Mất ngủ do rối loạn nội tiết phải làm sao?

Mất ngủ do rối loạn nội tiết liên quan đến nhiều loại hormone như melatonin, estrogen, testosterone, cortisol… Tình trạng này có thể là dấu hiệu của căng thẳng, mang thai, mãn dục nam, thậm chí các bệnh lý nguy hiểm về tuyến giáp, tâm thần – thần kinh. Chẩn đoán và can thiệp điều trị sớm đóng vai trò rất quan trọng.

Rối loạn nội tiết có gây mất ngủ không?

Rối loạn nội tiết tố có thể gây mất ngủ. Nguyên nhân do hormone tham gia điều hòa nhiều chức năng sinh lý trong cơ thể, bao gồm chu kỳ thức – ngủ, thân nhiệt, và phản ứng stress. Khi nồng độ hormone thay đổi bất thường, cơ thể dễ rơi vào trạng thái mất cân bằng, dẫn đến khó ngủ hoặc thức giấc nhiều lần trong đêm.

Mất ngủ do rối loạn nội tiết tố là tình trạng thường gặp, đặc biệt ở phụ nữ trong giai đoạn dậy thì, thai kỳ, tiền mãn kinh – mãn kinh, nam giới bị suy giảm testosterone. Mất cân bằng hormone làm gián đoạn nhịp sinh học (circadian rhythm), ảnh hưởng đến quá trình tiết các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng cho giấc ngủ là melatonin và serotonin.

Nếu không được can thiệp kịp thời, tình trạng này kéo dài có thể gây mệt mỏi, suy giảm trí nhớ, rối loạn tâm trạng và giảm chất lượng cuộc sống.

Các loại nội tiết tố gây ảnh hưởng giấc ngủ

Quá trình điều hòa giấc ngủ là một cơ chế phức tạp, chịu sự kiểm soát của hệ thần kinh trung ương, và liên quan đến nhiều hormone điều phối nhịp sinh học, phản ứng stress và hoạt động chuyển hóa. Nếu xảy ra tình trạng rối loạn nội tiết, chất lượng giấc ngủ sẽ bị ảnh hưởng. (1)

• Melatonin: Melatonin được tuyến tùng (pineal gland) sản xuất vào ban đêm, thực hiện chức năng điều chỉnh nhịp sinh học và phát tín hiệu cho cơ thể chuẩn bị đi vào giấc ngủ. Rối loạn hoặc thiếu hụt hormone melatonin có thể gây khó ngủ khởi phát (delayed sleep onset) hoặc rối loạn chu kỳ thức – ngủ.
• Cortisol: Cortisol thường đạt đỉnh vào buổi sáng và giảm dần về đêm, giúp duy trì sự tỉnh táo ban ngày. Tuy nhiên, khi cortisol duy trì ở mức cao vào ban đêm (thường do stress mạn tính hoặc rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận/HPA axis dysregulation), người bệnh dễ rơi vào trạng thái ngủ chập chờn hoặc khó ngủ.
• Estrogen: Ở phụ nữ, estrogen hỗ trợ hoạt động của serotonin và GABA, là những chất dẫn truyền thần kinh có vai trò an thần và điều hòa giấc ngủ. Tình trạng suy giảm estrogen trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường gây mất ngủ, bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm.
• Progesterone: Progesterone có tác dụng an thần nhẹ, tăng cường dẫn truyền GABAergic để giúp hệ thần kinh thư giãn và duy trì giấc ngủ sâu. Giảm progesterone thường dẫn đến tình trạng giấc ngủ bị phân mảnh (fragmented sleep) hoặc chất lượng giấc ngủ kém.
• Testosterone: Nồng độ testosterone đầy đủ rất có lợi cho giấc ngủ REM và quá trình phục hồi cơ thể khi ngủ. Nam giới bị suy giảm testosterone thường có chất lượng giấc ngủ kém, dễ thức giấc nhiều lần giữa đêm.
• Hormone tuyến giáp (T3, T4): Hormone tuyến giáp (T3, T4) giữ vai trò điều hòa chuyển hóa cơ bản. Tình trạng cường giáp (hyperthyroidism) thường gây lo âu, hồi hộp, bồn chồn, dẫn đến mất ngủ. Trong khi đó, suy giáp (hypothyroidism) cũng có thể gây buồn ngủ vào ban ngày quá mức và rối loạn giấc ngủ vào ban đêm.

Tóm lại, các hormone đóng vai trò rất quan trọng trong việc duy trì cấu trúc giấc ngủ. Tình trạng dư thừa và thiếu hụt hormone đều có thể dẫn đến mất ngủ.

Mất ngủ do thay đổi nội tiết tố xảy ra như thế nào?

Mất ngủ và nội tiết tố có mối quan hệ mật thiết, khi hệ thống nội tiết làm gián đoạn cân bằng của các chất dẫn truyền thần kinh và nhịp sinh học (circadian rhythm). Các hormone chi phối điều hòa thân nhiệt, đáp ứng stress và độ hưng phấn thần kinh.

Khi nồng độ hormone tăng hoặc giảm bất thường, não bộ nhận tín hiệu sai lệch, dẫn đến khó khởi phát giấc ngủ hoặc duy trì giấc ngủ. Dưới đây là những bối cảnh rối loạn nội tiết thường gặp gây rối loạn giấc ngủ: (2)

1. Mãn kinh

Estrogen và progesterone có chức năng ổn định tâm trạng, điều hòa hoạt động của serotonin, GABA, đồng thời hỗ trợ giấc ngủ phục hồi. Trong giai đoạn mãn kinh, nồng độ hai hormone này bị giảm mạnh, gây ra nhiều vấn đề đáng lo ngại như:

• Triệu chứng vận mạch như bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, dẫn đến thức giấc nhiều lần.
• Giảm dẫn truyền GABAergic, khó ngủ sâu
• Tăng nguy cơ rối loạn khí sắc (lo âu, trầm cảm), từ đó làm nặng thêm tình trạng mất ngủ.

2. Kỳ kinh nguyệt

Trong kỳ kinh nguyệt, progesterone sụt giảm có thể làm mất tác dụng an thần, giấc ngủ trở nên nông và dễ gián đoạn hơn. Ngoài ra, prostaglandin cũng được giải phóng, gây co thắt tử cung và đau bụng kinh, dẫn đến khó ngủ. Triệu chứng mất ngủ thường rõ rệt hơn ở phụ nữ mắc hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS) hoặc rối loạn lưỡng cực tiền kinh nguyệt (PMDD).

3. Mang thai

Thai kỳ là giai đoạn xảy ra nhiều biến đổi về nội tiết, chủ yếu là gia tăng nồng độ estrogen và progesterone. Progesterone tăng cao lúc đầu gây buồn ngủ, nhưng về sau sẽ gây khó chịu cho cơ thể, tiểu nhiều và thức giấc liên tục về đêm.

Bên cạnh đó, rối loạn estrogen cũng làm thay đổi khí sắc và phân mảnh giấc ngủ. Ở giai đoạn cuối thai kỳ, áp lực cơ học, trào ngược dạ dày – thực quản kết hợp với thay đổi nội tiết cũng góp phần làm giảm chất lượng giấc ngủ.

4. Bệnh tuyến giáp

Rối loạn tiết hormone tuyến giáp có ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng giấc ngủ:

• Cường giáp (hyperthyroidism): Nồng độ T3, T4 tăng gây tăng chuyển hóa, tim đập nhanh, lo âu, trạng thái hưng phấn, dẫn đến mất ngủ nặng.
• Suy giáp (hypothyroidism): Thường gây mệt mỏi và buồn ngủ ban ngày, ban đêm mất ngủ, chất lượng giấc ngủ kém.

5. Căng thẳng

Stress mạn tính làm rối loạn trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận (HPA axis), gây tăng cortisol vào ban đêm. Bình thường, cortisol giảm về tối để melatonin phát huy tác dụng gây ngủ. Khi cortisol duy trì ở mức cao, cơ thể rơi vào trạng thái cảnh giác quá mức (hypervigilance), dẫn đến khó đi vào giấc ngủ. Người bệnh thường có biểu hiện thức giấc ban đêm thường xuyên, kèm đánh trống ngực hoặc lo âu.

6. Mãn dục nam

Ở nam giới, suy giảm testosterone do tuổi tác (andropause) cũng ảnh hưởng đến sinh lý giấc ngủ. Testosterone thấp làm giảm giấc ngủ REM và hiệu quả giấc ngủ. Cơ thể đồng thời xuất hiện triệu chứng mệt mỏi, cáu gắt, trầm cảm, làm nặng thêm tình trạng mất ngủ hiện có. Ngoài ra, nguy cơ ngưng thở khi ngủ cũng tăng theo tuổi và thay đổi testosterone, dẫn đến rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng.

Đối tượng nào dễ bị mất ngủ do rối loạn nội tiết?

Mất ngủ do rối loạn nội tiết thường xảy ra ở những nhóm đối tượng có nguy cơ cao sau đây:

• Phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh: Estrogen và progesterone suy giảm nhanh, đi kèm triệu chứng vận mạch (bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm), gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng giấc ngủ.
• Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có chu kỳ kinh nguyệt không đều: Dao động hormone thất thường, kèm theo hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS) hoặc rối loạn khí sắc tiền kinh nguyệt (PMDD), làm tăng nguy cơ mất ngủ.
• Phụ nữ mang thai: Nội tiết thay đổi trong giai đoạn mang thai, đặc biệt là tăng progesterone và estrogen, cộng thêm yếu tố sinh lý (tăng áp lực ổ bụng, trào ngược dạ dày – thực quản), dễ gây rối loạn giấc ngủ.
• Người mắc bệnh lý nội tiết: Rối loạn chức năng tuyến giáp, bệnh lý tuyến thượng thận, hoặc hội chứng buồng trứng đa nang đều có thể làm mất cân bằng hormone, ảnh hưởng trực tiếp đến giấc ngủ.
• Nam giới lớn tuổi: Giai đoạn mãn dục nam đi kèm với suy giảm testosterone trầm trọng làm giảm chất lượng giấc ngủ, đi kèm với nguy cơ cao mất ngủ mạn tính, mắc chứng ngưng thở khi ngủ.
• Người thường xuyên căng thẳng hoặc có nghề nghiệp áp lực cao: Stress kéo dài kích hoạt trục HPA, gây tăng tiết cortisol vào ban đêm, cản trở quá trình khởi phát giấc ngủ.
• Người có tiền sử rối loạn tâm thần – thần kinh: Lo âu, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực vốn đã liên quan đến rối loạn giấc ngủ, đi kèm với rối loạn hormone càng làm tình trạng tiến triển trầm trọng hơn.

Mất ngủ vì rối loạn nội tiết có nguy hiểm không?

Mất ngủ do rối loạn nội tiết có thể là tình trạng nguy hiểm, cần điều trị sớm để đảm bảo an toàn cho sức khỏe. Các hormone như cortisol, hormone tuyến giáp (T3, T4), estrogen, progesterone và testosterone đóng vai trò điều hòa nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ. Khi cơ chế tiết hormone bị rối loạn, mất ngủ kéo dài có thể dẫn đến:

• Rối loạn tâm thần – thần kinh: Mất ngủ về lâu dài làm tăng nguy cơ mắc rối loạn lo âu, trầm cảm, suy giảm nhận thức và giảm chất lượng cuộc sống.
• Biến chứng lên tim mạch: Mất ngủ mạn tính làm tăng hoạt tính giao cảm, gây tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, từ đó làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và tai biến mạch máu não.
• Rối loạn chuyển hoá: Ngủ không đủ giấc làm suy giảm độ nhạy insulin, thúc đẩy tăng đường huyết, nguy cơ đái tháo đường type 2 và hội chứng chuyển hoá.
• Suy giảm miễn dịch: Thiếu ngủ kéo dài ức chế hoạt động của tế bào miễn dịch, tăng tính cảm nhiễm với vi khuẩn, virus và thúc đẩy phản ứng viêm mạn tính.
• Tăng nguy cơ tử vong sớm: Nghiên cứu cho thấy mất ngủ nặng, kéo dài có liên quan đến tỷ lệ tử vong cao hơn ở cả nam và nữ.

Nhìn chung, mất ngủ do rối loạn nội tiết không phải là một triệu chứng đơn thuần, mà là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Người bệnh nên đi thăm khám sớm để kiểm soát tình trạng này cũng như điều trị nguyên nhân nội tiết nền.

Mất ngủ do rối loạn nội tiết phải làm sao?

Mất ngủ do rối loạn nội tiết phản ánh tình trạng mất cân bằng hormone trong cơ thể, ảnh hưởng đến nhịp sinh học và chất lượng giấc ngủ. Để cải thiện tình trạng này, người bệnh cần kết hợp điều trị nguyên nhân nội tiết, hỗ trợ giấc ngủ bằng liệu pháp chuyên biệt và xây dựng lối sống khoa học.

Dưới đây là các phương pháp có thể được bác sĩ chỉ định, tư vấn điều trị cho người bệnh:

1. Điều trị nguyên nhân nội tiết

Điều trị nguyên nhân nền là bước quan trọng để đưa hormone về trạng thái cân bằng, giúp cải thiện giấc ngủ một cách tự nhiên:

• Cường giáp: Nồng độ T3, T4 cao làm tim đập nhanh, bồn chồn và khó ngủ. Để điều trị tình trạng này, bác sĩ thường chỉ định sử dụng thuốc kháng giáp như methimazole, propylthiouracil, kết hợp chẹn beta để giảm triệu chứng tim mạch.
• Suy giáp: Thiếu hormone tuyến giáp gây mệt mỏi, ngủ gà ban ngày nhưng lại khó ngủ về đêm. Trong trường hợp này, phương pháp điều trị thường được chỉ định là liệu pháp thay thế levothyroxine, giúp bình thường hóa TSH và cải thiện giấc ngủ.
• Rối loạn cortisol:

• • Hội chứng Cushing: Dư thừa cortisol gây mất ngủ, tăng lo âu và tăng huyết áp, điều trị chủ yếu bằng thuốc ức chế tổng hợp cortisol hoặc phẫu thuật khi có khối u.
  • Suy thượng thận (Addison): Tình trạng thiếu cortisol phá vỡ nhịp sinh học, gây khó duy trì giấc ngủ sâu. Người bệnh cần can thiệp điều trị bằng liệu pháp thay thế glucocorticoid (hydrocortisone, prednisolone).

• Rối loạn hormone sinh dục:

• • Phụ nữ tiền mãn kinh/mãn kinh: Giảm estrogen và progesterone dẫn đến bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, khó ngủ, có thể cân nhắc liệu pháp hormone thay thế (HRT) nếu phù hợp.
  • Nam giới suy sinh dục: Tình trạng thiếu testosterone ảnh hưởng năng lượng và giấc ngủ. Bác sĩ có thể chỉ định điều trị bằng testosterone thay thế, giúp cải thiện chất lượng sống cho người bệnh.

2. Liệu pháp hỗ trợ giấc ngủ

Ngay cả khi đã kiểm soát nguyên nhân nội tiết, nhiều người bệnh vẫn tiếp tục bị khó ngủ do lo âu hoặc thói quen ngủ không lành mạnh. Trong trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp hỗ trợ như:

• Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia (CBT-I): CBT-I được coi là “tiêu chuẩn vàng” trong điều trị mất ngủ không dùng thuốc. CBT-I giúp thay đổi nhận thức và hành vi sai lệch về giấc ngủ, đồng thời thiết lập thói quen ngủ khoa học.
• Kỹ thuật thư giãn và kiểm soát stress: Stress kích hoạt trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, làm tăng cortisol và gây khó ngủ. Các phương pháp như thiền chánh niệm, yoga, thở sâu, thư giãn cơ tiến triển có thể giúp người bệnh giảm căng thẳng và dễ vào giấc hơn.
• Thuốc hỗ trợ giấc ngủ: Người bệnh chỉ nên dùng trong ngắn hạn theo chỉ định của bác sĩ. Các loại thường dùng là Benzodiazepine, Non-benzodiazepine, Melatonin và đồng vận melatonin…
• Liệu pháp ánh sáng (Light therapy): Tiếp xúc với ánh sáng mạnh vào buổi sáng giúp thiết lập lại đồng hồ sinh học, đặc biệt hiệu quả với những trường hợp bị rối loạn tiết melatonin hoặc cortisol.

3. Thay đổi lối sống

Ngoài điều trị y tế, để cải thiện chất lượng giấc ngủ về lâu dài, người bệnh cần tích cực thay đổi lối sống lành mạnh, thông qua các phương pháp sau đây:

• Giữ nhịp sinh học ổn định, ngủ và thức dậy vào cùng giờ mỗi ngày.
• Vệ sinh giấc ngủ bằng cách xây dựng phòng ngủ tối, yên tĩnh, thoáng mát, hạn chế ánh sáng xanh ít nhất 1 giờ trước khi ngủ.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng khoa học, tránh caffeine, rượu bia vào buổi tối, tăng cường thực phẩm giàu tryptophan, magnesi, vitamin B6 để thúc đẩy tổng hợp melatonin.
• Vận động điều độ, tập luyện 30 phút mỗi ngày với cường độ vừa phải, tránh tập nặng sát giờ đi ngủ.
• Kiểm soát căng thẳng bằng cách sắp xếp công việc hợp lý, kết hợp hoạt động thư giãn và giải trí lành mạnh.

Khi nào thì nên đi khám?

Người bệnh bị mất ngủ do rối loạn nội tiết nên đi khám bác sĩ trong các trường hợp sau:

• Tình trạng kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.
• Triệu chứng không cải thiện ngay khi đã thay đổi thói quen sinh hoạt, dinh dưỡng lành mạnh.
• Mất ngủ đi kèm các triệu chứng đáng lo ngại khác như mệt mỏi, thay đổi tâm trạng, bốc hỏa…

Mất ngủ do rối loạn nội tiết là tình trạng cần chẩn đoán chính xác căn nguyên để có hướng điều trị hiệu quả. Vì vậy, ngay khi nhận thấy dấu hiệu bất thường, người bệnh nên đi khám sớm ở chuyên khoa thần kinh hoặc nội tiết để can thiệp chữa trị kịp thời, giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ và sức khỏe.