Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống: Phương pháp và bài tập

Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống là bước quan trọng trong quá trình điều trị. Qua đó giúp người bệnh phục hồi tốt hơn và cải thiện cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Vậy, phục hồi chức năng bệnh nhân tổn thương tủy sống được thực hiện như thế nào?

Lợi ích khi tập phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống

Tổn thương tủy sống (SCI) là tình trạng tổn thương ở bất cứ vị trí nào của tủy sống, làm gián đoạn tín hiệu từ não đến cơ thể. Nguyên nhân chủ yếu do chấn thương khi chơi thể thao, té ngã, tai nạn hoặc bệnh lý tại tủy sống. Tùy vào vị trí tủy sống chịu tác động, người bệnh có thể liệt tứ chi hoặc liệt 2 chi dưới. Bên cạnh khả năng vận động, SCI còn ảnh hưởng đến chức năng cảm giác, hô hấp, ruột và bàng quang của người bệnh.

Phần lớn trường hợp sau chấn thương ở tủy sống sẽ gặp khó khăn về nhiều mặt như vận động, chăm sóc bản thân, làm việc, tâm lý, xã hội… Vì vậy, phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống đóng vai trò rất quan trọng. Đây là phương pháp sử dụng các biện pháp y học, giáo dục học, xã hội học và những kỹ thuật phục hồi [1]. Qua đó giúp người bệnh phục hồi tối đa chức năng của cơ thể, tự chăm sóc bản thân và tham gia các hoạt động xã hội một cách tối ưu.

Phục hồi chức năng cũng hạn chế tối đa các biến chứng yếu cơ, hình thành cục máu đông, trầm cảm…

Các phương pháp phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống

1. Tập vật lý trị liệu

Vật lý trị liệu là một trong những phương pháp không thể thiếu trong giai đoạn phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống. Người bệnh sẽ được hướng dẫn những bài tập phù hợp, hỗ trợ kéo giãn cơ, phòng tránh căng cứng cơ và khớp, đồng thời tăng cường sức mạnh cho những phần cơ chưa bị ảnh hưởng, cải thiện khả năng vận động tối đa.

Mặt khác, tập vật lý trị liệu còn góp phần phục hồi chức năng hô hấp, đặc biệt với những trường hợp SCI ở đoạn cao vùng cổ và ngực. Qua đó hạn chế tích tụ đờm dãi làm tăng nguy cơ viêm phổi.

2. Lấy lại khả năng sinh hoạt hằng ngày

Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống giúp người bệnh có thể thực hiện các hoạt động và sinh hoạt thường ngày tối đa theo khả năng. Nếu tổn thương tủy sống cổ, người bệnh sẽ cần phụ thuộc ít nhiều vào người chăm sóc. Trong khi đó, những trường hợp tổn thương ít nghiêm trọng hơn có thể tự chăm sóc bản thân dễ dàng.

Những hoạt động cần thiết cho người bệnh có thể gồm:

• Chăm sóc da: trở người, thay đổi tư thế thường xuyên, vệ sinh da đúng cách, sử dụng đệm nằm hoặc đệm lót ghế xe lăn để ngăn da bị loét…
• Chăm sóc đường tiết niệu: hướng dẫn người bệnh tự vệ sinh bộ phận sinh dục, đặt ống thông tiểu.
• Chăm sóc đường tiêu hóa: phần lớn trường hợp bị tổn thương tủy sống không thể tự rặn để đại tiện. Do đó, cần hướng dẫn người bệnh cách lấy phân ra ngoài, ngăn ngừa nguy cơ táo bón.

3. Hỗ trợ về mặt tâm lý

Việc mất khả năng vận động đột ngột sau chấn thương tủy sống khiến người bệnh dễ bị sốc, lo âu, chán nản. Một số trường hợp còn rơi vào trạng thái nóng nảy, cáu gắt, từ chối tiếp nhận điều trị và sống khép kín. Đây là phản ứng tâm lý tự nhiên nhưng cần sự hỗ trợ của gia đình và đội ngũ y tế, giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi, cân bằng cảm xúc. Những cách hỗ trợ có thể bao gồm:

• Từng bước giải thích về tình trạng đang gặp phải, không nên giấu giếm về khả năng phục hồi hoặc chữa khỏi hoàn toàn.
• Động viên, thông cảm và hỗ trợ người bệnh khi cần thiết để họ không cảm thấy một mình.
• Tạo cơ hội để người bệnh có thể tham gia các hoạt động xã hội, làm việc, giải trí và khám phá để giải tỏa căng thẳng và lo âu.
• Tạo điều kiện để người bệnh gặp gỡ và giao lưu với những người xung quanh, đặc biệt là những người cùng cảnh ngộ, để họ không cảm thấy tự ti, tăng sự kết nối với cộng đồng.

4. Thay đổi môi trường sống

Không gian sinh sống cần được điều chỉnh sao cho phù hợp với tình trạng hiện tại, nhu cầu sinh hoạt của người bệnh. Điều này giúp họ cảm thấy thoải mái, tự chủ hơn trong các hoạt động, đồng thời hạn chế va chạm, té ngã khi di chuyển. Một số gợi ý để điều chỉnh môi trường sống bao gồm:

• Thay đổi cửa nhà tắm, nhà vệ sinh, phòng ngủ… có kích thước đủ rộng để xe lăn ra vào.
• Hạn chế đặt vật cản hoặc làm bậc thang ở nơi người bệnh thường đi lại để phòng tránh té ngã.
• Bố trí lối đi cho xe lăn, tay vịn xung quanh nhà tắm, nhà vệ sinh và những khu vực người bệnh thường di chuyển.
• Tạo những khu vực có độ cao thích hợp và đầy đủ tiện nghi để người bệnh có thể đi lại hoặc di chuyển bằng xe lăn dễ dàng.
• Mua sắm những dụng cụ trợ giúp sinh hoạt như bàn chải đánh răng điện, muỗng đa năng, cây gắp nhặt đồ,… để hỗ trợ người bệnh tăng sự độc lập trong sinh hoạt.

Hướng dẫn các bài tập phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống

Dưới đây là hướng dẫn các bài tập phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống theo từng giai đoạn [2]:

Giai đoạn đầu (Cấp tính)

1. Mục tiêu

• Phòng tránh tối đa biến chứng có thể xảy ra lâu dài như suy giảm chức năng hô hấp, xẹp phổi, viêm phổi, loét da do tì đè, hạ huyết áp tư thế, co cứng cơ và khớp.
• Tăng cường sức mạnh chi trên tối đa với những người bị liệt hoàn toàn.
• Phục hồi chức năng tiêu hóa, tầm vận động của các khớp ở mức tối đa.
• Hỗ trợ và giáo dục người bệnh, gia đình và người chăm sóc.

2. Chương trình phục hồi

• Chức năng hô hấp:
  • Tổn thương tủy sống ở vùng cổ và ngực thường khiến một phần cơ hô hấp bị liệt. Người bệnh không thể ho, tống dịch nhầy ra ngoài, dẫn đến tăng nguy cơ mắc viêm phổi và những bệnh lý khác.
  • Để hỗ trợ người bệnh, hiện có các kỹ thuật AFE chủ động và thụ động, thở chu kỳ chủ động và kỹ thuật FET (thở ra bắt buộc). Mục đích nhằm tạo dòng khí xoắn trong các đường dẫn khí nhỏ và đưa đàm nhớt ra đến khí quản, nơi mà bệnh nhân có thể tự ho ra hoặc kích thích nhẫn hầu gây ho, trợ giúp khi người bệnh mất phản xạ ho.
  • Kết hợp với đó là những kỹ thuật làm sạch dịch tiết như vỗ rung lồng ngực, dẫn lưu tư thế. Hiện nay, Bệnh viện Tâm Anh TP.HCM đã trang bị máy vỗ rung lồng ngực tần số cao, hỗ trợ tống đờm hiệu quả. Thông thường, có thể kết hợp sử dụng máy cùng kỹ thuật vỗ rung bằng tay nhằm nâng cao hiệu quả. Để cải thiện khả năng thông khí, có thể sử dụng đai bụng, tập các bài thở sâu, cơ hít vào…
• Cải thiện phạm vi chuyển động và tăng cường sức mạnh cơ: Kỹ thuật viên sẽ hướng dẫn người bệnh thực hiện những bài tập kéo giãn thụ động, tập thăng bằng ngồi, di chuyển tại giường… Số lượng bài tập và cường độ tập luyện sẽ được bác sĩ và kỹ thuật viên cân nhắc dựa trên mức độ tổn thương và khả năng chịu đựng của từng trường hợp.
• Phòng tránh loét da do tì đè:
  • Những vùng da dễ tổn thương do tì đè gồm vùng chẩm, xương bả vai, xương cùng, mông, mắt cá chân và gót chân. Để phòng tránh lở loét, nên sử dụng đệm chống loét (đệm nước hoặc đệm hơi) khi nằm và đệm lót ghế xe lăn. Kỹ thuật viên hoặc người chăm sóc sẽ thay đổi tư thế cho người bệnh khoảng 2 – 3 tiếng một lần.
  • Đồng thời, chú ý vệ sinh da thường xuyên, giữ da luôn khô ráo và sạch sẽ. Trường hợp phát hiện nhiễm trùng, người chăm sóc nên thông báo với bác sĩ để được hướng dẫn cách xử lý tốt nhất.

Giai đoạn hai (Bán cấp)

1. Mục tiêu

• Hướng dẫn người bệnh tập các hoạt động độc lập trên giường.
• Tập trung cải thiện sức mạnh cho những nhóm cơ không liệt, ngồi dậy có hỗ trợ đến tự chủ, giữ thăng bằng khi ngồi và đứng.
• Hỗ trợ người bệnh chủ động thực hiện những công việc chăm sóc bản thân như tắm rửa, mặc quần áo, chăm sóc da, đường tiết niệu và đường ruột.
• Sử dụng các dụng cụ hỗ trợ di chuyển như xe lăn, nạng, nẹp.
• Can thiệp và quản lý sớm để ngăn ngừa những biến chứng tiếp theo.
• Tái hòa nhập với cộng đồng.

2. Chương trình phục hồi

Các bài tập sẽ được thiết kế dựa trên mức độ và loại tổn thương tủy sống. Ở giai đoạn này, những bài tập có thể thực hiện gồm lăn trở thay đổi tư thế, chuyển tư thế từ nằm ngửa sang ngồi, tập ngồi dậy có/không có người hỗ trợ, di chuyển từ giường sang xe lăn…

Giai đoạn ba (Mạn tính)

1. Mục tiêu

• Tạo môi trường thuận lợi để người bệnh hòa nhập cộng đồng, sinh hoạt và làm việc theo khả năng.
• Tạo không gian phù hợp trong nhà để người bệnh có thể dễ dàng sinh hoạt và di chuyển.
• Cải thiện khả năng vận động độc lập của người bệnh liệt nửa người hoàn toàn và không hoàn toàn.
• Phòng tránh biến chứng về tâm lý như trầm cảm.

2. Cách thực hiện

• Sử dụng dụng cụ hỗ trợ đi lại: xe lăn, nạng tập đi, xe tập đi…
• Điều chỉnh không gian nhà ở: xây dựng cửa ra vào có kích thước đủ cho xe lăn, đặt các đồ vật ở độ cao người bệnh có thể lấy dễ dàng, bố trí tay vịn để người bệnh bám vào khi di chuyển…
• Phục hồi tâm lý và cảm xúc: Tần suất rối loạn căng thẳng sau chấn thương thường khoảng 17% và có thể diễn ra trong vòng 5 năm đầu. Người chăm sóc nên theo dõi và trao đổi với bác sĩ nếu nhận thấy người bệnh có những bất ổn trong hành vi và tâm lý.
• Hoạt động trị liệu (nghề nghiệp): Chuyên gia hoạt động trị liệu và nhân viên công tác xã hội và hỗ trợ người khuyết tật sẽ trao đổi với người bệnh để lên kế hoạch cho công việc tương lai dựa trên khả năng, tính cách, sở thích và tình trạng sức khỏe.

Một số rủi ro khi phục hồi chức năng bệnh nhân chấn thương tủy sống

Những rủi ro có thể xảy ra khi thực hiện phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống gồm:

• Đau nhức cơ khi tập vật lý trị liệu
• Gãy xương do vận động mạnh hoặc tập sai tư thế
• Tụt huyết áp tư thế khi đột ngột chuyển từ nằm sang ngồi.

Để phòng tránh, người bệnh nên tập luyện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ và kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Cường độ tập luyện từ nhẹ đến nặng. Trong quá trình tập, nếu cảm thấy đau nhức hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, hãy thông báo với người hướng dẫn hoặc người chăm sóc để được hỗ trợ kịp thời.

Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống tại BVĐK Tâm Anh

Trung tâm Chấn thương Chỉnh hình, Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, là địa chỉ chất lượng và uy tín về phục hồi chức năng sau chấn thương tủy sống. Bệnh viện quy tụ đội ngũ chuyên gia, bác sĩ có chuyên môn cao và giàu kinh nghiệm.

Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh là một trong những đơn vị tiên phong áp dụng hệ thống thiết bị hiện đại vào thăm khám, chẩn đoán và điều trị các bệnh lý tủy sống thần kinh. Tại đây hiện đang sở hữu những máy móc tối tân nhập khẩu từ nước ngoài như:

• Máy chụp cắt lớp vi tính CT 100.000 lát cắt, 1975 lát cắt và 768 lát cắt;
• Máy cộng hưởng từ Magnetom Amira BioMatrix
• Máy đo mật độ xương
• Hệ thống máy móc và thiết bị liên quan đến tổn thương tủy sống như: thanh song song (tập đứng đi), bóng bosu, đệm và máy tập thăng bằng, điện xung kích thích chức năng (FES) giúp bệnh nhân kích thích mạnh cơ trong lúc vừa thực hiện các tác vụ vận động; từ trường xuyên sọ (kích thích phục hồi thần kinh nhanh hơn với các tổn thương tủy không hoàn toàn), từ trường toàn thân (tác dụng chậm hơn từ trường xuyên sọ); các máy móc xung kích, laser sử dụng để giảm đau đối với cơ xương khớp bị co cứng, đau, tổn thương trong quá trình hồi phục.

Câu hỏi thường gặp

1. Quá trình phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống kéo dài bao lâu?

Điều này phụ thuộc vào mức độ tổn thương (hoàn toàn hay không hoàn toàn), vị trí tổn thương, sức khỏe tổng thể, tuổi tác, ý chí của người bệnh và các yếu tố khác. Thời gian thực hiện có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm, thậm chí suốt đời và cần tái khám định kỳ để theo dõi và đánh giá. Tốt nhất, người bệnh nên tham khảo và tập luyện theo hướng dẫn của bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng để đạt kết quả tối ưu.

2. Khi nào nên bắt đầu tập phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống?

Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống nên được bắt đầu càng sớm càng tốt. Điều này góp phần giảm thiểu nguy cơ biến chứng, khôi phục tối đa chức năng chưa bị ảnh hưởng. Từ đó giúp người bệnh có thể nhanh chóng tự chăm sóc bản thân và chủ động trong những công việc khác. Tuy nhiên, điều này cần được bác sĩ đánh giá dựa trên nhiều yếu tố như mức độ tổn thương, khả năng đáp ứng điều trị, sức khỏe của người bệnh…

Phục hồi chức năng sau tổn thương tủy sống cần được thực hiện dựa trên mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Người bệnh và gia đình nên tham khảo ý kiến của bác sĩ nhằm đảm bảo an toàn và đạt kết quả tốt nhất.