Sán máng là gì? Đặc điểm hình dáng và chu kỳ sinh trưởng

Sán máng là một loài ký sinh trùng có thể lây nhiễm và gây ra nhiều vấn đề về sức khỏe ở người. Vậy sán máng là gì hay sán máng là con gì? Phương thức lây nhiễm và tác hại khi bị nhiễm giun sán máng ra sao?

Sán máng là gì?

Sán máng (Schistosomiasis) là ký sinh trùng có thể lây nhiễm qua người khi tiếp xúc với nguồn nước nhiễm khuẩn. Có 3 loại chính có thể gây bệnh ở người là Schistosoma haematobium, Schistosoma mansoni, Schistosoma japonicum.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính có gần 240 triệu người trên toàn thế giới bị ảnh hưởng bởi sán máng và hơn 700 triệu người có nguy cơ mắc bệnh (1). Bệnh có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời, vì vậy mỗi người cần chủ động bảo vệ bản thân khỏi nguy cơ lây nhiễm. Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm bệnh, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế uy tín để được kiểm tra, xử lý.

Hình ảnh sán máng

Phân loại theo khoa học sán máng

Hình dáng của sán máng

Sán máng có hình ống thon dài, màu trắng. Khi trưởng thành, con đực có kích thước khoảng 10 – 20 mm, rộng 1mm; con cái có kích thước khoảng 20 mm và mảnh hơn con đực.

Chúng có giác hút ở miệng và bụng, cơ thể được bao phủ bởi một lớp vỏ hợp bào, hệ tiêu hóa có cấu trúc đơn giản bao gồm miệng, thực quản và manh tràng; giữa lớp vỏ và ống tiêu hóa chứa mạng lưới các tế bào trung bì và hệ thống bài tiết hoặc điều hòa thẩm thấu.

Chu kỳ sống của sán máng

Chu kỳ sán máng rất phức tạp, ký sinh trùng này có 2 vật chủ chính là người (vật chủ cuối) và ốc sên (vật chủ trung gian), phát triển qua các giai đoạn cụ thể sau:

• Giai đoạn trứng: Sán phát triển ở các tĩnh mạch của người nhiễm bệnh, sản sinh ra trứng sán → Trứng sán được thải qua phân hoặc nước tiểu vào các vùng nước ngọt → Trong điều kiện thích hợp, trứng sẽ nở và giải phóng ấu trùng lông (miracidia).
• Giai đoạn ấu trùng lông: Miracidia sau khi được giải phóng sẽ tìm kiếm vật chủ mới là ốc sên và ký sinh vào chúng.
• Giai đoạn phát triển trong ốc sên: Ấu trùng lông phát triển thành bào tử nang (sporocysts), sau đó tiếp tục phát triển thành ấu trùng đuôi (cercaria), có thể bơi được trong nước.
• Giai đoạn xâm nhập vào cơ thể người: Ấu trùng đuôi sau khi được giải phóng khỏi ốc sên sẽ bơi trong nước và xâm nhập vào da khi con người tiếp xúc với nguồn nước. Sau khi xâm nhập, chúng sẽ mất đuôi và trở thành sán máng (schistosomula).
• Giai đoạn phát triển trong cơ thể người: Sán máng sẽ di chuyển đến gan, tiếp tục phát triển thành sán trưởng thành. Sau đó, sán đực và sán cái sẽ kết thành đôi.

Sinh sản: Sau khi kết đôi, cặp sán sẽ di chuyển đến các tĩnh mạch trong ruột và bàng quang, tiếp tục phát triển đến giai đoạn sinh sản → Chúng đẻ trứng, các trứng này tiếp tục được đào thải ra khỏi cơ thể và bắt đầu chu kỳ mới.

Sán máng phân bố ở đâu?

Giun sán máng thường phát triển ở các vùng như:

• Châu Phi bao gồm vùng lân cận Sahara và Nam Phi, Maghreb (Bắc Phi), thung lũng sông Nile (Ai Cập, Sudan). (2)
• Brazil, Surinam, Venezuela (Nam Mỹ)
• Cộng hòa Dominica, Guadeloupe, Martinique
• Phía nam Trung Quốc
• Philippines, Lào, Campuchia
• Corse.

Đặc điểm sinh lý của sán máng

Sán máng khác với các loài sán lá và giun dẹp khác ở chỗ chúng là loài đơn tính, phân biệt rõ ràng giữa con đực và con cái. Con đực có thân ngắn và dày hơn con cái, có thể bao quanh con cái ở rãnh bên trong cơ thể của mình trong suốt giai đoạn trưởng thành và sinh sản.

Sán máng ký sinh ở đâu? Chúng thường ký sinh bên trong mạch máu ở các vị trí cụ thể tùy thuộc theo loài. Ví dụ, S.mansoni sống chủ yếu ở các tĩnh mạch cửa dẫn lưu ruột già, S.japonicum sống chủ yếu ở các tĩnh mạch treo ruột non, S.haematobium sống chủ yếu ở tĩnh mạch của đám rối bàng quang.

Khi con đực hút máu vật chủ sẽ truyền một phần cho con cái. Ngoài ra, con đực còn truyền các chất hóa học giúp con cái hoàn thiện quá trình phát triển và sau đó chúng sinh sản hữu tính với nhau.

Trong một số trường hợp hiếm gặp, sán cái có thể rời bỏ sán đực để đến với con đực khác. Mặc dù không rõ nguyên nhân nhưng điều này có thể đến từ việc sán cái muốn giao phối với con đực có khoảng cách di truyền xa hơn, giúp giảm tình trạng cận huyết. Đây có thể là yếu tố liên quan đến sự đa dạng di truyền cao bất thường của loài sán này.

Phương thức lây nhiễm sán máng

Sán máng lây qua đường nào? Sán được truyền qua da khi con người tiếp xúc với nguồn nước ô nhiễm, cụ thể:

• Bước 1: Trứng sán xâm nhập vào nước ngọt khi người bệnh đi tiểu hoặc đại tiện trong nước.
• Bước 2: Trứng nở ra, ký sinh và phát triển lên một loại ốc nước ngọt (ốc sên).
• Bước 3: Ký sinh trùng Schistosoma rời khỏi ốc và xâm nhập vào nước, chúng có thể tiếp tục sống trong nước khoảng 48 giờ.
• Bước 4: Ký sinh trùng xâm nhập vào da của những người tiếp xúc trực tiếp với nguồn nước.
• Bước 5: Trong khoảng vài tuần, ký sinh trùng sẽ phát triển thành giun trong mạch máu của cơ thể.
• Bước 6: Giun cái sản xuất trứng, trứng di chuyển đến bàng quang hoặc ruột, được đào thải ra ngoài qua nước tiểu hoặc phân và tiếp tục vòng lặp lây nhiễm.

Xem thêm: Sán lá ruột lớn: Hình ảnh, đặc điểm hình thể, chu kỳ phát triển.

Triệu chứng nhận biết khi bị nhiễm sán máng

Khi bị nhiễm sán máng khoảng 1 – 2 tháng, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như:

• Sốt
• Ớn lạnh
• Ho bất thường
• Tiêu chảy
• Đau nhức cơ bắp
• Mệt mỏi

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể tiến triển gây ra các triệu chứng như:

• Đau bụng
• Sưng gan
• Phân hoặc nước tiểu lẫn máu
• Tiểu khó
• Tổn thương lá lách, phổi hoặc bàng quang

Tác hại khi bị nhiễm sán máng

Nhiễm sán máng mạn tính có thể gây ra những tác động nguy hiểm đến sức khỏe như:

• Tác động lên hệ tiêu hóa gây thiếu máu, đau bụng, tiêu chảy, phân lẫn máu.
• Tác động lên hệ tiết niệu gây kích thích bàng quang, tiểu rắt, tiểu nhiều bất thường, nước tiểu lẫn máu.
• Tác động lên tim, phổi gây ho dai dẳng, khó thở, ho ra máu.
• Tác động lên hệ thần kinh hoặc não gây co giật, đau đầu, yếu chi, tê bì tay chân, chóng mặt.

Cách chẩn đoán và xét nghiệm nhiễm sán máng

Thông thường, sán máng được chẩn đoán qua các phương thức sau:

• Chẩn đoán lâm sàng: Bác sĩ sẽ khai thác thông tin liên quan như triệu chứng gặp phải, thời gian xuất hiện triệu chứng, thói quen sinh hoạt hằng ngày… từ đó chẩn đoán nguy cơ mắc bệnh. Tuy nhiên, triệu chứng nhiễm sán máng có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác, do đó bác sĩ cần thực hiện một số xét nghiệm khác nhằm xác định chính xác tình trạng bệnh lý.
• Xét nghiệm nước tiểu hoặc phân: Xác định sự tồn tại của trứng trong nước tiểu hoặc phẩn.
• Xét nghiệm máu: Công thức xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase xác định người bệnh từng tiếp xúc với sán hay không.
• Chẩn đoán hình ảnh: Ngoài ra, để đảm bảo kết quả chẩn đoán, bác sĩ có thể yêu cầu người bệnh nội soi đại tràng, nội soi và sinh thiết gan, nội soi bàng quang…

Phương pháp điều trị khi nhiễm sán máng

Sán máng thường được điều trị bằng thuốc, tùy vào tình trạng bệnh lý cụ thể mà bác sĩ sẽ kê đơn thuốc phù hợp nhằm tiêu diệt sán và hỗ trợ kiểm soát triệu chứng gặp phải.

Lưu ý, việc dùng thuốc cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc, thay đổi liều dùng hoặc ngừng thuốc đột ngột khi chưa tham khảo ý kiến của bác sĩ.

Cách phòng ngừa lây nhiễm sán máng

Để phòng ngừa lây nhiễm sán máng, mỗi người cần lưu ý:

• Tránh tiếp xúc (bơi lội, giặt giũ, sinh hoạt…) ở nguồn nước ngọt không sạch sẽ.
• Duy trì thói quen ăn chín, uống sôi.
• Vệ sinh bồn chứa nước thường xuyên, đảm bảo nguồn nước sinh hoạt sạch sẽ.

Những câu hỏi thường gặp

Một số thắc mắc thường gặp liên quan đến sán máng:

1. Nhiễm sán máng có nguy hiểm không?

Có! Sán máng nếu không được can thiệp sớm có thể ảnh hưởng đến các cơ quan quan trọng như gan, thận, tim… Ước tính có khoảng 200.000 ca tử vong hằng năm được cho là có liên quan tới bệnh sán máng. Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan khi mắc phải bệnh này. (3)

2. Bị bệnh sán máng có chữa được không?

Sán máng là sán gì, có chữa khỏi được không? Theo bác sĩ chuyên khoa, bệnh lý này có thể chữa khỏi nếu được phát hiện và điều trị kịp thời. Tuy nhiên, sau điều trị người bệnh vẫn có nguy cơ tái nhiễm sán máng nếu tiếp xúc với nguồn nước nhiễm bệnh.

3. Nhiễm sán máng có lây từ người sang người không?

Câu trả lời là không. Sán máng không thể lây nhiễm trực tiếp từ người qua người bởi khi đi vào nước, ấu trùng sán mất thêm khoảng vài tuần để phát triển trước khi lây nhiễm cho người bệnh.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Bài viết trên đã cung cấp các thông tin liên quan đến sán máng. Như đã đề cập chúng có nguy cơ lây nhiễm, gây nên nhiều tác động tiêu cực lên hệ tiêu hóa và các cơ quan khác. Để đảm bảo an toàn, mỗi người cần ý thức việc phòng ngừa lây nhiễm và thăm khám, điều trị sớm nếu nghi ngờ nhiễm bệnh.