Kỹ thuật test nội bì: Khi nào được chỉ định thực hiện?

Test nội bì là kỹ thuật nhằm đánh giá phản ứng quá mẫn của cơ thể với các dị nguyên hoặc thuốc. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nghi ngờ dị ứng đều cần thực hiện test, bởi kỹ thuật này đòi hỏi chỉ định phù hợp và theo dõi chặt chẽ để đảm bảo an toàn. Vậy test nội bì được áp dụng trong những tình huống nào và đâu là các tiêu chí cần cân nhắc trước khi thực hiện?

Test nội bì là gì?

Test nội bì là kỹ thuật chẩn đoán dị ứng, trong đó bác sĩ tiêm lượng rất nhỏ dị nguyên (hoặc thuốc nghi ngờ gây dị ứng) vào lớp trung bì, thường ở mặt trước cẳng tay và quan sát phản ứng tại chỗ sau khoảng thời gian nhất định. Nếu người bệnh có biểu hiện sẩn phù, quầng đỏ hoặc ngứa tại vị trí tiêm, cho thấy có hiện tượng nhạy cảm miễn dịch với dị nguyên thử nghiệm, tuy nhiên kết quả cần được diễn giải kết hợp với tiền sử lâm sàng vì test dương tính không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn có dị ứng lâm sàng.

Test nội bì có vai trò quan trọng khi cần đánh giá độ nhạy cảm với thuốc (như kháng sinh, thuốc gây tê), nọc côn trùng hoặc một số dị nguyên mà test lẩy da cho kết quả âm tính nhưng lâm sàng vẫn nghi ngờ cao. Do có độ nhạy cao hơn test lẩy da, test nội bì giúp phát hiện các phản ứng dị ứng tiềm ẩn; tuy nhiên kỹ thuật này cũng có nguy cơ gây phản ứng toàn thân nên cần được thực hiện tại cơ sở y tế có đầy đủ phương tiện cấp cứu.

Khi nào cần thực hiện xét nghiệm nội bì?

Test nội bì không phải là xét nghiệm thường quy khi chẩn đoán dị ứng, mà được chỉ định khi bác sĩ cần đánh giá sâu về mức độ nhạy cảm của hệ miễn dịch. Một số trường hợp cần thực hiện xét nghiệm nội bì, như là:

• Khi test lẩy da âm tính:

Test nội bì có độ nhạy cao hơn test lẩy da, do đó khi người bệnh có tiền sử dị ứng nhưng test lẩy da âm tính, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện phương pháp xét nghiệm dị ứng này để phát hiện phản ứng quá mẫn, đặc biệt trong trường hợp dị ứng thuốc hoặc hoặc dị ứng nọc côn trùng, huyết thanh.

• Dị ứng kháng sinh (penicillin, đặc biệt nhóm beta-lactam):

Khi nghi ngờ người bệnh dị ứng với kháng sinh như penicillin, test nội bì giúp phát hiện phản ứng quá mẫn qua trung gian IgE. Đây là bước quan trọng để bác sĩ chỉ định thuốc kháng sinh cho người có tiền sử phản ứng dị ứng. Test phải thực hiện theo quy trình chuẩn và người bệnh cần được theo dõi sát sao, do có nguy cơ phản ứng toàn thân.

• Sử dụng huyết thanh nguồn gốc động vật (kháng uốn ván, kháng nọc rắn):

Các chế phẩm huyết thanh có nguồn gốc động vật như huyết thanh kháng uốn ván hoặc kháng nọc rắn có thể gây phản ứng dị ứng hoặc phản vệ. Trước đây test da (test lẩy da hoặc test nội bì) thường được thực hiện để đánh giá nguy cơ phản ứng dị ứng. Tuy nhiên, nhiều hướng dẫn hiện nay cho rằng test da không dự đoán chính xác nguy cơ phản vệ và không được khuyến cáo thực hiện thường quy.

Do đó, khi sử dụng các chế phẩm này, cần thực hiện tại cơ sở y tế có đầy đủ phương tiện xử trí phản vệ và theo dõi sát người bệnh trong và sau khi tiêm.

Khi nào không được chỉ định test nội bì

Trong một số trường hợp, test nội bì có thể cho kết quả sai lệch hoặc tăng nguy cơ phản ứng bất lợi cho cơ thể. Một số trường hợp chống chỉ định test này như:

• Người bệnh đang trong trường hợp cấp tính:

Khi người bệnh đang sốt, nhiễm trùng, viêm cấp…, hệ miễn dịch có thể không ổn định và khiến kết quả test không chính xác. Ngoài ra, nếu người bệnh đang dị ứng toàn thân hoặc các trường hợp cấp tính khác, test nội bì có thể làm bệnh nặng hơn, do đó nên đợi khi tình trạng người bệnh ổn định mới thực hiện test.

• Cơn hen cấp:

Với người đang có cơn hen cấp hoặc kiểm soát hen kém, test nội bì có nguy cơ kích hoạt phản ứng quá mẫn nặng, làm co thắt phế quản trầm trọng hơn. Đây là chống chỉ định quan trọng vì có thể dẫn đến biến chứng hô hấp nguy hiểm.

• Tổn thương da lan rộng:

Nếu vùng da dự kiến thực hiện test đang bị viêm, chàm, nhiễm trùng, tổn thương lan rộng… có thể ảnh hưởng kết quả test. Ngoài ra, phản ứng tại chỗ cũng có thể bị nhầm với tổn thương da sẵn có.

• Đang dùng thuốc kháng histamin:

Thuốc kháng histamin có thể làm giảm phản ứng sẩn phù và gây âm tính giả. Thời gian ngưng thuốc tùy loại, thường từ 5 – 7 ngày trước khi test. Do đó, người bệnh nên thông báo với bác sĩ loại thuốc đang sử dụng, thời gian dùng… để được hướng dẫn cụ thể.

• Corticoid bôi da:

Sử dụng sản phẩm dạng bôi thoa chứa corticoid có thể làm giảm đáp ứng viêm tại vùng da dự định test, gây sai lệch kết quả. Nếu người bệnh đã dùng corticoid ở các vùng này, nên trì hoãn xét nghiệm.

Test nội bì được thực hiện như thế nào?

Test nội bì cần được thực hiện theo quy trình chuẩn, nhằm đảm bảo độ chính xác và an toàn cho người bệnh. Quy trình thực hiện gồm các bước:

Chuẩn bị trước khi làm test nội bì

• Bác sĩ khai thác tiền sử dị ứng của người bệnh, đặc biệt là tiền sử sốc phản vệ, hen, dị ứng thuốc…, tìm hiểu thông tin sử dụng thuốc và đánh giá tình trạng hiện tại.
• Chuẩn bị đầy đủ phương tiện cấp cứu cần thiết, dụng cụ cấp cứu sốc phản vệ…
• Chuẩn bị dung dịch dị nguyên/thuốc thử theo đúng nồng độ chuẩn, dung dịch chứng âm, chứng dương.
• Bộc lộ vùng tiêm, xác định vị trí tiêm và sát khuẩn.

Các bước thực hiện kỹ thuật test nội bì

• Tiêm 0,02ml – 0,05ml dung dịch dị nguyên vào lớp trung bì, tạo nốt phồng đường kính khoảng 3mm.
• Góc kim khoảng 10° – 15° so với mặt da.
• Theo dõi người bệnh ít nhất 20 – 30 phút.
• Ghi nhận phản ứng và đọc kết quả cho người bệnh.

Thời gian đọc kết quả test nội bì

Thời gian đọc kết quả test nội bì phụ thuộc vào mục đích xét nghiệm, cơ chế phản ứng miễn dịch. Với phản ứng quá mẫn tức thì qua trung gian IgE (thường gặp trong dị ứng thuốc, dị nguyên hô hấp), kết quả thường có sau 15 – 30 phút. Phản ứng dương tính biểu hiện bằng các sẩn phù nổi cao hơn bề mặt da, có quầng đỏ xung quanh và có thể ngứa tại chỗ tiêm. Bác sĩ sẽ dựa vào kích thước sẩn phù để xác định mức độ phản ứng. Trong một số trường hợp đánh giá dị ứng thuốc, có thể cần đọc thêm phản ứng muộn sau 24 – 72 giờ.

Cách đọc kết quả test nội bì chính xác

• Test dương tính: Vị trí tiêm xuất hiện sẩn phù nổi cao rõ rệt, thường có đường kính lớn hơn ít nhất 3mm so với chứng âm, kèm theo quầng đỏ xung quanh và có thể gây ngứa. Phản ứng này được đọc sau 15 – 30 phút với phản ứng tức thì. Các phản ứng chậm gồm sẩn hoặc ban đỏ thâm nhiễm, xuất hiện sau 24 – 72 giờ. Kết quả chỉ có giá trị khi chứng âm không có phản ứng và chứng dương (histamine) cho phản ứng phù hợp, chứng tỏ da có đáp ứng bình thường. (1)
• Test âm tính: Test được coi là âm tính khi tại vị trí tiêm không xuất hiện sẩn phù đáng kể, hoặc kích thước tương đương với chứng âm (chỉ có vết chích nhỏ, không quầng đỏ rõ). Âm tính cho thấy không phát hiện phản ứng quá mẫn tức thì với dị nguyên được thử. Tuy nhiên, test âm tính không hoàn toàn loại trừ dị ứng, đặc biệt với dị ứng thuốc.

Xét nghiệm nội bì có rủi ro không?

Mặc dù test nội bì là kỹ thuật chẩn đoán hữu ích nhưng vẫn đi kèm nguy cơ rủi ro sau, do đó cần được thực hiện tại cơ sở y tế có đủ phương tiện theo dõi và xử trí cấp cứu.

• Sốc phản vệ:

Là biến chứng nghiêm trọng nhưng hiếm gặp. Do test nội bì có độ nhạy cao, tiêm dị nguyên vào da có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn toàn thân ở người nhạy cảm, dẫn đến mày đay lan rộng, khó thở, tụt huyết áp, thậm chí sốc phản vệ.

• Chồng lấp phản ứng:

Nếu thực hiện nhiều test quá gần nhau hoặc nồng độ dị nguyên quá cao, các vùng phản ứng có thể lan rộng và chồng lấp, gây khó khăn khi đo chính xác kích thước sẩn phù và có thể đánh giá sai mức độ dương tính.

• Da vẽ nổi:

Ở người có cơ địa da vẽ nổi, chỉ cần tác động cơ học nhẹ lên da cũng có thể gây sẩn phù và quầng đỏ, dễ gây dương tính giả khi đọc kết quả test nội bì. Trường hợp này cần dựa nhiều vào chứng âm và đánh giá lâm sàng tổng thể để tránh kết luận sai.

• Âm tính hoặc dương tính giả:

Một số yếu tố như dùng thuốc kháng histamin, corticoid hoặc sai kỹ thuật tiêm có thể làm giảm phản ứng da, gây âm tính giả. Ngược lại, kích ứng không đặc hiệu do nồng độ dị nguyên cao có thể gây dương tính giả. Vì vậy, kỹ thuật chuẩn và khai thác tiền sử dùng thuốc rất quan trọng.

Sự khác biệt giữa test lẩy da và test nội bì là gì?

Test lẩy da và test nội bì là các phương pháp chẩn đoán dị ứng dựa trên phản ứng da, nhưng khác nhau về kỹ thuật, độ nhạy và mức độ an toàn.

• Test lẩy da được thực hiện bằng cách nhỏ 1 giọt dị nguyên lên bề mặt da (thường ở cẳng tay hoặc lưng), sau đó dùng kim chuyên dụng chích nhẹ qua lớp thượng bì. Dị nguyên chỉ tiếp xúc nông với da nên nguy cơ phản ứng toàn thân thấp, độ an toàn cao và được xem là phương pháp sàng lọc đầu tiên trong chẩn đoán dị ứng hô hấp, thực phẩm hoặc một số thuốc. Tuy nhiên, độ nhạy của test lẩy da thấp hơn so với test nội bì.

• Test nội bì tiêm lượng rất nhỏ dị nguyên trực tiếp vào lớp trung bì. Do dị nguyên được đưa sâu hơn vào da, phản ứng miễn dịch thường rõ ràng và nhạy hơn, giúp phát hiện những trường hợp test lẩy da cho kết quả âm tính nhưng vẫn nghi ngờ lâm sàng cao. Tuy nhiên, vì độ nhạy cao hơn nên test nội bì cũng có nguy cơ gây phản ứng toàn thân cao hơn và đòi hỏi người bệnh được theo dõi chặt chẽ hơn.

Khoa Miễn dịch Lâm sàng, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM là cơ sở y tế uy tín với đội ngũ bác sĩ, chuyên gia giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực chẩn đoán, điều trị, phòng ngừa bệnh dị ứng và tự miễn. Khoa áp dụng nhiều thủ thuật chuyên khoa đặc hiệu, trong đó có test nội bì và test áp bì.

Đặc biệt, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM là bệnh viện đầu tiên tại khu vực phía Nam được trang bị 18 dị nguyên mới dành cho test áp bì trong chẩn đoán viêm da tiếp xúc dị ứng liên quan đến mỹ phẩm, nước hoa, thuốc nhuộm tóc, găng tay, sơn móng tay…, giúp bác sĩ xác định tác nhân gây dị ứng, từ đó đưa ra hướng điều trị và phòng tránh phù hợp cho từng khách hàng.

Test nội bì là kỹ thuật chẩn đoán có giá trị cao trong đánh giá dị ứng, đặc biệt khi cần xác định mức độ nhạy cảm với thuốc, huyết thanh hoặc các dị nguyên đặc hiệu. Tuy nhiên, đây không phải là xét nghiệm thực hiện đại trà mà cần được chỉ định đúng trường hợp, đúng thời điểm và trong điều kiện đảm bảo an toàn. Do đó, khi có nhu cầu thực hiện test này, khách hàng cần lựa chọn các cơ sở y tế uy tín, có đầy đủ phương tiện xử trí khi không may xảy ra sốc phản vệ.