Trong bối cảnh nhiều quốc gia ghi nhận số ca nhiễm Hantavirus gia tăng, Bộ Y tế đang cập nhật năng lực xét nghiệm Hantavirus nhằm chủ động phát hiện và kiểm soát nguy cơ dịch bệnh tại Việt Nam. Theo TTƯT.PGS.TS.BS Phan Quốc Hoàn, Giám đốc Trung tâm Xét nghiệm, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, xét nghiệm phát hiện sớm Hantavirus có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán xác định, theo dõi nguy cơ tổn thương cơ quan và hỗ trợ xây dựng hướng điều trị phù hợp theo từng giai đoạn bệnh.
Xét nghiệm Hantavirus là kỹ thuật y khoa nhằm phát hiện sự hiện diện của virus hoặc các kháng thể mà hệ miễn dịch tạo ra để chống lại virus này trong cơ thể người bệnh. Đây là bước quan trọng giúp bác sĩ chẩn đoán sớm các bệnh lý do nhiều chủng Hanta gây ra. Hiện tại chưa có phương pháp điều trị cụ thể hoặc vắc xin nào được cấp phép trên toàn cầu cho bệnh nhiễm virus Hanta. Căn bệnh này vô cùng nghiêm trọng vì khoảng 40% người mắc bệnh tử vong. (1)
Bệnh thường biểu hiện với sốt cấp tính, giảm tiểu cầu, tổn thương nội mô mạch máu, rối loạn đông máu và có thể tiến triển suy thận hoặc suy hô hấp nặng. Do triệu chứng lâm sàng không đặc hiệu và dễ nhầm với nhiều bệnh sốt nhiễm trùng khác, các xét nghiệm cận lâm sàng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chẩn đoán.
Hiện nay, các kỹ thuật phát hiện Hantavirus chủ yếu bao gồm xét nghiệm huyết thanh học nhằm phát hiện kháng thể IgM/IgG kháng Hantavirus và các kỹ thuật sinh học phân tử như realtime RT-PCR để phát hiện RNA virus, góp phần chẩn đoán sớm, định type virus và hỗ trợ giám sát dịch tễ học.
Người dân nên chủ động thăm khám và làm các xét nghiệm Hantavirus trong các trường hợp sau:
BS Phan Quốc Hoàn khuyến cáo người dân không nên chủ quan khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ hoặc có yếu tố dịch tễ liên quan. Việc phát hiện sớm chủng loại là yếu tố then chốt giúp xác định chính xác tình trạng bệnh, theo dõi nguy cơ biến chứng và đưa ra hướng điều trị kịp thời.
Trước tình hình diễn biến phức tạp của bệnh do virus Hanta gây ra tại nhiều quốc gia trên thế giới, đến ngày 12/5, tổng số ca nhiễm virus Hanta đã tăng lên 11, bao gồm 9 ca nhiễm chủng Andes (là những chủng Hantavirus quan trọng nhất ở Nam Mỹ có tỷ lệ tử vong cao) và 2 trường hợp nghi ngờ.
Đáng lưu ý, các biểu hiện ban đầu của bệnh thường khá giống cúm hoặc sốt xuất huyết Dengue thường có biểu hiện sốt cao, đau nhức cơ, mệt mỏi và buồn nôn… nên rất dễ bỏ sót. Trong khi đó, một số trường hợp có thể tiến triển nhanh sang suy hô hấp hoặc suy thận nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm. Thực hiện xét nghiệm đúng thời điểm còn giúp tăng độ chính xác của kết quả, bởi mỗi phương pháp xét nghiệm sẽ phù hợp với từng giai đoạn nhiễm virus khác nhau.
Hiện nay, chẩn đoán Hantavirus chủ yếu dựa vào các xét nghiệm huyết thanh học và sinh học phân tử. Do biểu hiện lâm sàng của bệnh thường không đặc hiệu và dễ nhầm với nhiều bệnh sốt nhiễm trùng khác như dengue, leptospira hoặc sốt mò, xét nghiệm đóng vai trò quyết định trong chẩn đoán xác định, theo dõi và giám sát dịch tễ học.
Theo hướng dẫn mới nhất của Bộ Y tế, để chẩn đoán chính xác và phân biệt, bác sĩ thường chỉ phối hợp các phương pháp từ sàng lọc nhanh đến chuyên sâu:
Đây hiện vẫn là nhóm xét nghiệm được sử dụng phổ biến nhất trong chẩn đoán Hantavirus do thời gian virus huyết thường ngắn, trong khi đáp ứng miễn dịch xuất hiện khá sớm.
Xét nghiệm IgM nhằm phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu kháng Hantavirus trong huyết thanh hoặc huyết tương người bệnh, thường sử dụng kỹ thuật ELISA, miễn dịch huỳnh quang gián tiếp (IFA) hoặc test nhanh miễn dịch sắc ký.
Ý nghĩa:
Ưu điểm:
Hạn chế:
Xét nghiệm IgG chủ yếu phục vụ: đánh giá nhiễm cũ, khảo sát dịch tễ, hoặc xác định huyết thanh chuyển đổi.
Ý nghĩa:
IFA được sử dụng tại một số phòng xét nghiệm tham chiếu để phát hiện kháng thể Hantavirus.
Ưu điểm:
Hạn chế:
Phụ thuộc người đọc, Khó chuẩn hóa giữa các phòng xét nghiệm. Yêu cầu kỹ thuật viên có kinh nghiệm.
Một số test nhanh miễn dịch sắc ký đã được phát triển nhằm phát hiện IgM/IgG Hantavirus. Hiện tại test nhanh cho Hantavirus chưa phổ biến và chưa có test phát hiện kháng nguyên.
Ưu điểm:
Do Hantavirus là virus RNA sợi đơn, âm nên kỹ thuật realtime RT-PCR hiện là phương pháp sinh học phân tử chủ yếu để phát hiện RNA virus.
Mẫu bệnh phẩm:
Vai trò:
Ưu điểm:
Hạn chế:
Các kỹ thuật Sanger sequencing hoặc NGS hiện chủ yếu được sử dụng trong: nghiên cứu, giám sát dịch tễ, phân tích tiến hóa virus, xác định genotype Hantavirus.
Ngoài việc xét nghiệm Hantavirus đặc hiệu, các bác sĩ còn sử dụng các xét nghiệm khác để đánh giá mức độ nghiêm trọng của bệnh:
Quy trình thực hiện xét nghiệm Hantavirus thường gồm nhiều bước nhằm đảm bảo kết quả chính xác và hỗ trợ bác sĩ đánh giá đúng tình trạng bệnh của người bệnh.
Bác sĩ sẽ khai thác triệu chứng lâm sàng, tiền sử tiếp xúc với loài gặm nhấm, yếu tố dịch tế và thời điểm khởi phát bệnh. Đây là bước quan trọng giúp định hướng loại xét nghiệm phù hợp.
Tùy từng trạng bệnh, bác sĩ có thể chỉ định các xét nghiệm phù hợp. Trong một số trường hợp nghi ngờ cao nhưng kết quả ban đầu âm tính, người bệnh có thể được chỉ định xét nghiệm lại sau 72 giờ từ khi xuất hiện triệu chứng.
Mẫu bệnh phẩm thường là máu tĩnh mạch (lấy máu từ tĩnh mạch theo quy trình chuẩn) Các mẫu huyết thanh/ huyết tương dùng cho các xét nghiệm ELISA IgM/ IgG, IFA. Mẫu máu toàn phần EDTA cho xét nghiệm sinh học phân tử. Các mẫu sinh học phân tử cần bảo quản 2-80c và chuyển ngay tới phòng xét nghiệm, nếu phải bảo quản nên lưu ở – 700C
Mẫu bệnh phẩm được chuyển đến phòng xét nghiệm để thực hiện các kỹ thuật chuyên môn như ELISA, RT-PCR. Tùy từng phương pháp, thời gian xử lý và trả kết quả sẽ khác nhau.
Trước khi thực hiện test Hantavirus người bệnh nên chủ động thông báo cho bác sĩ về các triệu chứng đang gặp phải, tiền xử tiếp xúc với loài gặm nhấm, các thuốc đang sử dụng và thời điểm khởi phát bệnh. Điều này giúp bác sĩ lựa chọn phương pháp xét nghiệm phù hợp và tăng độ chính xác trong chẩn đoán.
Không. Phần lớn các xét nghiệm Hantavirus, bao gồm test nhanh phát hiện kháng thể hoặc xét nghiệm ELISA là tìm kháng thể hoặc vật chất di truyền của virus trong huyết thanh nên thành phần dinh dưỡng trong thức ăn không làm thay đổi kết quả.
Tuy nhiên, trong trường hợp bác sĩ chỉ định kết hợp thêm các xét nghiệm sinh hóa máu như đường huyết, mỡ máu hoặc chức năng gan thận, người bệnh có thể được hướng dẫn nhịn ăn từ 6 – 8 giờ để đảm bảo kết quả chính xác hơn.
Giá xét nghiệm sẽ phụ thuộc vào kỹ thuật thực hiện (Test nhanh, ELISA hay PCR), số lượng xét nghiệm cần thực hiện, tình trạng lâm sàng của người bệnh, cơ sở y tế thực hiện, các xét nghiệm hỗ trợ và chẩn đoán phân biệt, tổng chi phí có thể thay đổi tùy từng trường hợp cụ thể.
Có. Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là một trong những cơ sở y tế triển khai xét nghiệm Hantavirus phục vụ chẩn đoán, theo dõi và hỗ trợ điều trị bệnh.
Trung tâm Xét nghiệm tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh được đầu tư hệ thống máy móc hiện đại đạt chuẩn ISO 15189:2012, có khả năng thực hiện nhiều kỹ thuật xét nghiệm từ sàng lọc đến chuyên sâu như miễn dịch và sinh học phân tử PCR nhằm hỗ trợ phát hiện sớm tác nhân gây bệnh. Quy trình xử lý mẫu được thực hiện trong môi trường đạt chuẩn an toàn sinh học, giúp đảm bảo độ chính xác và hạn chế nguy cơ lây nhiễm chéo.
Người bệnh được thăm khám bởi đội ngũ chuyên gia Truyền nhiễm, Nội tổng hợp và Trung tâm Xét nghiệm giàu kinh nghiệm trong nhận diện các biểu hiện dễ nhầm lẫn của Hantavirus như sốt xuất huyết, cúm hoặc viêm phổi để chỉ định xét nghiệm phù hợp theo từng giai đoạn bệnh.
Một trong những thế mạnh của Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là khả năng phối hợp đa chuyên khoa trong chẩn đoán và điều trị. Sau khi có kết quả xét nghiệm, người bệnh được đánh giá toàn diện bởi các chuyên khoa Truyền nhiễm, Hô hấp, Hồi sức tích cực, Thận tiết niệu và Tim mạch nhằm theo dõi sát nguy cơ tổn thương cơ quan và xây dựng phác đồ điều trị cá thể hóa theo từng tình trạng bệnh.
Trong các trường hợp diễn tiến nặng, hệ thống hồi sức hiện đại với máy thở, lọc máu liên tục (CRRT), ECMO hỗ trợ điều trị suy hô hấp hoặc suy đa cơ quan, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ biến chứng nguy kịch.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Tóm lại, xét nghiệm Hantavirus có vai trò quan trọng trong chẩn đoán sớm và phân biệt với các bệnh lý truyền nhiễm khác có triệu chứng tương tự như sốt xuất huyết, cúm hoặc viêm phổi. Khi xuất hiện sốt cao kéo dài, khó thở, đau cơ hoặc có tiền sử tiếp xúc với động vật gặm nhấm, người bệnh nên thăm khám sớm tại cơ sở y tế có khả năng xét nghiệm và theo dõi chuyên sâu. Việc phát hiện sớm giúp đánh giá nguy cơ tổn thương phổi, thận và các cơ quan liên quan, từ đó xây dựng hướng điều trị phù hợp, hạn chế nguy cơ biến chứng nặng và nâng cao hiệu quả điều trị.
