Người mắc hội chứng ruột kích thích nên ăn gì để hạn chế các đợt bùng phát và hỗ trợ kiểm soát triệu chứng là băn khoăn của nhiều người. Hội chứng ruột kích thích là rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính, gây đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy, táo bón kéo dài… Trong đó, chế độ ăn uống có ảnh hưởng lớn đến mức độ biểu hiện triệu chứng.
Ở người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), trục ruột – não hoạt động nhạy cảm hơn bình thường. Ruột dễ phản ứng mạnh với các kích thích từ thực phẩm, căng thẳng tâm lý hoặc thay đổi nội tiết. Nhiều loại thức ăn chứa carbohydrate khó hấp thu bị vi khuẩn đường ruột lên men, sinh hơi nhiều, gây đầy bụng, đau bụng và rối loạn đại tiện.
Một số thực phẩm còn làm tăng nhu động ruột quá mức, làm cho người bệnh dễ bị tiêu chảy, một số khác có thể làm chậm nhu động ruột, gây táo bón. Vì thế, người bệnh nên điều chỉnh chế độ ăn phù hợp để giúp cải thiện triệu chứng, hạn chế các đợt bùng phát hội chứng ruột kích thích.
Người mắc hội chứng ruột kích thích cần được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán, lập phác đồ chữa trị phù hợp. Bác sĩ có thể hướng dẫn xây dựng khẩu phần ăn uống khoa học mang đến lợi ích tối ưu. Chế độ ăn dành cho người mắc hội chứng ruột kích thích nên tập trung vào các loại thực phẩm dễ tiêu hóa, ‘nhẹ nhàng’ với đường ruột và ít carbohydrate lên men. Nhóm thực phẩm này góp phần giúp làm giảm tình trạng đầy hơi, đau bụng và rối loạn đại tiện, có thể bao gồm (thông tin mang tính tham khảo) [1]:
Các loại thịt nạc như ức gà, thịt gà tây, thịt heo nạc hoặc thịt bò nạc là nguồn cung cấp protein tốt cho người mắc hội chứng ruột kích thích. Protein cần thiết để duy trì cơ bắp và sức khỏe tổng thể, thịt nạc cũng ít gây kích ứng đường tiêu hóa. Những thực phẩm này không chứa carbohydrate lên men nên ít gây sinh hơi, chướng bụng. Người bệnh nên chế biến thịt nạc bằng cách luộc, hấp hoặc nướng thay vì chiên rán, để tránh ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe hệ tiêu hóa.
Trứng là thực phẩm dễ tiêu, giàu protein và hầu như không chứa FODMAP. Phần lớn người mắc hội chứng ruột kích thích đều dung nạp trứng tương đối tốt. Trứng luộc, trứng hấp hoặc trứng chiên ít dầu thường ít ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa. Tuy nhiên, những món trứng nhiều bơ, phô mai hoặc dầu mỡ có thể làm triệu chứng diễn tiến nặng hơn ở một số người bệnh nhạy cảm. [2]
Các loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi, cá trích giàu omega-3, đây là nhóm axit béo có tác dụng chống viêm. Omega-3 giúp giảm viêm mức độ thấp trong đường tiêu hóa, hỗ trợ sức khỏe đường ruột và cải thiện cảm giác đau bụng ở một số người mắc hội chứng ruột kích thích. Cá cũng là nguồn protein dễ tiêu, phù hợp cho chế độ ăn hằng ngày nếu được chế biến phù hợp, không chiên nướng nhiều dầu mỡ.
Với người mắc hội chứng ruột kích thích, các loại trái cây và rau củ quả ít FODMAP là lựa chọn nên ưu tiên. Nhóm thực phẩm này giúp hạn chế quá trình lên men trong đường ruột, từ đó giúp giảm đầy hơi, chướng bụng và đau bụng. Lưu ý, rau củ nấu chín cũng thường dễ tiêu hơn so với ăn sống, đặc biệt trong giai đoạn đang biểu hiện triệu chứng.
Cà tím ít FODMAP, khi nấu chín trở nên mềm và dễ tiêu hóa. Thực phẩm này cung cấp hàm lượng chất xơ vừa phải và có chứa các chất chống oxy hóa, phù hợp với người mắc hội chứng ruột kích thích (không nên chế biến với quá nhiều dầu mỡ).
Khoai tây là nguồn tinh bột an toàn cho người mắc hội chứng ruột kích thích. Khoai tây ít FODMAP, cung cấp năng lượng ổn định và không gây sinh hơi nhiều. Khoai tây luộc, hấp hoặc nghiền không thêm bơ sữa là lựa chọn phù hợp cho thực đơn của người mắc bệnh lý này.
Khoai lang chứa chất xơ hòa tan, có thể hỗ trợ điều hòa nhu động ruột. Người mắc hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là thể táo bón, nên thêm loại thực phẩm này vào chế độ ăn hàng ngày. Tuy nhiên, ăn quá nhiều có thể gây đầy bụng do hàm lượng đường tự nhiên cao.
Đậu bắp cũng là lựa chọn phù hợp nếu chưa biết mắc hội chứng ruột kích thích nên ăn gì. Đậu bắp giàu chất xơ hòa tan và có tính nhầy tự nhiên, giúp làm dịu niêm mạc ruột và hỗ trợ tiêu hóa. Khi chế biến, nên nấu chín kỹ để dung nạp tốt và có lợi cho nhu động ruột.
Quả bơ chứa chất béo không bão hòa đơn tốt cho tim mạch và giúp hấp thu vitamin tan trong dầu. Tuy nhiên, do hàm lượng chất béo cao, người mắc hội chứng ruột kích thích chỉ nên ăn với lượng nhỏ để tránh gây đầy bụng hoặc tiêu chảy.
Chuối là loại trái cây dễ tiêu, đặc biệt có lợi cho người mắc hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là thể tiêu chảy. Chuối giúp làm đặc phân, bổ sung kali và hỗ trợ cân bằng điện giải. Người bệnh nên ưu tiên ăn chuối chín vừa để hỗ trợ cơ thể dung nạp tốt hơn.
Kiwi chứa chất xơ hòa tan và enzyme hỗ trợ tiêu hóa, có thể giúp cải thiện tình trạng táo bón nhẹ. Đây là loại trái cây ít FODMAP, phù hợp với nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích.
Ngũ cốc là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng, nhưng với người mắc hội chứng ruột kích thích, không phải loại ngũ cốc nào cũng phù hợp để dùng. Các loại ngũ cốc ít FODMAP (gạo trắng, gạo lứt, hạt quinoa, ngô…) nên được ưu tiên đưa vào khẩu phần, giúp giảm quá trình lên men trong ruột, từ đó hạn chế tình trạng đầy hơi, chướng bụng và đau bụng sau ăn. Người bệnh lưu ý chỉ nên ăn với khẩu phần nhỏ, nhai kỹ, tránh ăn ngũ cốc chế biến sẵn có thêm đường, chất tạo ngọt hoặc phụ gia.
Người mắc hội chứng ruột kích thích có thể đưa sữa chua và các thực phẩm lên men như kefir, kim chi ít cay hoặc dưa cải muối vào thực đơn hàng ngày để bổ sung lợi khuẩn cho đường ruột. Hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh giúp cải thiện hoạt động tiêu hóa, giảm đầy hơi và hỗ trợ điều hòa nhu động ruột.
Người bệnh nên ưu tiên dùng sữa chua không đường, ít lactose hoặc sữa chua dành cho người không dung nạp lactose, do lactose có thể làm tăng nặng triệu chứng ở một số trường hợp. Lưu ý, nên bổ sung nhóm thực phẩm này từ từ để theo dõi khả năng dung nạp của cơ thể.
Yến mạch chứa nguồn chất xơ hòa tan dồi dào, có tác dụng làm mềm phân và điều hòa nhu động ruột. Đây là thực phẩm đặc biệt phù hợp với người mắc hội chứng ruột kích thích thể táo bón. Người bệnh có thể ăn cháo yến mạch nấu loãng, không thêm sữa bò hoặc đường tinh luyện để giúp dễ tiêu và hạn chế kích thích đường ruột. Lưu ý, tránh dùng các loại yến mạch ăn liền có hương liệu hoặc chất tạo ngọt nhân tạo do có thể làm triệu chứng trở nên trầm trọng hơn.
Bên cạnh các loại thực phẩm trên, người bệnh cũng có thể đưa cà rốt, bí ngòi, rau bina, xà lách, cà chua, dâu tây, việt quất, cam hoặc nho vào khẩu phần. Khẩu phần đa dạng giúp cơ thể nhận đủ dưỡng chất, nhưng vẫn hạn chế được tình trạng kích thích đường ruột.
Chúng ta đã biết bị hội chứng ruột kích thích nên ăn gì, vậy mắc hội chứng ruột kích thích không nên ăn gì? Một số thực phẩm có khả năng kích thích mạnh lên đường tiêu hóa, làm tăng co bóp ruột hoặc thúc đẩy quá trình lên men, từ đó gây bùng phát triệu chứng của hội chứng ruột kích thích. Người bệnh nên tránh hay hạn chế đưa các thực phẩm không có lợi cho tình trạng bệnh vào khẩu phần theo hướng dẫn của bác sĩ, có thể bao gồm (thông tin mang tính tham khảo):
Thực phẩm chiên rán, nhiều dầu mỡ như đồ ăn nhanh, thịt mỡ, xúc xích, khoai tây chiên thường làm chậm quá trình tiêu hóa và kích thích nhu động ruột quá mức. Người mắc hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là thể tiêu chảy nên lưu ý tránh ăn nhóm thực phẩm này do dễ gây đau bụng, tiêu chảy và cảm giác nặng bụng kéo dài sau khi ăn.
Các món ăn cay nóng chứa nhiều ớt, tiêu, sa tế hoặc gia vị cay có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa và làm tăng cảm giác đau, nóng rát, tiêu chảy. Người mắc hội chứng ruột kích thích thường nhạy cảm hơn với các chất kích thích này, vì thế nên hạn chế tối đa hoặc tránh dùng, đặc biệt trong giai đoạn triệu chứng đang bùng phát.
Lúa mì chứa fructan – một loại carbohydrate thuộc nhóm FODMAP, dễ gây đầy hơi, chướng bụng và đau bụng ở người mắc hội chứng ruột kích thích. Vì thế, các loại thực phẩm làm từ lúa mì như bánh mì trắng, mì ống, bánh ngọt dễ làm triệu chứng bệnh diễn tiến nặng hơn. Trong nhiều trường hợp, người bệnh không mắc bệnh celiac nhưng vẫn nhạy cảm với lúa mì, vì thế nên giảm hoặc loại bỏ hoàn toàn khỏi khẩu phần ăn hàng ngày để góp phần cải thiện tình trạng bệnh.
Các chất tạo ngọt nhân tạo như sorbitol, mannitol, xylitol, aspartame thường được thêm vào trong kẹo không đường, nước giải khát ăn kiêng, kẹo cao su và thực phẩm công nghiệp “ít calo”. Đây là những hợp chất khó hấp thu ở ruột non, dễ bị vi khuẩn đường ruột lên men, gây đầy hơi, chướng bụng và tiêu chảy. Ở người mắc hội chứng ruột kích thích, nhóm chất này có thể làm triệu chứng xuất hiện nhanh và rõ rệt hơn, vì thế nên hạn chế hoặc tránh dùng.
Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích đồng thời có tình trạng không dung nạp lactose ở các mức độ khác nhau. Phô mai, sữa và các sản phẩm từ sữa chứa lactose có thể gây đầy bụng, đau quặn bụng và tiêu chảy. Một số loại phô mai cứng chứa ít lactose có thể được dung nạp tốt hơn, nhưng còn tùy thuộc vào từng người bệnh. Vì thế, người bệnh nên theo dõi phản ứng của cơ thể khi ăn, nếu triệu chứng nặng hơn thì nên ngưng dùng ngay.
Cà phê là chất kích thích mạnh đối với hệ tiêu hóa, có thể làm tăng nhu động ruột và thúc đẩy phản xạ đại tiện. Với người mắc hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là thể tiêu chảy, cà phê dễ gây đau bụng, tiêu chảy và cảm giác bồn chồn sau khi uống. Caffeine còn có thể làm tăng lo âu, làm cho triệu chứng bệnh thêm trầm trọng. Vì thế, người bệnh nên giảm lượng cà phê hoặc tránh sử dụng khi đang có triệu chứng để đảm bảo an toàn.
Một số loại trái cây và rau củ chứa nhiều FODMAP như táo, lê, xoài, dưa hấu, hành tây, tỏi, súp lơ, bắp cải có thể gây lên men mạnh trong ruột. Điều này dẫn đến sinh hơi nhiều, đầy bụng, chướng bụng và đau quặn. Người mắc hội chứng ruột kích thích nên hạn chế dùng nhóm thực phẩm này, đặc biệt trong giai đoạn đang biểu hiện triệu chứng và ưu tiên dùng các loại ít FODMAP hơn.
Rượu bia có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, làm rối loạn nhu động ruột và gây mất nước. Nước ngọt có ga làm tăng lượng khí trong đường ruột, dẫn đến chướng bụng và khó chịu. Với người mắc hội chứng ruột kích thích, các loại đồ uống này thường khiến triệu chứng bùng phát nhanh hơn, vì thế nên hạn chế tối đa hoặc tránh sử dụng.
Bên cạnh việc tìm hiểu hội chứng ruột kích thích nên ăn gì, mỗi người nên lưu ý một số khuyến nghị để giúp xây dựng chế độ ăn phù hợp cho người bị IBS. Chế độ ăn cho người mắc hội chứng ruột kích thích cần có sự linh hoạt và cá nhân hóa, do mức độ dung nạp thực phẩm ở mỗi người là khác nhau. Dưới đây là một số khuyến nghị mỗi người có thể tham khảo:
Ưu tiên thực phẩm ít FODMAP: Áp dụng chế độ ăn low-FODMAP theo hướng dẫn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng để giảm triệu chứng.
Tham khảo thực đơn mẫu: Sử dụng các thực đơn được thiết kế riêng cho người mắc hội chứng ruột kích thích để dễ áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày.
Chia nhỏ bữa ăn: Ăn nhiều bữa nhỏ trong ngày giúp ruột hoạt động nhẹ nhàng hơn so với ăn quá no trong một bữa.
Uống đủ nước: Giúp hỗ trợ tiêu hóa và phòng táo bón, đặc biệt ở người bị IBS thể táo bón.
Ăn chậm, nhai kỹ: Giúp giảm áp lực cho hệ tiêu hóa và hạn chế nuốt nhiều không khí gây đầy bụng.
Theo dõi nhật ký ăn uống: Ghi lại thực phẩm và triệu chứng sau ăn để giúp xác định chính xác các yếu tố kích hoạt triệu chứng của hội chứng ruột kích thích.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, hội chứng ruột kích thích nên ăn gì, hay kiêng ăn gì phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau, người bệnh nên xây dựng thực đơn ăn uống theo hướng dẫn của bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng. Áp dụng chế độ ăn uống cá nhân hóa, phù hợp giúp hỗ trợ kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống về lâu dài.
