Tình hình dịch bạch hầu và giải pháp cho bản thân, gia đình

Dịch bạch hầu là vấn đề được ngành y tế và cộng đồng đặc biệt quan tâm t. Việc hiểu rõ dịch tễ học bệnh bạch hầu, nguyên nhân, đường lây và biện pháp phòng ngừa có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe của mỗi người và cộng đồng, ngăn chặn nguy cơ lan rộng thành dịch.

Dịch bạch hầu là gì?

Bạch hầu là bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae gây ra. Vi khuẩn này có thể tiết độc tố gây tổn thương niêm mạc vùng hầu họng và các cơ quan nội tạng như tim, thận, hệ thần kinh. Bệnh thường lây qua đường hô hấp khi tiếp xúc với người mang mầm bệnh qua dịch tiết mũi, họng hoặc giọt bắn khi nói chuyện, ho, hắt hơi.

Các triệu chứng thường gặp của bệnh bao gồm:

• Sốt, đau họng, mệt mỏi, nuốt vướng.
• Xuất hiện mảng giả mạc bạch hầu màu trắng xám bám chặt ở amidan, vòm họng, thanh quản, gây khó thở.
• Hạch cổ sưng to, đôi khi cổ phồng lên tạo hình “cổ bò”.
• Một số trường hợp nặng có thể gặp biến chứng viêm cơ tim, viêm dây thần kinh, suy hô hấp, thậm chí tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Bạch hầu có thể khởi phát ở mọi đối tượng, trong đó nguy cơ mắc bệnh có thể gia tăng ở trẻ em và người chưa được tiêm vắc-xin phòng bệnh. Nếu không phát hiện sớm và điều trị kịp thời, bệnh có thể lây nhanh trong cộng đồng, đặc biệt tại nơi có mật độ dân cư cao, điều kiện vệ sinh kém hoặc tỷ lệ tiêm chủng thấp gây ra dịch bạch hầu.

Dịch bạch hầu tại Việt Nam và trên thế giới

1. Diễn biến bạch hầu trên thế giới

Trước khi vắc-xin được ứng dụng phòng bệnh rộng rãi, bạch hầu từng là một trong những bệnh truyền nhiễm gây tử vong hàng đầu – đặc biệt là đối tượng trẻ nhỏ. Cụ thể, mỗi năm thế giới ghi nhận hàng trăm nghìn ca mắc mới, đặc biệt tại các quốc gia chất lượng hệ thống y tế còn hạn chế.

Sau đó, tổng số trường hợp mắc bệnh bạch cầu đã giảm đáng kể từ hàng trăm nghìn ca còn vài nghìn ca mỗi năm nhờ chương trình tiêm chủng mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, các ổ dịch bạch hầu nhỏ vẫn xuất hiện ở một số khu vực tại châu Phi, Nam Á và Đông Nam Á do tỷ lệ tiêm chủng chưa đồng đều, di cư dân số và điều kiện vệ sinh chưa được đảm bảo. (1)

Tổ chức WHO cảnh báo, các quốc gia chủ quan, dịch có thể tái bùng phát mạnh mẽ, đặc biệt khi tỷ lệ tiêm chủng phòng bệnh nhắc lại ở người lớn đang giảm.

2. Dịch bệnh bạch hầu tại Việt Nam

Tại Việt Nam, bệnh bạch hầu từng được kiểm soát hiệu quả nhờ chương trình Tiêm chủng mở rộng quốc gia (EPI). Tuy nhiên, trong những năm gần đây, một số địa phương ghi nhận các ổ dịch rải rác, chủ yếu ở miền Trung và Tây Nguyên – nơi tỷ lệ tiêm chủng còn thấp hoặc gián đoạn do điều kiện địa lý, kinh tế.

Nguyên nhân khởi phát các trường hợp này chủ yếu bắt nguồn từ việc mỗi người chưa được tiêm vắc-xin phòng bệnh đủ liều hoặc không tiêm nhắc lại đúng hẹn. Ngoài ra, nguyên nhân gây phát tán bệnh lý này trong cộng đồng còn xuất phát từ một số người mang vi khuẩn trong họng nhưng không có triệu chứng (người lành mang trùng).

Công tác dịch tễ học bệnh bạch hầu cho thấy, vi khuẩn có thể tồn tại lâu ngoài môi trường, đặc biệt ở điều kiện khô lạnh. Do đó, công tác giám sát, phát hiện sớm và khoanh vùng, xử lý triệt để ổ dịch có vai trò cực kỳ quan trọng trong kiểm soát bệnh.

Nhờ sự chỉ đạo quyết liệt của Bộ Y tế và công tác ứng phó cụ thể tại các địa phương, hầu hết các ổ dịch bạch hầu đều được khống chế trong thời gian ngắn, không để lan rộng. Tuy nhiên, nguy cơ dịch tiềm ẩn nếu mỗi người chủ quan trong công tác phòng chống bệnh.

Dự phòng bệnh bạch hầu trong cộng đồng như thế nào?

Để ngăn chặn nguy cơ bùng phát dịch bạch hầu, mỗi người cần tuân thủ nghiêm ngặt các khuyến cáo sau:

• Tiêm vắc-xin phòng bệnh đầy đủ và đúng lịch: Đây là biện pháp phòng bệnh bạch hầu hiệu quả. Trẻ em từ 2 – 4 tháng tuổi cần được tiêm đủ 3 mũi vắc-xin DTP (bạch hầu – ho gà – uốn ván), sau đó tiêm nhắc lại lúc 18 tháng, 4 – 6 tuổi và 12 – 18 tuổi. Người lớn, đặc biệt là các đối tượng gồm phụ nữ mang thai, nhân viên y tế, giáo viên, người sống trong vùng có dịch cần tiêm nhắc vắc-xin phòng bệnh bạch hầu – uốn ván (Td) mỗi 10 năm một lần để duy trì miễn dịch.
• Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống:
  • Che miệng khi ho, hắt hơi; rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.
  • Hạn chế tiếp xúc gần với người đang nghi ngờ mắc bệnh bạch hầu hoặc bệnh truyền nhiễm khác.
  • Giữ không gian sống thông thoáng, vệ sinh bề mặt, vật dụng sinh hoạt bằng dung dịch khử khuẩn.
• Tăng cường sức đề kháng: Duy trì chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất, ngủ đủ giấc và tập thể dục thường xuyên giúp nâng cao hệ miễn dịch, giảm nguy cơ mắc bệnh. Đồng thời, mỗi người cần bổ sung thực phẩm giàu vitamin A, C, kẽm và sắt cũng giúp tăng cường hệ miễn dịch giúp cơ thể đủ khả năng chống lại vi khuẩn gây bệnh.
• Chủ động theo dõi và khai báo y tế: Khi trong khu vực sinh sống có người mắc bạch hầu, mỗi người cần khai báo sớm cho cơ quan y tế để được hướng dẫn giám sát, khử khuẩn, tiêm phòng diện rộng. Việc phát hiện và xử lý sớm có thể ngăn chặn nguy cơ bùng phát bệnh thành dịch.

Khi nghi ngờ mắc bạch hầu trong mùa dịch cần làm gì?

Trong giai đoạn bùng dịch bệnh bạch hầu​, khi xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, khàn tiếng, đau họng, giả mạc trắng ở họng hoặc sưng cổ, mỗi người cần:

• Đến ngay bệnh viện gần nhất để được bác sĩ thăm khám và làm xét nghiệm chẩn đoán xác định. Bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm tìm vi khuẩn Corynebacterium diphtheriae và đưa ra phác đồ điều trị kháng độc tố bạch hầu (DAT) kết hợp kháng sinh đặc hiệu.
• Sau khi được chẩn đoán mắc bệnh, người bệnh cần được cách ly và tuân thủ hướng dẫn điều trị của đội ngũ y tế. Người mắc bệnh bạch hầu cần cách ly tối thiểu 14 ngày kể từ khi hết triệu chứng để tránh lây nhiễm cho người khác.
• Thông báo người tiếp xúc gần: Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp của người bệnh cần được giám sát, xét nghiệm và tiêm kháng độc tố hoặc vắc-xin dự phòng nếu cần thiết.
• Giữ vệ sinh cá nhân, tránh lây lan: Mỗi người cần rửa tay thường xuyên, súc miệng nước muối, sử dụng khẩu trang và khử khuẩn các vật dụng cá nhân để triệt tiêu điều kiện lây truyền bệnh lý trong cộng đồng.

Việc phát hiện sớm, điều trị đúng phác đồ và cách ly hợp lý không chỉ giúp người bệnh phục hồi nhanh chóng mà còn bảo vệ cộng đồng khỏi nguy cơ lan truyền dịch bạch hầu.

Dịch bạch hầu vẫn là mối đe dọa tiềm ẩn với sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại những khu vực có tỷ lệ tiêm chủng chưa cao. Hiểu rõ dịch tễ học bệnh bạch hầu, tuân thủ tiêm chủng định kỳ, đảm bảo vệ sinh cá nhân và môi trường và đi khám kịp thời là chìa khóa giúp mỗi người ngăn chặn dịch bùng phát.