Virus cúm A/H5N1: Đặc điểm cấu tạo và cách lây lan như thế nào?

Virus cúm A/H5N1 là cúm gia cầm có độc lực cao, khả năng lây lan nhanh chóng và có nguy cơ bùng phát dịch lớn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), người nhiễm virus cúm A H5N1 (hay virus cúm gia cầm) có tỷ lệ tử vong lên đến 50%.

Bài viết được tham vấn y khoa bởi BS Huỳnh Trần An Khương – Quản lý Y khoa vùng 2 Hồ Chí MInh, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC.

BS Huỳnh Trần An Khương – Quản lý Y khoa vùng 2 Hồ Chí Minh, Hệ thống Trung tâm tiêm chủng VNVC cho biết: “Virus cúm A/H5N1 có độc lực cao, biến dị nhanh và khả năng gây bệnh nặng ở người với tỷ lệ tử vong lên đến 60%. Cúm A/H5N1 có khả năng dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng xấu đến kết mạc, tổn thương hệ hô hấp với các biến chứng bội nhiễm phế quản-phổi, viêm phổi, bội nhiễm tai mũi họng. Tại hệ thần kinh, bệnh có thể gây phù não, viêm màng não lympho. Gây suy đa tạng, suy giảm hệ miễn dịch và các vấn đề sức khỏe khác”.

Virus cúm A/H5N1 là gì?

Virus cúm A/H5N1 là phân nhóm của virus cúm A thuộc họ Orthomyxoviridae. Cúm A/H5N1 là bệnh truyền nhiễm cấp tính, có khả năng gây bệnh trên chim, gia cầm, một số loài động vật khác và có khả năng gây bệnh ở người. Cúm A/H5N1 ở người thường diễn biến nhanh và nặng, không đáp ứng các phương pháp điều trị thông thường và có tỷ lệ tử vong cao.

Từ năm 2003 đến ngày 25/3/2024, tổng cộng 888 trường hợp nhiễm cúm A(H5N1) trên toàn thế giới, trong đó có 463 trường hợp tử vong, đã được báo cáo cho WHO từ 23 quốc gia. Hầu hết tất cả các trường hợp nhiễm cúm gia cầm A(H5N1) ở người đều có liên quan đến tiếp xúc gần gũi với gia cầm sống/chết bị nhiễm bệnh hoặc do môi trường bị ô nhiễm. Kể từ năm 2003, 129 ca nhiễm cúm A (H5N1) ở người, trong đó có 65 trường hợp tử vong, đã được báo cáo tại Việt Nam. (1)

Theo Quy định Y tế Quốc tế (IHR) năm 2005, trường hợp nhiễm vi rút cúm A (H5N1) ở người ở người là một sự kiện có tính chất nguy hiểm, có khả năng tác động mạnh đến sức khỏe cộng đồng và phải được thông báo cho WHO.

Nguồn gốc vi rút cúm A H5N1 từ đâu?

Virus cúm A H5N1 được phát hiện lần đầu tiên tại Ý cách đây hơn 100 năm, hiện tại virus xuất hiện tại hầu hết các quốc gia trên thế giới. Từ năm 1997, sự bùng phát của virus cúm gia cầm H5N1 đã gây bệnh và khiến hàng chục triệu gia cầm tử vong. Từ tháng 12/2003 đến tháng 6/2008, toàn thế giới có 243 trường hợp tử vong do cúm gia cầm trong tổng số 385 ca nhiễm H5N1 tại 15 nước, chủ yếu tại các quốc gia Châu Á. (2)

Theo một số kết quả rà soát, hiện có hơn 100 loài chim hoang dã có virus cúm gia cầm. Trong đó, một số loài được xem là vật chủ tự nhiên của virus như ngỗng, vịt trời, thiên nga, mòng biển,… Các loài chim hoang dã nhiễm virus cúm gia cầm thường không biểu hiện triệu chứng, tuy nhiên, nếu gia cầm nhiễm virus lại có một số biểu hiện đặc trưng như: Kém ăn, tím ở vùng mào, yếm, cẳng chân, sưng mí mắt, khó thở, loạng choạng, ngã, triệu chứng hô hấp (chảy mũi, ho, hắt hơi…), vẹo cổ hoặc chết.

Cấu tạo của virus cúm A H5N1

Vỏ của virus cúm A H5N1 có bản chất là glycoprotein, gồm 2 kháng nguyên: Kháng nguyên ngưng kết hồng cầu H (Hemagglutinin) và kháng nguyên trung hoà N (Neuraminidase). Theo các nhà nghiên cứu, có 15 loại kháng nguyên H (từ H1 đến H15) và 9 loại kháng nguyên N (từ N1 đến N9). Các tổ hợp khác nhau giữa các loại kháng nguyên, tạo nên các phân tuýp khác nhau của cúm A.

Đặc điểm của vi rút cúm A H5N1

Trong số 15 phân tuýp của virus cúm, virus cúm A/H5N1 được quan tâm nhiều vì những lý do sau:

• Virus có khả năng biến dị nhanh và chứa gen của các virus nhiễm từ những loài động vật khác nhau;
• Virus có khả năng sinh bệnh cao, gây bệnh cho con người;
• Virus được chia thành 2 phân nhóm dựa trên độc lực: LPAI – virus cúm gia cầm độc lực thấp và HPAI – virus cúm gia cầm độc lực cao. Hiện có các tuýp H5, H7 và H9 là có độc lực cao;
• Chim có khả năng đào thải virus ít nhất là 10 ngày theo đường phân, miệng, từ đó làm tăng khả năng truyền nhiễm theo các đàn chim di cư;
• Nếu có nhiều người nhiễm virus cúm H5N1 sẽ làm tăng khả năng biến người thành “ổ chứa” trộn lẫn giữa virus cúm người và động vật. Từ đó, tạo điều kiện thuận lợi cho virus cúm tái tổ hợp, hình thành nên loại virus mới có khả năng lây truyền mạnh từ người sang người, tạo thành đại dịch.

Virus cúm A/H5N1 tồn tại bao lâu trong môi trường?

Virus cúm A/H5N1 là chủng virus độc lực cao, có khả năng tồn tại lâu ngoài môi trường. Ở nhiệt độ thấp (4 độ C), virus có thể sống ít nhất 35 ngày. Thậm chí, có thể sống trong nhiều năm ở nhiệt độ đông băng. Ở nhiệt độ 37 độ C, trong phân gia cầm, virus có thể sống đến 6 ngày. Virus bất hoạt ở nhiệt độ 56 độ C trong 3 giờ và 60 độ C trong 30 phút và các chất tẩy uế thông thường như formalin, iodin.

Virus cúm A/H5N1 lây lan như thế nào?

Trong đa số các trường hợp nhiễm virus cúm A/H5N1 ở người đều có liên quan đến việc tiếp xúc gần với gia cầm sống/ chết/ nhiễm bệnh hay môi trường mang mầm bệnh. Hiện vẫn chưa có bằng chứng chứng minh virus có khả năng lây truyền thông qua thực phẩm được chế biến đúng cách, chín kỹ. Virus cúm A/H5N1 có nhiều trong chất bài tiết của gia cầm nhiễm bệnh như dịch tiết mũi, họng hoặc phân. Khi phân khô, chuyển thành dạng bột, người hít phải có thể mắc bệnh cúm A/H5N1.

Triệu chứng nhiễm virus cúm gia cầm H5N1 ở người

Nhiễm virus cúm A/H5N1, người sẽ có các triệu chứng như sốt cao trên 38 độ C, đau rát họng, ho, đau cơ,… Các triệu chứng tương tự như các bệnh đường hô hấp thông thường khác. Trong một số trường hợp, người nhiễm virus có triệu chứng đau bụng, đau ngực, tiêu chảy, nôn, chảy máu cam và lợi. Ở một số người, có các triệu chứng đường hô hấp dưới ở giai đoạn sớm như đau ngực, khó thở. Trong đó, khó thở tiến triển nhanh, gây suy hô hấp nặng, sốc nhiễm trùng, suy đa tạng, rối loạn ý thức.

Cúm A/H5N1 thường phát triển qua 3 giai đoạn:

• Thời gian ủ bệnh: Từ 2-8 ngày, có trường hợp kéo dài lên đến 17 ngày sau khi tiếp xúc với tác nhân gây bệnh. Giai đoạn ủ bệnh không biểu hiện triệu chứng.
• Giai đoạn khởi phát: Với các triệu chứng sốt, ho, nhức mỏi, chán ăn…
• Giai đoạn toàn phát: Các triệu chứng dần rõ ràng với mức độ nặng hơn. Người bệnh cúm a/H5N1 có thể đau đầu, hốc mắt, thắt lưng dữ dội, rơi vào hôn mê, mất ý thức. Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có khả năng dẫn đến nhiều biến chứng và đe dọa tính mạng người bệnh.

Virus cúm A H5N1 có nguy hiểm không?

Nguy cơ tử vong khi mắc cúm A/H5N1 có thể lên đến 60%. Rõ ràng, đây không phải là căn bệnh chúng ta có thể lơ là, mất cảnh giác. Cúm A/H5N1 còn nguy hiểm với khả năng tiến triển nhanh và dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng xấu đến kết mạc, tổn thương hệ hô hấp với các biến chứng bội nhiễm phế quản-phổi, viêm phổi, bội nhiễm tai mũi họng. Tại hệ thần kinh, bệnh có thể gây phù não, viêm màng não lympho. Gây suy đa tạng, suy giảm hệ miễn dịch và các vấn đề sức khỏe khác như viêm màng ngoài tim, viêm cơ tim, đông máu nội mạch rải rác,…

Bệnh cúm do virus cúm A H5N1 gây nên có chữa được không?

ĐƯỢC. Tuy nhiên, với khả năng tiến triển nhanh, nên ngay khi nghi ngờ nhiễm virus cúm A/H5N1, người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện gần nhất để được chẩn đoán xác định và điều trị kịp thời. Nên đến bệnh viện càng sớm càng tốt, tốt nhất là trong vòng 48 giờ kể từ thời điểm khởi phát triệu chứng đầu tiên.

Một số phương pháp điều trị cúm A/H5N1 có thể được chỉ định tại bệnh viện bao gồm:

• Sử dụng các thuốc hạ sốt, chống viêm corticosteroid, kháng sinh.
• Hiện có 2 loại thuốc kháng virus bao gồm: oseltamivir (Tamiflu) và zanamivir (Relenza). Tuy nhiên, vẫn chưa có nhiều dữ liệu về hiệu quả của thuốc.
• Hồi sức hô hấp.
• Điều trị suy đa tạng nếu có.
• Bảo đảm chế độ dinh dưỡng khoa học.

Tiêu chuẩn ra viện là khi người bệnh hết sốt 7 ngày sau khi ngừng kháng sinh. Kết quả của xét nghiệm máu, X-quang tim, phổi ổn định. Kết quả xét nghiệm virus cúm âm tính.

Cách phòng bệnh cúm A H5N1

Hiện vẫn chưa có vắc xin phòng chủng cúm A/H5N1. Vắc xin cúm tứ giá hiện nay đang phòng 2 chủng cúm A là A/H1N1, A/H3N2 và 02 chủng cúm B là Yamagata, Victoria. Theo các chuyên gia, việc tiêm vắc xin cúm tứ giá mỗi năm có thể giúp tạo miễn dịch chéo, hạn chế phần nào diễn tiến nguy hiểm khi mắc cúm A/H5N1.

Các thuốc đặc trị và phòng ngừa vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Do đó, để phòng ngừa hiệu quả virus cúm A/H5N1, Bộ Y tế khuyến cáo người dân thực hiện các biện pháp sau:

• Không ăn hoặc giết mổ gia cầm ốm, chết không rõ nguồn gốc, nguyên nhân. Cần đảm bảo ăn chín, uống sôi và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và các chất diệt khuẩn.
• Không vận chuyển và mua bán gia cầm không rõ nguồn gốc, góp phần tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh.
• Khi phát hiện gia cầm ốm, chết không rõ nguyên nhân, tuyệt đối không giết mổ và sử dụng mà phải thông báo ngay cho chính quyền địa phương và đơn vị thú y trên địa bàn.
• Đảm bảo vệ sinh trong chăn nuôi và giết mổ gia cầm.
• Nếu là người nuôi gia cầm, cần tiêm ngừa đàn gia cầm đầy đủ theo khuyến cáo của ngành thú y.
• Không nuôi gia cầm trong nhà, cần phải có chuồng trại chăn nuôi riêng, đồng thời hạn chế tiếp xúc trực tiếp với gia cầm.
• Trong trường hợp cần tiếp xúc với gia cầm mắc bệnh hoặc người bệnh phải đeo khẩu trang y tế, kính, mủ, áo đồng thời rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi tiếp xúc.

Khi có biểu hiện viêm đường hô hấp như đau ngực, khó thở, sốt cao, đau cơ, đau đầu, ho, đau họng,… cần đến gặp bác sĩ để được thăm khám và điều trị.

Virus cúm A/H5N1 có độc lực cao, biến dị nhanh và khả năng gây bệnh nặng ở người với tỷ lệ tử vong lên đến 60% và nhiều biến chứng nghiêm trọng. Hiện vẫn chưa có vắc xin ngừa virus cúm A/H5N1, người dân cần hết sức cảnh giác với chủng virus này, đề phòng nguy cơ lây bệnh từ gia cầm và cần đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để thăm khám, chẩn đoán khi có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh.