Nhiễm phóng xạ sẽ bị gì? Dấu hiệu và cách phòng tránh

Sự cố rò rỉ hoặc tiếp xúc với vật liệu phóng xạ, dù bắt nguồn từ đâu cũng có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng và ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe con người. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ về nhiễm phóng xạ từ những dấu hiệu nhận biết đến cách phòng tránh và giảm thiểu rủi ro phơi nhiễm một cách hiệu quả.

Phơi nhiễm phóng xạ là gì?

Phơi nhiễm phóng xạ xảy ra khi bức xạ ion hóa tiếp xúc hoặc xâm nhập vào cơ thể con người. Bức xạ ion hóa là bức xạ có đủ năng lượng để loại bỏ điện tử khỏi nguyên tử và phân tử, tạo ra các ion. Quá trình này có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến vật chất sống, bao gồm cả DNA trong tế bào, dẫn đến tổn thương mô và làm tăng nguy cơ phát triển ung thư.

Các tia bức xạ có thể xâm nhập cơ thể

Các loại bức xạ ion hóa chính (hạt và sóng điện từ) có khả năng xuyên thấu vật chất rất khác nhau, do đó mức độ gây hại cho cơ thể cũng khác nhau, tùy thuộc vào nguồn bức xạ. (1)

Các loại phơi nhiễm phóng xạ

Ô nhiễm phóng xạ và phơi nhiễm phóng xạ là những mối đe dọa nghiêm trọng, có thể phát sinh từ nhiều nguồn khác nhau bao gồm tai nạn công nghiệp, sự kiện tự nhiên (ví dụ: thiên tai ảnh hưởng đến cơ sở hạt nhân), hoặc hành động khủng bố.

1. Ô nhiễm

Vật liệu phóng xạ thải ra môi trường có thể gây ô nhiễm không khí, nước, đất, thực vật, động vật, công trình xây dựng và cả con người. Ô nhiễm phóng xạ xảy ra khi các vật chất phóng xạ lắng đọng trên bề mặt hoặc xâm nhập vào bên trong một vật thể hay chính cơ thể sống.

2. Chiếu xạ

Khác với ô nhiễm phóng xạ, khi chiếu xạ, cơ thể chỉ tiếp xúc với năng lượng bức xạ từ một nguồn bên ngoài mà không có chất phóng xạ nào đọng lại (ví dụ như chụp X-quang). Năng lượng bức xạ xuyên qua cơ thể, nhưng cơ thể không giữ lại vật liệu phóng xạ. Đặc biệt khi nguồn bức xạ bị tắt hoặc loại bỏ, sự phơi nhiễm sẽ chấm dứt ngay lập tức và người được chiếu xạ không thể lân lan cho người khác.

Quan trọng hơn hết, với sự phát triển của công nghệ hiện đại, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện nay cho phép rút ngắn thời gian chụp, đồng thời giảm liều xạ xuống mức thấp nhất, nhờ đó đảm bảo an toàn tối đa cho người bệnh.

Tác động sinh học của phơi nhiễm phóng xạ

Nhiễm phóng xạ đặc biệt là bức xạ ion hóa, gây ra các tổn thương từ cấp độ tế bào và có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe. Bức xạ ion hóa có đủ năng lượng để tác động trực tiếp lên các nguyên tử trong tế bào sống, gây tổn hại nặng nề đến vật liệu di truyền (DNA). Tổn thương này phá vỡ cấu trúc DNA, ngăn chặn khả năng phân chia và sinh sôi của tế bào.

May mắn thay, cơ thể chúng ta có cơ chế tự sửa chữa tổn thương hiệu quả. Tuy nhiên, nếu tế bào bị tổn thương quá nghiêm trọng và không thể tự phục hồi, nó sẽ kích hoạt cơ chế tự hủy an toàn hoặc tệ hơn là sống sót với tổn thương di truyền và hình thành tế bào ung thư.

Mức độ ảnh hưởng của nhiễm phóng xạ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như liều lượng bức xạ:

• Phơi nhiễm liều rất cao: Tiếp xúc với mức độ bức xạ cực lớn, chẳng hạn như từ một vụ nổ hạt nhân, gây ra các tác động cấp tính nghiêm trọng như bỏng da và hội chứng bức xạ cấp tính, có thể dẫn đến tử vong.
• Tác động lâu dài: Bức xạ có liên quan đến nhiều rối loạn sức khỏe mạn tính. Về lâu dài, phơi nhiễm có thể gây ra ung thư, bệnh tim mạch, các rối loạn máu và tổn thương các cơ quan như tim, phổi, tuyến giáp, cũng như gây ra đục thủy tinh thể. Ngay cả việc tiếp xúc với mức độ bức xạ thấp trong môi trường, dù không gây ra tác động tức thời, cũng là một yếu tố nhỏ góp phần vào nguy cơ ung thư tổng thể.

Dấu hiệu nhiễm phóng xạ

Các dấu hiệu của nhiễm phóng xạ có thể xuất hiện nhanh chóng trong vài giờ hoặc phát triển dần theo thời gian, tùy thuộc vào loại chất, liều lượng và thời gian mà bạn tiếp xúc. Các triệu chứng thường gặp như: (2)

• Buồn nôn, chán ăn: Thường xuất hiện vài giờ sau khi phơi nhiễm liều cao.
• Mệt mỏi chóng mặt và đau đầu: Do tế bào trong cơ thể, hệ thần kinh và hệ miễn dịch bị tổn thương.
• Da đỏ, bỏng rát hoặc phồng rộp tại vùng tiếp xúc với chất phóng xạ.
• Trong một số trường hợp nặng, có thể dẫn đến tiêu chảy ra máu, co giật hoặc mất ý thức.

Chẩn đoán tình trạng bị nhiễm phóng xạ

Khi một người được xác định hoặc nghi ngờ tiếp xúc với liều bức xạ cao, nhân viên y tế sẽ thực hiện các bước sau để xác định chính xác liều bức xạ đã hấp thụ nhằm đánh giá mức độ nghiêm trọng, định hướng phương pháp điều trị, và tiên lượng khả năng sống sót.

1. Đánh giá mức độ phơi nhiễm

• Thông tin chi tiết về phơi nhiễm: Việc nắm rõ các chi tiết về khoảng cách từ nguồn bức xạ, thời gian phơi nhiễm và loại bức xạ giúp nhân viên y tế ước tính sơ bộ mức độ nghiêm trọng.
• Theo dõi triệu chứng sớm (đặc biệt là nôn mửa): Khoảng thời gian giữa lúc tiếp xúc và khi bắt đầu nôn mửa có thể giúp sàng lọc nhanh chóng và khá chính xác để ước tính liều bức xạ. Thời gian này càng ngắn thì liều lượng hấp thụ càng cao. Mức độ nghiêm trọng và thời điểm xuất hiện của các triệu chứng khác cũng là yếu tố quan trọng để đánh giá.

2. Xét nghiệm Y khoa

Xét nghiệm Máu: Xét nghiệm máu được thực hiện thường xuyên trong nhiều ngày để phát hiện sự sụt giảm nhanh chóng của tế bào bạch cầu và những thay đổi bất thường trong DNA của tế bào máu. Những yếu tố này cho biết mức độ tổn thương tủy xương, một chỉ số trực tiếp của liều lượng hấp thụ.

3. Sử dụng Thiết bị Đo lường

• Máy đo liều (Dosimeter): Thiết bị này có thể đo liều bức xạ đã hấp thụ, nhưng chỉ hiệu quả khi tiếp xúc cùng sự kiện bức xạ với người bị ảnh hưởng.
• Máy đo khảo sát (Ví dụ: Máy đếm Geiger): Thiết bị này được sử dụng để kiểm tra xem các hạt phóng xạ có nằm trên hoặc bên trong cơ thể (ô nhiễm phóng xạ) hay không, giúp định vị nơi cần khử nhiễm.

Nhiễm phóng xạ có chữa được không?

Nhiễm phóng xạ hay còn gọi là hội chứng bức xạ cấp tính, không có một phương pháp chữa khỏi hoàn toàn theo nghĩa thông thường. Tuy nhiên, tình trạng này có thể điều trị được thông qua các liệu pháp hỗ trợ chuyên sâu nhằm giảm thiểu tổn thương và tối đa hóa khả năng phục hồi của cơ thể.

Mặc dù không thể đảo ngược hoàn toàn tác hại ban đầu của bức xạ, việc can thiệp y tế kịp thời và chuyên sâu vẫn là yếu tố quyết định sự sống còn của người bệnh.

Cách phòng tránh phơi nhiễm phóng xạ

Khi xảy ra sự cố phóng xạ, điều quan trọng nhất là hành động nhanh chóng và chính xác, vì bức xạ không thể nhìn thấy, ngửi thấy hay cảm nhận được bằng giác quan thông thường. Để giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm, bạn cần tuân thủ quy tắc an toàn quốc tế “3S”:

• Shielding (Che chắn): Dùng vật liệu chắn như chì, bê tông hoặc tường dày để ngăn bức xạ.
• Distance (Giữ khoảng cách): Càng ở xa nguồn phóng xạ, liều phơi nhiễm càng giảm.
• Time (Giới hạn thời gian): Giảm tối đa thời gian ở gần nguồn phóng xạ.

Bên cạnh việc áp dụng “3S”, hãy thực hiện các bước sau để hạn chế tối đa nguy cơ phơi nhiễm hoặc ô nhiễm phóng xạ:

• Ngay lập tức rời khỏi khu vực hiện tại và tìm nơi trú ẩn an toàn.
• Nếu quần áo có chất phóng xạ, bạn cần cởi bỏ chúng và tránh xa để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm.
• Cần băng bó kỹ các vết cắt, trầy xước khi xử lý các vật dụng bị nhiễm xạ để ngăn vật liệu phóng xạ xâm nhập vào cơ thể.
• Rửa sạch tất cả các bộ phận cơ thể tiếp xúc với chất phóng xạ bằng nhiều xà phòng và nước ấm. Quá trình này được gọi là khử nhiễm. Cần cố gắng tránh lây lan chất bẩn sang các bộ phận cơ thể có thể không bị nhiễm bẩn (ví dụ: các vùng đã được quần áo che phủ).
• Sau khi cơ quan chức năng xác định rằng ô nhiễm bên trong có thể đã xảy ra, bạn có thể được chỉ định dùng thuốc để giảm lượng chất phóng xạ trong cơ thể. Có một số loại thuốc có thể giúp loại bỏ ô nhiễm bên trong đối với một số chất phóng xạ nhất định.

Để đặt lịch khám, tư vấn về xạ trị ung thư thanh quản tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách hàng có thể liên hệ theo thông tin:

Tóm lại, nhiễm phóng xạ là một vấn đề phức tạp, ảnh hưởng rất nhiều đến cơ thể, từ cấp độ tế bào (tổn thương DNA) đến các hệ thống cơ quan. Các tác động có thể biểu hiện ngay lập tức dưới dạng các triệu chứng cấp tính như buồn nôn và đỏ da, hoặc tiềm ẩn dưới dạng các rủi ro lâu dài như ung thư và bệnh tim mạch.