Tại sao Amidan có lỗ? Tình trạng này có đáng lo ngại?

Amidan có lỗ nhỏ hoặc hốc, khe rãnh nhỏ là cấu trúc sinh lý tự nhiên, nhưng nếu lỗ amidan phát triển bất thường là dấu hiệu cảnh báo bệnh lý. Vậy, tại sao amidan có lỗ nhỏ? Lỗ amidan khi nào nguy hiểm?

Nguyên nhân khiến amidan có lỗ và có thể cảnh báo nguy hiểm

Trên thực tế, các lỗ nhỏ trên amidan là cấu trúc tự nhiên của các tế bào lympho, được gọi là Tonsillar Crypts, giúp bẫy vi khuẩn và virus xâm nhập qua đường họng. Bản thân những hốc amidan này không nguy hiểm nếu được giữ vệ sinh sạch sẽ.

Thế nhưng, khi các hốc này ứ đọng mủ, mảnh vụn hoặc hình thành mô sẹo do các tác nhân bên ngoài; lỗ amidan trở nên giãn rộng, dễ quan sát thấy bằng mắt thường, khiến nhiều người cảm thấy lo lắng. Vậy khi nào và tại sao amidan có lỗ?

1. Viêm amidan hốc mủ

Viêm amidan hốc mủ là bệnh viêm amidan mạn tính, biểu hiện qua các khe hốc của amidan chứa đầy mủ như bã đậu. Nguyên nhân gây bệnh có thể do vi khuẩn liên cầu nhóm A (group A Streptococcus bacteria) hoặc do virus, khiến mô amidan bị tổn thương và hình thành nên các hốc sâu. Viêm amidan hốc mủ là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến amidan có lỗ giãn rộng, thường gặp ở người bị viêm amidan cấp, tái đi tái lại nhiều lần và không được điều trị dứt điểm. Cả trẻ em và người lớn đều có nguy cơ bị viêm amidan, tuy nhiên tình trạng này thường xảy ra ở trẻ em nhiều hơn.

Các triệu chứng của viêm amidan hốc mủ thường gồm:

• Hơi thở có mùi kéo dài.
• Đau rát họng.
• Cảm giác vướng mắc ở họng.
• Đôi khi khạc ra các hạt mủ nhỏ màu trắng.
• Sốt nhẹ, mệt mỏi, nổi hạch cổ khi ổ viêm hoạt động.

Viêm amidan hốc mủ nếu không được điều trị có thể tiến triển thành viêm amidan mạn tính xơ teo, áp-xe amidan, viêm xoang, viêm thận, viêm khớp,…

2. Bệnh bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn (Mononucleosis)

Bệnh bạch cầu đơn nhân nhiễm khuẩn (hay gọi là “mono” hoặc “sốt tuyến”) cũng có thể gây viêm ở các hốc amidan, dẫn đến tình trạng amidan có lỗ. Bệnh có tính lây nhiễm cao, thường gặp ở người trẻ tuổi trưởng thành. Nguyên nhân gây bệnh phổ biến là virus Epstein-Barr (EBV). Virus này lây truyền qua đường nước bọt, thông qua các nụ hôn sâu, nên còn có tên gọi khác là “bệnh hôn”. EBV cũng có thể lây truyền qua các con đường khác như: dùng chung dụng cụ ăn uống, dùng chung bàn chải đánh răng, tiếp xúc với đồ chơi đã bị dính nước bọt của người bệnh. Bệnh mono ít khi ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe. (1)

Các triệu chứng của bệnh mono thường xuất hiện sau 4 – 6 tuần kể từ khi người bệnh nhiễm virus, đạt đỉnh trong vòng 2 – 3 tuần; nhưng tình trạng mệt mỏi có thể kéo dài nhiều tháng. Một số triệu chứng thường gặp của bệnh mono gồm:

• Đau họng.
• Amidan sưng có mủ.
• Mệt mỏi.
• Sốt.
• Phát ban.
• Đau đầu.
• Nhức mỏi cơ thể.
• Nổi hạch bạch huyết ở cổ, nách.
• Gan hoặc lách bị sưng (ít gặp hơn)…

3. Sỏi amidan

Sỏi amidan hình thành khi các mảnh vụn thức ăn, tế bào chết, vi khuẩn mắc kẹt trong hốc amidan, sau đó bị vôi hóa thành những khối nhỏ cứng, gọi là sỏi. Người có cấu trúc amidan to, amidan có nhiều hốc sâu tự nhiên dễ tích tụ mảnh vụn và hình thành sỏi hơn người bình thường. Sỏi amidan không gây sốt hoặc đau rõ rệt. Nhiều trường hợp sỏi amidan được phát hiện tình cờ khi bác sĩ thăm khám vùng hầu họng. Một số đặc điểm lâm sàng ở người mắc bệnh sỏi amidan gồm:

• Xuất hiện khối nhỏ màu trắng hoặc vàng nằm trong các hốc amidan.
• Gây hôi miệng kéo dài, cảm giác cộm ở họng.
• Khạc ra các hạt nhỏ, có mùi hôi.
• Nuốt vướng, nuốt đau.
• Đau tai.

4. Viêm amidan xơ teo

Viêm amidan xơ teo là tình trạng amidan bị viêm mạn tính, dẫn đến xơ hóa và teo nhỏ lại. Khác với amidan quá phát (amidan bị to lên), viêm amidan xơ teo làm thay đổi cấu trúc mô lympho của amidan, khiến amidan co nhỏ lại, các hốc trở nên sâu hơn, trông giống như những lỗ lõm trên bề mặt amidan.

Viêm amidan xơ teo thường gặp ở người trưởng thành, từng bị viêm amidan cấp tính tái phát nhiều lần nhưng không được điều trị dứt điểm. Bệnh ít gây ra triệu chứng nghiêm trọng; thay vào đó, người bệnh có thể cảm thấy:

• Cảm giác khô rát, vướng ở họng hoặc hơi đau nhẹ khi nói chuyện lâu hoặc khi nuốt, nhưng không gây sốt cao như bệnh viêm amidan cấp tính.
• Bề mặt amidan cứng và thô ráp, có các lỗ nhỏ hoặc vết nứt sâu, kèm theo teo mô tuyến và giảm kích thước amidan.
• Các trụ amidan (vách ngăn giữa amidan và họng) có thể bị dày lên và sung huyết.

5. Ung thư miệng và amidan

Sự xuất hiện của các hốc hoặc điểm bất thường trên bề mặt amidan đôi khi có thể là dấu hiệu ban đầu của bệnh ung thư miệng hoặc ung thư amidan. Đây là các bệnh lý ác tính, có thể khởi phát bằng một số triệu chứng điển hình như:

• Vết loét ở phía sau miệng, amidan, hoặc bất kỳ vị trí nào trong khoang miệng kéo dài > 2 tuần mà không cải thiện.
• Một bên amidan sưng to bất thường và có kích thước khác biệt rõ rệt so với bên còn lại.
• Đau họng kéo dài không cải thiện.
• Đau miệng và tai.
• Đau khi nuốt.
• Có khối u ở cổ.
• Khạc ra máu hoặc nước bọt có máu.
• Hôi miệng dai dẳng.

6. Vệ sinh răng miệng kém

Vệ sinh răng miệng không sạch sẽ cũng là một yếu tố góp phần khiến amidan có lỗ viêm nhiễm. Khi khoang miệng không được làm sạch thường xuyên, vi khuẩn có hại có thể sinh sôi và di chuyển vào các hốc amidan, gây nhiễm trùng. Các triệu chứng cảnh báo vùng răng miệng chưa được vệ sinh sạch sẽ như:

• Hơi thở có mùi hôi.
• Sâu răng tái phát.
• Mảng bám trên răng.
• Lưỡi bẩn, xuất hiện lớp phủ trên lưỡi…

Biến chứng có thể gặp

Nhiều người thắc mắc amidan có lỗ có nguy hiểm không, nếu được giữ vệ sinh sạch sẽ, lỗ amidan thường không gây nguy hiểm. Nếu các lỗ amidan có mủ viêm không được xử lý kịp thời, chúng có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng, gồm:

1. Biến chứng tại chỗ

• Áp xe quanh amidan: Đây là một tình trạng nhiễm trùng cấp tính nghiêm trọng, đặc trưng bởi sự hình thành một ổ mủ khu trú nằm ở khoảng giữa bao amidan và các mô mềm xung quanh. Áp xe quanh amidan gây ra các triệu chứng lâm sàng nổi bật như đau họng dữ dội (thường chỉ ở một bên), khó nuốt nghiêm trọng, cứng hàm (Trismus), khiến người bệnh không thể há to miệng và dẫn đến giọng nói bị thay đổi. Nếu ổ áp xe không được dẫn lưu kịp thời, nhiễm trùng có thể lan rộng xuống vùng cổ, gây chèn ép và đe dọa nghiêm trọng đến đường thở, cần can thiệp y tế khẩn cấp.
• Viêm tấy quanh amidan: Là tình trạng mô mềm xung quanh amidan bị nhiễm trùng lan tỏa và viêm cấp tính, nhưng chưa hình thành ổ mũ rõ rệt. Triệu chứng thường gặp là sưng nóng, đau đỏ vùng hầu họng, kèm sốt, đau tăng khi nuốt. Viêm tấy quanh amidan giai đoạn đầu nếu không được kiểm soát tốt có nguy cơ tiến triển thành các ổ áp xe nguy hiểm.
• Viêm amidan mạn tính tái phát nhiều lần: Các đợt viêm amidan cấp tính (do sỏi hoặc mủ) xảy ra liên tục, kéo dài, không được điều trị dứt điểm có thể dẫn đến tình trạng viêm cấp tính tái đi tái lại nhiều lần trong năm. Điều này không chỉ gây ra các triệu chứng khó chịu như đau họng, sốt, hôi miệng kéo dài mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tổng thể của người bệnh.

2. Biến chứng toàn thân

Khi ổ viêm ở amidan lan rộng vào máu hoặc kích hoạt phản ứng miễn dịch bất thường, người bệnh có thể gặp các biến chứng toàn thân nguy hiểm như:

• Viêm cầu thận cấp hậu nhiễm: Thường xuất hiện vài tuần sau khi trẻ em bị viêm họng do liên cầu khuẩn (Strep throat) không được điều trị kịp thời hoặc đúng cách. Lúc này, cầu thận bị viêm, gây ra các triệu chứng như: mặt hoặc chân tay bị sưng phù, đi tiểu ít hơn bình thường, nước tiểu có màu sẫm, có thể lẫn máu, tăng huyết áp.
• Viêm khớp hoặc viêm tim do thấp: Nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A không được điều trị triệt để có thể dẫn đến sốt thấp khớp. Đây là tình trạng hệ miễn dịch tấn công nhầm vào mô tim và khớp khỏe mạnh, gây đau sưng nhiều khớp nối tiếp hoặc tổn thương van tim.
• Nhiễm khuẩn huyết: Đây là biến chứng nguy hiểm khi vi khuẩn từ ổ viêm amidan xâm nhập vào máu, gây nhiễm trùng toàn thân. Người bệnh có thể rơi vào trạng thái sốc nhiễm trùng, tụt huyết áp, suy đa tạng, ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nếu không được cấp cứu kịp thời.

3. Nguy cơ ung thư amidan

Dù tỷ lệ thấp nhưng viêm amidan mạn tính kéo dài có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư amidan. Nguyên nhân do tình trạng viêm nhiễm làm thay đổi cấu trúc lympho, tạo điều kiện cho một số tế bào đột biến ác tính phát triển. Người bệnh nằm trong nhóm nguy cơ cao như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, nhiễm virus HPV có nguy cơ bị ung thư vùng họng, ung thư amidan cao hơn người bình thường.

Cách chẩn đoán amidan có lỗ

Amidan có lỗ có thể được bác sĩ chẩn đoán bằng các cách dưới đây:

1. Khám lâm sàng họng

Bác sĩ soi họng bằng đèn và dụng cụ chuyên dụng để quan sát trực tiếp amidan. Bác sĩ cũng sờ nắn vùng cổ để kiểm tra xem hạch bạch huyết có sưng đau bất thường không. Thông thường, chỉ bằng cách khám họng đơn giản là đã có thể phát hiện được đa số trường hợp sỏi amidan hoặc viêm amidan hốc mủ.

2. Xét nghiệm hỗ trợ

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, CRP để kiểm tra phản ứng viêm trong cơ thể. Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm khuẩn, bác sĩ có thể chỉ định cho người bệnh lấy dịch họng hoặc thực hiện nuôi cấy vi khuẩn trong phòng thí nghiệm để tìm sự hiện diện của liên cầu nhóm A (Strep test). Nếu kết quả dương tính với liên cầu, người bệnh có thể được điều trị bằng kháng sinh sớm để phòng ngừa biến chứng thấp tim, viêm thận.

3. Nội soi tai mũi họng

Bác sĩ sử dụng ống mềm có gắn camera để nhìn rõ hơn các ngóc ngách amidan và vùng mũi họng. Nội soi giúp phát hiện các hốc amidan ẩn sâu không nhìn thấy được bằng mắt thường. Nội soi còn giúp đánh giá tình trạng toàn bộ vùng họng miệng, tìm dấu vết khối u (nếu có nghi ngờ ung thư). Nếu phát hiện các tổn thương hoặc khối u, sinh thiết được thực hiện để lấy mẫu mô và xác định bản chất lành tính hay ác tính.

Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang, siêu âm hoặc CT scan vùng cổ để phân biệt amidan có lỗ với những bệnh lý khác.

Cách xử trí khi amidan có lỗ

Tùy vào mức độ của triệu chứng, nguyên nhân… mà cách xử trí amidan có lỗ sẽ khác nhau, có thể bao gồm:

1. Điều trị y tế

Tùy vào kết quả chẩn đoán, bác sĩ có thể lập phác đồ điều trị y tế phù hợp cho mỗi người bệnh, thường bao gồm:

• Dùng thuốc theo chỉ định: Bác sĩ có thể chỉ định một số loại thuốc như thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc hạ sốt, thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs),… Kháng sinh thường không có tác dụng đối với các trường hợp viêm amidan do virus, chẳng hạn như bệnh mono. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc về dùng khi chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Nếu có áp-xe quanh amidan, bác sĩ có thể cân nhắc rạch và dẫn lưu mủ, kèm chỉ định dùng kháng sinh liều cao để điều trị dứt điểm.
• Lấy sỏi và mủ amidan: Đối với sỏi amidan nhỏ, bác sĩ thường khuyến cáo súc miệng bằng nước muối mạnh để sỏi tự bong. Đối với sỏi amidan to, nằm sâu, gây khó chịu, bác sĩ có thể sử dụng dụng cụ chuyên dụng hoặc ứng dụng các phương pháp hiện đại như laser hoặc sóng âm để làm vỡ và hút sỏi ra ngoài.
• Phẫu thuật cắt amidan: Hiện nay, chỉ định cắt amidan đã ít phổ biến hơn trước do sự tiến bộ các thủ thuật y khoa can thiệp tối thiểu. Tuy nhiên, cắt amidan vẫn có thể được chỉ định cho các trường đặc biệt, chẳng hạn như amidan bị viêm tái phát hơn 5-6 lần/năm, điều trị bằng thuốc không hiệu quả,… Phẫu thuật cắt amidan khá an toàn, thời gian hồi phục chỉ khoảng 1 tuần.

2. Biện pháp chăm sóc tại nhà

Đối với các trường hợp amidan có lỗ viêm nhẹ, việc chăm sóc tại nhà có thể giúp cải thiện tình trạng bệnh. Người bệnh nên đánh răng thường xuyên và súc miệng bằng nước muối ấm. Nước muối có đặc tính kháng khuẩn, giúp loại bỏ các mảnh vụn thức ăn và vi khuẩn. Uống nhiều nước hoặc trà thảo mộc, chẳng hạn như trà gừng hoặc mật ong, có thể làm dịu cổ họng và giảm cảm giác nóng rát.

Phòng ngừa amidan có lỗ tái phát

Để phòng ngừa tình trạng amidan có lỗ tái phát hoặc ngăn các amidan có lỗ trở nên viêm nặng, bên cạnh việc khám sức khỏe tai mũi họng định kỳ 1-2 lần/năm, người bệnh có thể thực hiện các biện pháp phòng ngừa sau:

• Vệ sinh răng miệng đúng cách: Hãy đánh răng thật kỹ và dùng chỉ nha khoa mỗi ngày, kết hợp súc miệng bằng nước muối hoặc dung dịch sát khuẩn để loại bỏ mảng bám và vi khuẩn ở họng.
• Uống đủ nước và giữ ấm cổ họng: Uống đủ nước giúp duy trì quá trình tiết nước bọt, hỗ trợ làm sạch khoang miệng một cách tự nhiên. Người bị amidan có lỗ nên uống nước lọc thường xuyên để tránh cổ họng bị khô, đặc biệt là những người làm việc, sinh sống ở môi trường hanh khô. Họng ẩm giúp giảm nguy cơ mảng bám tích tụ trong lỗ amidan.
• Súc miệng sau khi ăn: Sau mỗi bữa ăn, nên súc miệng hoặc đánh răng sớm để loại bỏ thức ăn thừa có thể mắc lại ở amidan.
• Không hút thuốc lá, hạn chế dùng rượu bia: Thuốc lá và rượu bia làm tăng nguy cơ viêm mạn tính và ung thư vùng họng. Bỏ thuốc lá giúp cải thiện tình trạng hô hấp, giảm hôi miệng và giảm nguy cơ amidan có lỗ viêm tái phát.
• Rửa tay sạch và tránh lây nhiễm: Rửa tay thường xuyên, tránh dùng chung dụng cụ ăn uống và đeo khẩu trang nơi đông người trong mùa dịch để phòng ngừa viêm họng, viêm amidan.

Nếu đã áp dụng các biện pháp trên mà tình trạng amidan có lỗ vẫn tái phát nhiều lần hoặc gây biến chứng, người bệnh nên thăm khám với bác sĩ chuyên khoa. Trong một số trường hợp nặng, cắt amidan có thể được cân nhắc như giải pháp phòng ngừa bệnh triệt để.

Bài viết cung cấp thông tin cơ bản về tình trạng amidan có lỗ, bao gồm: nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán, điều trị và cách phòng ngừa lỗ amidan… Nếu thấy lỗ amidan có dấu hiệu bất thường, kèm theo các triệu chứng như đau rát họng, hơi thở có mùi, hoặc khạc ra các hạt nhỏ, người bệnh nên mau chóng đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.