dinh dưỡng. Hệ quả là khả năng hấp thu bị suy giảm, đặc biệt đối với vitamin B12 và axit folic.

Bên cạnh đó, sự mất cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột và rối loạn chức năng ruột góp phần duy trì tình trạng tiêu chảy kéo dài và kém hấp thu, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý nếu không được can thiệp phù hợp.

2. Biến chứng có thể gặp

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, Sprue nhiệt đới có thể dẫn đến:

• Thiếu máu hồng cầu to
• Suy dinh dưỡng kéo dài
• Suy giảm chức năng các cơ quan
• Nguy cơ nặng hơn ở người cao tuổi và người có bệnh nền

Nguyên nhân gây tiêu chảy nhiệt đới

Nguyên nhân gây tiêu chảy nhiệt đới hiện nay vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng và được cho là liên quan đến nhiều yếu tố phối hợp. Các nghiên cứu cho thấy bệnh có thể xuất phát từ tình trạng nhiễm trùng đường ruột, đặc biệt là sự xâm nhập và phát triển quá mức của các vi khuẩn nhóm coliform tại ruột non như Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae và Enterobacter cloacae. Sự hiện diện của các vi khuẩn này có thể gây tổn thương niêm mạc và tế bào ruột non, làm rối loạn chức năng nhu động ruột và suy giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng, từ đó duy trì tình trạng tiêu chảy kéo dài.

Cơ chế bệnh sinh được cho là liên quan đến tổn thương đường ruột do tác nhân nhiễm trùng, độc tố hoặc tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng kéo dài. Các yếu tố này có thể xảy ra riêng lẻ hoặc phối hợp với nhau, dẫn đến tổn thương niêm mạc ruột non kèm theo tình trạng kém hấp thu. Nguy cơ mắc Sprue nhiệt đới tăng lên ở những người sinh sống hoặc lưu trú trên một tháng tại các vùng khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong điều kiện vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm chưa đảm bảo, có tiền sử nhiễm trùng đường tiêu hóa hoặc mắc các bệnh lý gây suy giảm miễn dịch.

Dấu hiệu nhận biết

Các triệu chứng của tiêu chảy nhiệt đới có thể diễn tiến từ cấp tính sang mạn tính. Bệnh thường khởi phát bằng một đợt tiêu chảy cấp, sau đó để lại rối loạn chức năng ruột kéo dài với nhiều biểu hiện khác nhau. (1)

Các triệu chứng tiêu hóa thường gặp gồm:

• Tiêu chảy kéo dài, phân lỏng
• Tiêu chảy mỡ với phân số lượng nhiều, nhờn, màu nhạt và mùi hôi bất thường
• Bụng sôi ùng ục, đầy hơi, đau quặn bụng
• Buồn nôn hoặc nôn mửa
• Chán ăn, sụt cân, có thể kèm phù chi dưới và chướng bụng do suy dinh dưỡng

Bên cạnh các biểu hiện tại đường tiêu hóa, Sprue nhiệt đới còn gây ra nhiều triệu chứng toàn thân do tình trạng kém hấp thu kéo dài.

Các biểu hiện liên quan đến thiếu hụt vi chất có thể bao gồm:

• Thiếu vitamin B12 và axit folic, gây mệt mỏi, xanh xao và khó thở khi gắng sức do thiếu máu
• Thiếu vitamin A, biểu hiện bằng tình trạng da khô, dày sừng hoặc bong vảy
• Thiếu vitamin D và canxi, gây đau nhức xương khớp và yếu cơ
• Thiếu vitamin K, khiến người bệnh dễ bầm tím và vết thương chậm lành

Ngoài ra, người bệnh có thể xuất hiện một số dấu hiệu khác như viêm miệng, viêm môi, viêm góc miệng, biến đổi móng tay dạng lõm hình thìa (koilonychia) và các triệu chứng tổn thương thần kinh ngoại biên.

Những biểu hiện này phản ánh mức độ kém hấp thu và cần được thăm khám, đánh giá sớm để có hướng xử trí phù hợp.

Cách chẩn đoán sprue nhiệt đới

Quy trình chẩn đoán bệnh Sprue nhiệt đới gồm:

1. Khai thác tiền sử và yếu tố dịch tễ

• Tiền sử di chuyển: Dấu hiệu gợi ý cao là người bệnh có biểu hiện tiêu chảy mạn tính, sụt cân và kém hấp thu khi cư trú hoặc từng du lịch đến vùng nhiệt đới, hiếm khi xảy ra ở vùng ôn đới.
• Triệu chứng lâm sàng: Đa phần ít có biểu hiện lâm sàng đặc hiệu. Tiếng sôi bụng khi khám thực thể có thể là gợi ý quan trọng. Kèm theo đó là những dấu hiệu cảnh báo thiếu vi chất như da dẻ xanh xao, viêm miệng, viêm da, đau yếu cơ, phù nề, bệnh lý thần kinh ngoại biên, koilonychia (móng tay lõm hình thìa), Cheilosis (viêm môi, viêm góc miệng)… (2)
• Tiền sử bệnh lý: Từng thực hiện những phẫu thuật có thể làm thay đổi cấu trúc ruột, các loại thuốc có thể ảnh hưởng đến chức năng ruột non, nguy cơ tiếp xúc với virus HIV…

2. Xét nghiệm phân, nội soi, sinh thiết ruột non

• Xét nghiệm phân: Mục đích nhằm đánh giá lượng mỡ thừa trong phân. Phương này cũng giúp loại trừ những bệnh khác như Giardia, bệnh giun lươn hoặc bệnh cryptosporidiosis.
• Nội soi ruột: Những thay đổi ở tá tràng và hỗng tràng như teo nhung mao, kéo dài hốc, thâm nhiễm viêm, các nếp tá tràng phẳng hoặc không có, vết nứt niêm mạc, nếp niêm mạc hình vỏ sò… có thể là dấu hiệu cảnh báo.
• Sinh thiết ruột non: Vai trò giúp phân biệt với những bệnh lý có biểu hiện tương tự như bệnh celiac, viêm ruột, nhiễm trùng…

3. Đánh giá tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng

Những dấu hiệu có thể gợi ý Sprue nhiệt đới trong xét nghiệm máu gồm:

• Xét nghiệm công thức máu toàn phần có thể phát hiện thiếu máu hồng cầu to, liên quan đến nồng độ vitamin B12 và folate thấp
• Nồng độ axit methylmalonic (MMA) tăng cao thường đi kèm với tình trạng thiếu vitamin B12
• Nồng độ homocysteine cao có thể do thiếu vitamin B12 hoặc folate
• Bảng chuyển hóa toàn diện (CMP) có thể cho thấy rối loạn điện giải liên quan đến kali, clorua và natri

Tiêu chảy nhiệt đới có lây không?

Tiêu chảy nhiệt đới không lây từ người sang người. Bệnh xảy ra do tổn thương ở ruột non dẫn đến kém hấp thu. Một đợt nhiễm trùng đường ruột cấp tính do vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng có thể là yếu tố khởi phát, khiến các triệu chứng nghiêm trọng hơn.

Nguyên tắc điều trị và quản lý

Việc điều trị tiêu chảy nhiệt đới cần tập trung cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng và loại bỏ nguyên nhân tiềm ẩn bằng những phương pháp như:

• Kháng sinh: Áp dụng liệu trình kháng sinh khoảng 3 – 6 tháng. Những loại thuốc có thể được chỉ định gồm Tetracycline và Trimethoprim-sulfamethoxazole (TMP-SMX).
• Bổ sung dinh dưỡng: Uống folate trong tháng đầu tiên, đồng thời tiêm vitamin B12, có thể truyền máu nếu cần thiết. Ngoài ra, người bệnh có thể được bổ sung các vi chất khác như sắt, canxi hoặc vitamin D nếu thiếu hụt.
• Nhập viện: Một số người có thể cần nhập viện khi có dấu hiệu thiếu máu, mất nước và mất cân bằng điện giải nghiêm trọng. Trường hợp này cần được đánh giá sức khỏe khẩn cấp và bù điện giải hoặc truyền dịch để phòng tránh mất nước.
• Theo dõi sức khỏe: Người bệnh cần thăm khám định kỳ kể cả khi đã kết thúc phác đồ điều trị, đặc biệt là những người đang sinh sống ở khu vực lưu hành bệnh. Điều này giúp đánh giá sự cải thiện, kiểm tra các chỉ số huyết học và sinh hóa, đồng thời can thiệp sớm nếu nghi ngờ tái phát.

Để đặt lịch thăm khám tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, vui lòng liên hệ:

Tiêu chảy nhiệt đới nhìn chung có tiên lượng tốt đối với khách du lịch nhưng dễ tái phát ở người dân địa phương. Sau khi điều trị, người bệnh cần duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh và theo dõi sức khỏe định kỳ để đánh giá hiệu quả và phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.