Người già từ 70 tuổi trở lên có nguy cơ cao bị bí tiểu cấp tính do nhiều nguyên nhân khác nhau. Tỷ lệ mắc bí tiểu ở người già cũng tăng lên theo tuổi tác, càng lớn tuổi thì khả năng bị bí tiểu càng cao. Bài viết này, thạc sĩ, bác sĩ CKI Nguyễn Văn Nghĩa, Đơn vị Niệu nữ, khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM sẽ tư vấn về tình trạng bí tiểu ở người già.
Bí tiểu ở người già là tình trạng không thể đi tiểu hoặc không thể làm trống hoàn toàn bàng quang ở người lớn tuổi mặc dù có cảm giác mắc tiểu. Bí tiểu ở người già phổ biến và thường là bí tiểu cấp tính, khởi phát đột ngột và khiến người bệnh không còn khả năng đi tiểu.
Đôi khi, bí tiểu có thể là mạn tính, khởi phát dần dần qua nhiều năm tháng, khiến bàng quang không thể làm rỗng hoàn toàn và gây nhiều vấn đề về sức khỏe đường tiết niệu như viêm đường tiết niệu.
Các nguyên nhân gây bí tiểu ở người già rất đa dạng và có sự chồng chéo với các yếu tố nguy cơ. Đôi khi, không thể xác định được nguyên nhân chính xác gây bí tiểu ở người già.
Phì đại tuyến tiền liệt (tăng sản tuyến tiền liệt lành tính – BPH) là nguyên nhân thường gặp gây bí tiểu ở người già. Kích thước tuyến tiền liệt ở nam giới sẽ tăng kích theo độ tuổi, đặc biệt sau 50 tuổi. Khi tuyến tiền liệt tăng kích thước có xu hướng chèn ép lên niệu đạo, cổ bàng quang và gây tắc nghẽn đường dẫn nước tiểu. Từ đó dẫn đến tình trạng khó tiểu, bí tiểu, tiểu không hết.
Tổn thương thần kinh, đặc biệt là các dây thần kinh kiểm soát bàng quang có thể gây bí tiểu ở người cao tuổi. Tình trạng này được gọi là bàng quang thần kinh, xảy ra khi các tín hiệu của hệ thống thần kinh đến bàng quang, niệu đạo bị gián đoạn, dẫn đến việc không thể làm trống hoàn toàn bàng quang, rối loạn trong cơ chế tiểu tiện hoặc không thể đi tiểu được. (1)
Quá trình lão quá tự nhiên khiến các cơ bàng quang suy yếu, càng lớn tuổi các cơ này càng yếu. Điều này làm cho bàng quang giảm khả năng co bóp để tống nước tiểu ra ngoài, gây khó khăn trong việc đi tiểu và làm rỗng hoàn toàn bàng quang. Cho nên, cơ bàng quang suy yếu thường là nguyên nhân gây bí tiểu mạn tính. (2)
Sỏi bàng quang, sỏi niệu đạo đủ lớn có thể cản trở dòng chảy hoặc chặn đứng dòng chảy nước tiểu, gây khó tiểu, bí tiểu. Kết hợp với tình trạng tăng sản tuyến tiền liệt, đường niệu đạo dài và hẹp, sỏi niệu đạo dễ xuất hiện hơn ở người già và gây bí tiểu. (3)
Táo bón kéo dài (mạn tính) đặc biệt ở người già, có thể gây bí tiểu. Khi bị táo bón, chất thải rắn và cứng tích tụ ở trực tràng, có thể chèn ép lên bàng quang và khiến bàng quang không thể được làm đầy và làm rỗng đúng cách. Mặt khác, khi có lượng lớn phân tích tụ ở ruột có thể chèn ép thành sau của bàng quang và tắc nghẽn niệu đạo, dẫn đến việc đi tiểu trở nên khó khăn hơn, nước tiểu cũng bị giữ lại nhiều, tạo điều kiện cho vi khuẩn gây viêm phát triển. (4)
Viêm và nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) và viêm tuyến tiền liệt, làm tăng nguy cơ bị bí tiểu ở người cao tuổi. Những tình trạng này có thể gây sưng và tắc nghẽn niệu đạo, ngăn chặn dòng nước tiểu và khiến người bệnh không thể làm trống hoàn toàn bàng quang.
Ngoài ra, các yếu tố liên quan đến tuổi như cơ bàng quang suy yếu và tình trạng không thể làm rỗng bàng quang hoàn toàn cũng tạo điều kiện cho các loại vi khuẩn có sẵn trong nước tiểu sinh sôi, phát triển nhanh chóng và gây kích ứng, viêm bàng quang, viêm niệu đạo, viêm tuyến tiền liệt,… (5)
Một số loại thuốc có thể gây bí tiểu như 1 tác dụng phụ, đặc biệt là ở người cao tuổi. Do tác dụng của chúng đối với sự co cơ bàng quang và cơ vòng niệu đạo. Các loại thuốc này có thể bao gồm: thuốc kháng cholinergic, opioid, thuốc gây mê, thuốc chẹn alpha và một số thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần nhất định.
Các khối u vùng chậu, lành tính hoặc ác tính có thể là nguyên nhân gây bí tiểu. Những khối u này có thể phát triển ở bất kỳ đâu trong các cơ quan vùng chậu như bàng quang, niệu đạo, tuyến tiền liệt, ruột già, cổ tử cung, tử cung,… gây cản trở dòng nước tiểu bình thường, dẫn đến khó tiểu, bí tiểu.
Một số trường hợp người lớn tuổi nhiễm trùng tiểu nhiều lần trong đời có thể gây hẹp niệu đạo về già, sau một số phẫu thuật đường tiết niệu cũng có thể gây hẹp niệu đạo dẫn đến bí tiểu.
Sa sinh dục, đặc biệt là sa bàng quang có thể gây bí tiểu ở phụ nữ lớn tuổi. Sa sinh dục có thể gây cản trở đường thoát nước tiểu ở niệu đạo, thu hẹp cổ bàng quang và khiến người bệnh bị bí tiểu. Khi sa sinh dục mức độ nghiêm trọng gây bí tiểu, khả năng cao gây tổn thương thận và nhiễm trùng tiết niệu lan rộng nếu không được điều trị kịp thời.
Có thể thấy ở người lớn tuổi, bí tiểu có thể phát triển do sự kết hợp của nhiều nguyên nhân khác nhau, có liên quan đến tuổi tác và những thay đổi trong hệ thống tiết niệu, các tình trạng sức khỏe cơ bản và tác dụng phụ của thuốc.
Triệu chứng bí tiểu ở người già có thể biểu hiện theo nhiều cách khác nhau và các triệu chứng có thể khác nhau giữa bí tiểu cấp tính (khởi phát đột ngột) và bí tiểu mạn tính (khởi phát dần dần). Một số người lớn tuổi bị bí tiểu mạn tính có thể không có triệu chứng rõ ràng hoặc xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng ngay từ đầu.
Các triệu chứng của bí tiểu cấp tính gồm:
Các triệu chứng bí tiểu mạn tính ở người già thường là tình trạng dần dần không có khả năng làm trống hoàn toàn bàng quang, gồm:
Bí tiểu ở người già rất nguy hiểm, cần được chẩn đoán xác định nguyên nhân và can thiệp điều trị nhanh chóng, đặc biệt là những trường hợp bị bí tiểu cấp tính ở người già, cần làm rỗng bàng quang nhanh chóng và điều trị khắc phục nguyên nhân, để tránh tổn thương diễn tiến bên trong đường tiết niệu.
Bí tiểu cấp tính cũng được xem là trường hợp nguy hiểm. Không thể đi tiểu được khiến nước tiểu ứ đọng bên trong bàng quang, gây “quá tải” bàng quang và các cơn đau dữ dội ở vùng bụng dưới, cảm giác bị căng cứng, đầy hơi. Bí tiểu cấp tính nguy hiểm vì bàng quang liên tục được làm đầy nhưng không thể giải phóng nước tiểu ra ngoài.
Áp lực từ bàng quang có thể dẫn đến tổn thương bàng quang và dòng nước tiểu trào ngược vào thận, gây tổn thương thận, thậm chí có nguy cơ gây các biến chứng đe dọa đến tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.
Bí tiểu mạn tính cung cấp nơi sinh sôi lý tưởng cho vi khuẩn, gây kích ứng bàng quang và tăng nguy cơ mắc nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) tái phát liên tục hoặc mạn tính. UTI nặng có thể lan đến thận và gây viêm đài bể thận (biến chứng nghiêm trọng). Bí tiểu có thể khiến bàng quang căng quá mức và dẫn đến tình trạng suy yếu cơ bàng quang, giảm khả năng co bóp và khiến tình trạng bí tiểu mạn tính ngày càng nghiêm trọng. Ngoài ra, bí tiểu còn có thể gây són tiểu (tiểu không tự chủ do tràn), bệnh thận mạn tính,… nguy hiểm đối với sức khỏe người cao tuổi.
Điều trị bí tiểu ở người già chủ yếu dựa trên loại bí tiểu mắc phải là cấp tính hay mạn tính và các nguyên nhân cơ bản dẫn đến tình trạng này.
Đối với trường hợp bị bí tiểu cấp tính ở người già, việc đầu tiên khi tiến hành điều trị là đặt ống thông tiểu (sonde tiểu) để dẫn nước tiểu ra khỏi bàng quang. Bí tiểu cấp tính là trường hợp khẩn cấp, cần điều trị ngay lập tức. Mục tiêu chính là lấy nước tiểu ra khỏi bàng quang để giảm đau, ngăn ngừa tổn thương cho bàng quang và thận.
Bác sĩ tiến hành đặt ống thông tiểu (ống mỏng, linh hoạt) vào niệu đạo tiếp cận bàng quang để thoát nước tiểu. Trong một số trường hợp, nếu không thể đặt ống thông niệu đạo, các bác sĩ sẽ chỉ định mở bàng quang qua da để dẫn lưu nước tiểu ra ngoài trước.
Đối với bí tiểu mạn tính việc điều trị tập trung vào xác định và giải quyết nguyên nhân cơ bản. Chiến lược quản lý và điều trị bí tiểu mạn tính ở người cao tuổi có thể bao gồm:
Dựa trên nguyên nhân hoặc các tình trạng sức khỏe cơ bản, bác sĩ có thể kê đơn một số loại thuốc có tác dụng giúp làm giãn cơ niệu đạo, cơ bàng quang, điều trị nhiễm trùng,… để cải thiện tình trạng bí tiểu mạn tính. Các loại thuốc này có thể bao gồm:
Bí tiểu mạn tính ở người già có thể được điều trị bằng cách đặt ống thông tiểu. Trường hợp bàng quang không thể tự làm rỗng hoàn toàn, bác sĩ có thể tiến hành đặt ống thông tiểu không liên tục để loại bỏ nước tiểu. Người bệnh có thể cần sử dụng ống thông trong thời gian dài, ống được đặt vào hoặc rút ra sau mỗi lần đi tiểu, bác sĩ sẽ hướng dẫn các thao tác đặt ống thông và vệ sinh để giảm nguy cơ nhiễm trùng khi sử dụng trong thời gian dài.
Nếu trường hợp người bệnh sức khỏe quá yếu, không thể tự đi vệ sinh bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng ống thông tiểu liên tục. Ống thông có thể được đưa vào qua niệu đạo hoặc qua bụng, tiếp cận bàng quang và dẫn nước tiểu vào 1 túi chứa được đặt bên ngoài cơ thể, túi chứa nước tiểu có thể được làm rỗng, vệ sinh và tái sử dụng.
Nếu điều kiện sức khỏe cho phép và những nguyên nhân gây bí tiểu ở người già có thể được khắc phục bằng phẫu thuật, bác sĩ có thể tiến hành điều trị ngoại khoa, xâm lấn tối thiểu. Các lựa chọn điều trị lúc này sẽ tùy thuộc vào nguyên nhân cụ thể, bao gồm:
Để phòng ngừa bí tiểu ở người cao tuổi cần tập trung vào việc duy trì sức khỏe bàng quang tốt thông qua thói quen đi tiểu thường xuyên, tập luyện bàng quang và tăng cường sức khỏe cơ sàn chậu. Ngoài ra, việc quản lý các điều kiện cơ bản, như táo bón hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu, cũng rất quan trọng, vì chúng có thể góp phần gây bí tiểu mạn tính ở người cao tuổi. Dưới đây là một số cách hữu ích trong việc phòng ngừa bí tiểu cho người cao tuổi, gồm:
Bí tiểu ở người già là tình trạng sức khỏe tiết niệu đáng lo vì có nhiều nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ gây ra tình trạng này. Thông thường, các nguyên nhân gây bí tiểu ở người già cũng có xu hướng chồng chéo lên nhau, gây khó khăn trong việc chẩn đoán xác định nguyên nhân và điều trị khắc phục các triệu chứng.
Tốt nhất, sau 50 tuổi, người bệnh nên đi khám sức khỏe định kỳ, từ 6 – 12 tháng/lần để phát hiện sớm các tình trạng như phì đại tuyến tiền liệt, sa tạng chậu, khối u, u bướu đường tiết niệu,… để tiến hành điều trị sớm, ngăn chặn nguy cơ phát triển các triệu chứng như bí tiểu cấp tính, rất nguy hiểm.
Chẩn đoán và điều trị bí tiểu ở người già tại khoa Tiết niệu, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa, BVĐK Tâm Anh TP.HCM và Đơn vị Tiết niệu, Trung tâm Khám chữa bệnh Tâm Anh Quận 7. Với đội ngũ bác sĩ giỏi, giàu kinh nghiệm trong chẩn đoán và điều trị các bệnh đường tiết niệu.
Can thiệp kịp thời, dẫn lưu nước tiểu nhanh chóng, bảo vệ sức khỏe bàng quang và hệ tiết niệu trước nguy cơ bị tổn thương do bí tiểu cấp tính. Thực hiện chẩn đoán toàn diện, xét nghiệm chuyên sâu để xác định nguyên nhân và tiến hành điều trị cho các tình trạng sức khỏe có thể gây bí tiểu mạn tính.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Hy vọng với những thông tin bài viết vừa chia sẻ đã giúp bạn hiểu thêm về bí tiểu ở người già. Các triệu chứng nhận biết như thế nào, cách chẩn đoán và điều trị ra sao, cũng như mức độ nguy hiểm của tình trạng này.
