Chất gây ung thư tồn tại nhiều trong môi trường sống. Những chất này tiềm ẩn nguy cơ dẫn đến ung thư, chúng có khả năng kích hoạt hoặc thúc đẩy quá trình hình thành tế bào ác tính trong cơ thể… Vậy Carcinogen là gì? Cơ chế hoạt động ra sao?
Carcinogen là thuật ngữ chỉ chung cho các chất gây ung thư, là bất kỳ chất, sinh vật hoặc dạng bức xạ nào có khả năng gây ra ung thư ở người hoặc động vật. Quá trình tiếp xúc có thể xảy ra khi hít phải, ăn uống hoặc hấp thụ qua da, với mức độ nghiêm trọng tùy thuộc vào thời gian, liều lượng tiếp xúc… (1)
Đáng lưu ý, một số chất chỉ trở thành chất gây ung thư sau khi được cơ thể chuyển hóa. Ví dụ, khi khói thuốc lá hoặc khói diesel đi vào cơ thể, gan chuyển hóa thành các dạng hoạt động có thể gắn vào DNA, gây ra đột biến gen. Một số nguồn chứa chất gây ung thư phổ biến gồm:
Không phải mọi lần tiếp xúc Carcinogen đều dẫn đến ung thư. Cơ thể con người có khả năng tự sửa chữa DNA bị tổn thương, tuy nhiên nếu tiếp xúc lặp đi lặp lại hoặc ở mức cao, nguy cơ xuất hiện đột biến gen tăng lên. Đây chính là nguyên nhân làm cho tế bào phát triển mất kiểm soát.
Theo Cơ quan Nghiên cứu Quốc tế về Ung thư (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới, Carcinogen được phân loại thành các nhóm dựa trên mức độ bằng chứng khoa học như sau:
Carcinogen không gây ung thư ngay lập tức. Thay vào đó, tác nhân này tác động âm thầm và kéo dài lên tế bào trong nhiều giai đoạn, từ lúc DNA bị tổn thương đến khi các tế bào bất thường phát triển thành khối u. Quá trình này thường diễn ra qua 3 giai đoạn chính:
Ngoài tấn công trực tiếp vào DNA, một số chất gây ung thư còn tác động gián tiếp bằng cách:
Như vậy, tác động của chất gây ung thư là quá trình phức tạp, kéo dài và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, trong đó đặc biệt phải kể đến là di truyền, lối sống, môi trường và chế độ dinh dưỡng.
Trong môi trường sống hằng ngày, mỗi người có thể vô tình tiếp xúc với hàng loạt tác nhân gây ung thư từ tự nhiên đến nhân tạo. Những tác nhân này có thể tồn tại trong không khí, thực phẩm, nước uống, vật liệu xây dựng, mỹ phẩm, thuốc lá, ánh sáng mặt trời…
Tia cực tím có trong ánh sáng mặt trời là nguyên nhân phổ biến gây ung thư da, đặc biệt là ung thư tế bào hắc tố (melanoma). Khi da tiếp xúc lâu dài với tia UV không được bảo vệ, DNA trong tế bào da bị tổn thương, dẫn đến quá trình đột biến gen và hình thành khối u ác tính. (2)
Nhóm nguy cơ cao là những người thường xuyên làm việc ngoài trời, da sáng màu, trẻ nhỏ, người sử dụng phòng tắm nắng nhân tạo (tanning beds). Để phòng tránh, nên dùng kem chống nắng SPF ≥ 30, mặc áo chống nắng, đeo kính râm, và hạn chế ra ngoài vào khung giờ 10h-16h.
Formaldehyde là hợp chất hữu cơ dễ bay hơi thường được sử dụng trong công nghiệp sản xuất gỗ ép, sơn, mỹ phẩm, thuốc nhuộm tóc, và chất khử trùng. Khi hít phải trong thời gian dài, formaldehyde có thể kích thích niêm mạc mũi – họng, gây viêm mạn tính và tăng nguy cơ ung thư vùng hầu họng.
Nguồn phơi nhiễm chủ yếu từ nội thất mới, sản phẩm gỗ công nghiệp, vật liệu xây dựng, khói thuốc lá. Để phòng tránh tiếp xúc với formaldehyde, không gian sống cần được thiết kế, vệ sinh thông thoáng, tránh hút thuốc lá trong nhà và lựa chọn sử dụng các sản phẩm có chứng nhận “Formaldehyde-free”.
Amiăng từng được sử dụng rộng rãi trong vật liệu cách nhiệt, tấm lợp, phanh ô tô và ống dẫn. Tuy nhiên, khi các sợi amiăng bị vỡ và phát tán vào không khí, chúng xâm nhập vào phổi qua đường hô hấp và có thể gây ung thư phổi hoặc ung thư trung biểu mô (mesothelioma).
Nhóm nguy cơ cao là công nhân ngành xây dựng, khai thác mỏ, kỹ thuật cơ khí. Để phòng tránh, khuyến nghị nên thay thế vật liệu chứa amiăng bằng sợi tổng hợp an toàn và đeo khẩu trang chuyên dụng khi làm việc trong môi trường có nguy cơ.
Radon là khí phóng xạ tự nhiên hình thành từ sự phân rã của uranium trong đất đá. Khí này không màu, không mùi, nhưng có thể tích tụ trong nhà, tầng hầm hoặc khu vực kín, đặc biệt ở vùng có nền đất chứa khoáng chất uranium. Hít phải radon lâu dài làm tăng nguy cơ bị ung thư phổi, đặc biệt ở người hút thuốc. Để giảm nguy cơ, mỗi người nên chủ động đo nồng độ radon định kỳ, thông gió nhà ở và trám kín các vết nứt nền nhà.
Thuốc lá chứa hơn 7.000 hợp chất hóa học, trong đó tối thiểu 70 chất đã được xác định là Carcinogen, bao gồm nicotine, benzene, formaldehyde và nitrosamine…
Hút thuốc chủ động hay thụ động đều có thể gây ung thư phổi, vòm họng, tụy, bàng quang, cổ tử cung và nhiều cơ quan khác. Vì thế, không nên hút thuốc dưới mọi hình thức, tránh ở trong môi trường có khói thuốc và cố gắng cai thuốc từ sớm để bảo vệ sức khỏe.
Thịt nguội, xúc xích, jambon và thịt xông khói thường chứa nitrit và nitrat. Các chất này có thể chuyển hóa thành hợp chất nitrosamine, gây ung thư đại trực tràng. IARC đã xếp thịt chế biến sẵn vào nhóm 1 – gây ung thư cho người. Giải pháp là ưu tiên dùng thịt tươi, kết hợp thêm rau xanh và trái cây giàu chất chống oxy hóa.
Cồn ethanol sau khi vào cơ thể được chuyển hóa thành acetaldehyde, gây đột biến DNA. Uống rượu bia thường xuyên làm tăng nguy cơ bị ung thư gan, miệng, họng, vú và đại tràng.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Carcinogen có thể tồn tại ở bất kỳ đâu xung quanh chúng ta. Mỗi người nên chủ động tìm hiểu, nhận biết, duy trì lối sống khoa học và kiểm soát mức độ phơi nhiễm các chất gây ung thư để góp phần làm giảm nguy cơ mắc bệnh ung thư.
