Vắc xin bất hoạt chứa thành phần kháng nguyên của các tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn đã bị bất hoạt hoặc giết chết, không còn khả năng gây bệnh nhưng vẫn có thể kích thích hệ miễn dịch sản sinh các kháng thể đặc hiệu, chủ động phòng bệnh. Nhờ cơ chế an toàn này, vắc xin bất hoạt phù hợp cho nhiều đối tượng, đặc biệt là những người có hệ miễn dịch yếu hoặc nhạy cảm, giúp bảo vệ mỗi người trước các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.
Bài viết được tư vấn bởi BS Hoa Tuấn Ngọc – Quản lý Y khoa khu vực 1 Đông Nam Bộ, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC
Vắc xin bất hoạt là một loại chế phẩm sinh học đặc biệt được tạo ra bằng cách sử dụng các tác nhân gây bệnh như virus hoặc vi khuẩn đã chết hoặc làm mất hoạt tính bằng các phương pháp vật lý hoặc hóa học chẳng hạn như formaldehyde hoặc formalin, nhưng vẫn giữ lại thành phần kháng nguyên quan trọng để kích thích hệ miễn dịch.
Khi tiêm vắc xin bất hoạt vào cơ thể, hệ miễn dịch sẽ nhận diện các mầm bệnh bất hoạt này như “tác nhân ngoại lai” đang cố tình xâm nhập và tấn công cơ thể, từ đó kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể đặc hiệu để chống lại chúng. Nhờ vậy, khi cơ thể tiếp xúc với mầm bệnh thực sự trong tương lai, hệ miễn dịch lúc này đã có sẵn kháng thể để nhận biết và bảo vệ cơ thể ngay lập tức.
Vắc xin bất hoạt đầu tiên được nghiên cứu và phát triển vào cuối thế kỷ 19 giúp phòng ngừa các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như tả, dịch hạch, thương hàn. Ngày nay, vắc xin bất hoạt đã được phát triển vượt bậc để phòng ngừa thêm nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm khác như cúm, bại liệt, viêm não Nhật Bản, viêm gan B, ho gà, bệnh dại, tả, viêm màng não, viêm phổi, viêm tai giữa do phế cầu khuẩn…
Tuy nhiên, do các tác nhân gây bệnh được sử dụng để sản xuất vacxin bất hoạt không còn khả năng nhân lên, do đó hiệu quả kích thích hệ miễn dịch không mạnh và không kéo dài như ở vắc xin sống giảm độc lực. Kháng thể do cơ thể tạo ra sau khi tiêm vacxin bất hoạt có xu hướng giảm dần theo thời gian, khiến khả năng bảo vệ cũng giảm theo. Vì vậy, cần tiêm lại hoặc tiêm các mũi nhắc để củng cố và tăng cường nồng độ kháng thể trong cơ thể, giúp duy trì hiệu quả phòng ngừa bệnh lâu dài trước các mầm bệnh tiềm ẩn.
Vắc xin bất hoạt hoạt động bằng cách đưa vào cơ thể các mầm bệnh đã bị bất hoạt hoàn toàn, nghĩa là chúng không còn khả năng gây nhiễm trùng hay sinh sôi trong cơ thể. Tuy nhiên, các kháng nguyên bề mặt của mầm bệnh vẫn được giữ lại, giúp hệ miễn dịch nhận diện và phản ứng.
Khi vắc xin được tiêm vào cơ thể, hệ miễn dịch sẽ nhận diện các thành phần có trong vắc xin là mối đe dọa thực sự, từ đó kích hoạt tế bào miễn dịch sản xuất kháng thể đặc hiệu để tiêu diệt chúng. Các kháng thể này sẽ được lưu trữ dưới dạng “trí nhớ miễn dịch” và sẵn sàng phản ứng nhanh chóng và mạnh mẽ nếu cơ thể tiếp xúc với mầm bệnh tương tự trong tương lai. Nhờ đó, vắc xin bất hoạt giúp cơ thể có khả năng phòng vệ hiệu quả, ngăn chặn nguy cơ mắc bệnh khi gặp phải mầm bệnh thực sự.
Tuy nhiên, vaccine bất hoạt chỉ kích thích phản ứng qua trung gian kháng thể. Các phản ứng này yếu và sẽ suy giảm theo thời gian. Chính vì vậy, vaccine bất hoạt thường được tiêm cùng chất bổ trợ và tiêm nhắc lại để củng cố hệ miễn dịch bền vững. (1)
Có thể bạn quan tâm: Cơ chế hoạt động của vaccine như thế nào?
Quá trình sản xuất vắc xin bất hoạt được thực hiện nghiêm ngặt dưới sự giám sát của nhiều nhà nghiên cứu qua các giai đoạn khác nhau nhằm đảm bảo hiệu quả và tính an toàn của vắc xin:
Vắc xin bất hoạt toàn thể là loại vắc xin được tạo ra từ virus hoặc vi khuẩn đã bị giết chết (bất hoạt) bằng các phương pháp vật lý như nhiệt độ, tia UV hoặc hóa học như formalin. Quá trình này đảm bảo rằng mầm bệnh không còn khả năng làm nhiễm bệnh nhưng vẫn giữ được các đặc điểm kháng nguyên để kích thích hệ miễn dịch của cơ thể. Khi tiêm vắc xin vào cơ thể, hệ thống miễn dịch nhận diện kháng nguyên của mầm bệnh, sản sinh kháng thể đặc hiệu giúp cơ thể ghi nhớ và sẵn sàng chống lại nếu tiếp xúc với mầm bệnh thật.
Do không phải vắc xin sống nên vắc xin bất hoạt toàn thể khá an toàn, dùng được cho những trường hợp có hệ miễn dịch suy giảm. Tuy nhiên, kháng nguyên trong vắc xin bất hoạt thường không đủ mạnh để kích hoạt miễn dịch lâu dài, vì vậy cần tiêm nhắc lại theo lịch khuyến cáo để duy trì hiệu quả bảo vệ lâu dài. Đặc biệt, người lớn tuổi từ 65 tuổi trở lên nên tiêm nhắc lại định kỳ để tối đa hóa mức độ kháng thể, tăng cường khả năng bảo vệ.
Các vắc xin bất hoạt thường được sử dụng để phòng ngừa nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, chẳng hạn như:
Vắc xin dưới đơn vị (subunit vaccine) là loại vắc xin được phát triển từ một hoặc vài thành phần kháng nguyên đặc hiệu của mầm bệnh, thay vì sử dụng toàn bộ virus hoặc vi khuẩn. Những thành phần này có thể là protein, polysaccharide hoặc các tiểu đơn vị khác đã được tinh chế. Khi tiêm vào cơ thể, các kháng nguyên này kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể mà không cần sử dụng toàn bộ mầm bệnh, đảm bảo độ an toàn cao.
Hiện nay, vắc xin dưới đơn vị được sử dụng rộng rãi để phòng ngừa một số bệnh truyền nhiễm, bao gồm:
Vắc xin bất hoạt được đánh giá là loại vắc xin an toàn. Loại vắc xin này được sản xuất từ virus hoặc vi khuẩn đã bị bất hoạt hoàn toàn bằng các phương pháp vật lý (nhiệt độ, tia UV) hoặc hóa học (formalin). Quá trình bất hoạt đảm bảo rằng mầm bệnh không còn khả năng nhân lên hoặc gây bệnh, ngay cả ở những người có hệ miễn dịch suy yếu như trẻ sơ sinh, người cao tuổi, phụ nữ mang thai hoặc người mắc bệnh mãn tính đều có thể sử dụng được.
Mặc dù rất an toàn, vắc xin bất hoạt vẫn cần được sử dụng đúng lịch và đúng đối tượng khuyến cáo. Các tác dụng phụ nhẹ như sưng đau tại chỗ tiêm, sốt nhẹ hoặc mệt mỏi thường tự hết sau vài ngày và không ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài. Tuy nhiên, nếu có tiền sử dị ứng nặng với bất kỳ thành phần nào trong vắc xin, cần thông báo với bác sĩ để được tư vấn kỹ lưỡng trước khi tiêm.
Vacxin bất hoạt có ưu điểm vượt trội về độ an toàn nên phù hợp cho nhiều đối tượng, kể cả những người dễ tổn thương như trẻ sơ sinh, người già, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Do mầm bệnh đã bị giết chết hoàn toàn, vaccine bất hoạt không thể gây ra bệnh ngay cả khi hệ miễn dịch của người tiêm rất yếu.
Ngoài ra, vắc xin bất hoạt thường ít tác dụng phụ sau tiêm, phần lớn chỉ là các phản ứng nhẹ như đau tại chỗ tiêm hoặc sốt nhẹ sẽ thuyên giảm sau 1-2 ngày mà không cần can thiệp y tế. Ngoài ra, một lợi ích khác của vắc xin bất hoạt là tính ổn định cao, giúp dễ dàng bảo quản và vận chuyển hơn so với vắc xin sống giảm độc lực, đặc biệt ở các vùng có điều kiện cơ sở hạ tầng hạn chế.
Mặc dù an toàn nhưng vắc xin bất hoạt vẫn có một số điểm hạn chế về hiệu quả miễn dịch và khả năng bảo vệ lâu dài. Lý giải vấn đề này, chuyên gia của Hệ thống tiêm chủng VNVC cho biết kháng nguyên trong vắc xin bất hoạt thường không kích thích hệ miễn dịch mạnh mẽ như vắc xin sống, vì vậy cần tiêm nhắc lại theo lịch khuyến cáo để duy trì hiệu quả bảo vệ lâu dài.
Ngoài ra, vắc xin bất hoạt chủ yếu kích thích đáp ứng miễn dịch dịch thể (kháng thể), trong khi khả năng kích thích miễn dịch tế bào (quan trọng trong một số bệnh) còn hạn chế. Để khắc phục điều này, vắc xin bất hoạt cần bổ sung các chất hỗ trợ miễn dịch (adjuvant), tuy nhiên điều này có thể làm tăng nguy cơ phản ứng cục bộ hoặc toàn thân ở một số người.
Xem thêm: Tại sao phải tiêm vaccine phòng bệnh khi cơ thể đang khỏe mạnh?
Vắc xin bất hoạt phù với tất cả đối tượng, kể cả người già, trẻ nhỏ, người có hệ miễn dịch suy giảm bởi bản chất, trong vắc xin không chứa tác nhân bệnh sống nên không gây nguy cơ mắc bệnh, các phản ứng phụ cũng nhẹ và không đáng lo. Đây cũng là một trong những ưu điểm nổi bật của loại vắc xin này, được ứng dụng rộng rãi trong rất nhiều loại vắc xin tiêm phòng hiện nay.
Mặc dù vắc xin bất hoạt được đánh giá là an toàn và phù hợp với nhiều nhóm đối tượng, nhưng vẫn có một số trường hợp cần thận trọng hoặc chống chỉ định tiêm loại vắc xin này. Các đối tượng chống chỉ định hoặc cần trì hoãn tiêm vắc xin bất hoạt bao gồm:
Bất kỳ loại vắc xin nào cũng có thể gây ra tác dụng phụ sau tiêm, đa phần đây là các triệu chứng nhẹ, không đáng lo và sẽ hết sau 1 – 2 ngày như:
Các chuyên gia khuyến cáo sau khi tiêm chủng, người được tiêm cần ở lại trung tâm tiêm chủng tối thiểu 30 phút để theo dõi các phản ứng sau tiêm, sau đó tiếp tục tự quan sát tại nhà tối thiểu 48 giờ tiếp theo. Các phản ứng nghiêm trọng rất hiếm gặp nhưng có thể xảy ra như phản ứng phản vệ, nhiễm độc, co giật do sốt cao, khó thở, khàn giọng hoặc thở khò khè, thể sắc xanh xao, thể trạng yếu đuối, chóng mặt, tim đập nhanh…
Trong trường hợp này, người tiêm vắc xin cần được xử trí tại chỗ đúng cách và đến ngay các cơ sở y tế hoặc bệnh viện gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
Xem thêm: Tác dụng phụ của vắc xin và cách xử trí khi có dấu hiệu.
Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC là địa chỉ tiêm chủng vắc xin cao cấp, uy tín an toàn tại Việt Nam cung cấp đầy đủ các loại vắc xin cho trẻ em và người lớn kể cả các loại vắc xin bất hoạt chất lượng cao, giá thành bình ổn. VNVC đầu tư hệ thống hàng trăm kho lạnh bảo quản vắc xin đạt chuẩn GSP, toàn bộ vắc xin được sử dụng để tiêm chủng tại VNVC đều được nhập khẩu chính hãng bảo quản trong điều kiện nhiệt độ từ 2-8 độ C đảm bảo cho tất cả vắc xin luôn trong tình trạng tốt nhất trước khi tiêm cho khách hàng.
Hệ thống trung tâm tiêm chủng VNVC là đơn vị tiêm chủng tại Việt Nam tiên phong thực hiện quy trình tiêm chủng an toàn 8 bước khép kín, đảm bảo tất cả các bước tiêm chủng thực hiện đúng cách, kiểm soát nghiêm ngặt. Tại mỗi trung tâm VNVC đều có phòng xử trí phản ứng sau tiêm với đầy đủ trang thiết bị theo tiêu chuẩn của Bộ Y tế.
Tại phòng tiêm, VNVC tuân thủ đúng nguyên tắc thực hành tiêm chủng “đúng loại vắc xin – đúng đường tiêm – đúng liều lượng sử dụng”. Do đó, trước khi tiến hành tiêm cho Khách hàng, điều dưỡng VNVC sẽ thực hiện quy trình đối chiếu thông tin người tiêm, công bố, mời Khách hàng cùng giám sát thông tin, hạn sử dụng, tính toàn vẹn, cảm quan trên vỏ hộp, lọ vắc xin.
Sau khi tiêm, người tiêm cần theo dõi phản ứng sau tiêm tại chỗ trong ít nhất 30 phút để kịp thời xử trí trong trường hợp cần thiết. Đồng thời, điều dưỡng sẽ hướng dẫn Khách hàng tiếp tục theo dõi phản ứng tiêm chủng tại nhà ít nhất 48 giờ tiếp theo và hỗ trợ tư vấn sức khỏe, cách xử trí phản ứng sau tiêm mọi lúc mọi nơi qua hệ thống tổng đài, fanpage hoạt động 24/7 của VNVC.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, vắc xin bất hoạt không chứa mầm bệnh sống, do đó loại bỏ hoàn toàn nguy cơ gây nhiễm trùng, đảm bảo an toàn cho mọi đối tượng, bao gồm người già, trẻ nhỏ và những người có hệ miễn dịch suy yếu. Nhờ những lợi thế này, vắc xin bất hoạt ngày càng được sử dụng rộng rãi trong nhiều chương trình tiêm chủng hiện nay. Để tư vấn chi tiết và đặt lịch tiêm chủng các loại vắc xin phòng bệnh, khách hàng có thể liên hệ trực tiếp qua Fanpage Trung tâm tiêm chủng VNVC hoặc gọi qua hotline 028 7102 6595.
