Triệu chứng sốt rét có thể khác nhau tùy thuộc vào loại ký sinh trùng, mức độ nhiễm trùng và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Vậy đâu là những dấu hiệu sốt rét điển hình, làm sao để phân biệt sốt rét với những bệnh khác? Bài viết được tư vấn bởi BS.CKII LÊ THỊ MỸ CHÂU – Khoa Nội Tổng hợp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM.
Hiểu đúng về bệnh sốt rét là bước đầu quan trọng để phòng ngừa và điều trị hiệu quả. Dưới đây là những thông tin cơ bản:
Sốt rét, một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, do ký sinh trùng đơn bào thuộc chi Plasmodium gây ra. Có nhiều chủng loại Plasmodium gây bệnh ở người, trong đó có P. vivax, P. falciparum (đặc biệt nguy hiểm), P. malariae, P. ovale (ít nguy hiểm hơn) và P. knowlesi (chủ yếu ở Đông Nam Á, gây sốt rét nghiêm trọng). Tại Việt Nam, ba loài thường gặp là P. falciparum, P. vivax và P. malariae.
Véc tơ truyền bệnh chính là muỗi cái Anophen, chúng hút máu người bệnh và mang theo mầm bệnh Plasmodium. Ở Việt Nam, có 15 loài muỗi Anophen có khả năng truyền bệnh, trong đó ba loài lây truyền thường xuyên là An. dirus, An. minimus và An. epiroticus.
Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sốt rét được chia thành hai mức độ:
Bệnh sốt rét thường khởi phát với những dấu hiệu dễ nhầm lẫn với các bệnh cảm sốt thông thường, khiến nhiều người chủ quan trong việc phát hiện và điều trị sớm. Dưới đây là những triệu chứng sốt rét phổ biến mà bạn cần lưu ý.
Một trong những triệu chứng sốt rét điển hình là các cơn sốt theo chu kỳ. Cơn sốt bắt đầu với cảm giác lạnh đột ngột, sau đó là giai đoạn rét run, tiếp theo là sốt cao và cuối cùng là đổ mồ hôi. Chu kỳ này thường lặp lại mỗi 2 ngày nếu nhiễm ký sinh trùng P. vivax hoặc P. ovale và 3 ngày đối với P. malariae. Đối với P. falciparum, sốt rét triệu chứng có thể không theo chu kỳ rõ ràng mà xảy ra liên tục hoặc tái phát sau 36-48 giờ.
Giai đoạn rét run xảy ra khi cơ thể phản ứng với sự gia tăng của ký sinh trùng sốt rét. Lúc này, đại thực bào tăng cường hoạt động để tiêu diệt ký sinh trùng, gây ra hiện tượng tăng nhiệt độ cơ thể. Do đó, để làm mát, cơ thể sẽ kích thích tiết mồ hôi và tăng lưu lượng máu dưới da, dẫn đến các triệu chứng của sốt rét như ớn lạnh và rét run toàn thân.
Khi cơn sốt của người bệnh có dấu hiệu giảm, cơ thể sẽ bắt đầu tiết nhiều mồ hôi để hạ nhiệt. Đổ mồ hôi khiến cơ thể mất nước nhanh chóng, da trở nên khô và người bệnh cảm thấy khát nước liên tục. Đây là một trong những dấu hiệu của sốt rét mà người bệnh cần chú ý để bù nước kịp thời.
Sự phát triển, lây lan của ký sinh trùng trong gan và máu gây ra những cơn đau đầu kéo dài, kèm theo đau nhức cơ, đặc biệt là ở chân và lưng. Khi ký sinh trùng phá hủy hồng cầu, các triệu chứng của sốt rét sẽ trở nên nghiêm trọng hơn, làm người bệnh cảm thấy kiệt sức và suy nhược.
Sốt rét triệu chứng còn biểu hiện qua tình trạng mệt mỏi kéo dài. Người bệnh có thể bị buồn nôn, tiêu chảy nhẹ nhưng diễn ra nhiều lần trong ngày, gây mất nước và khiến cơ thể luôn trong trạng thái uể oải, khó chịu.
Vàng da là một trong những triệu chứng thường gặp của sốt rét. Khi hồng cầu bị phá hủy hàng loạt, lượng bilirubin trong máu tăng cao, dẫn đến tình trạng vàng da, men gan cao và nguy cơ suy thận. Đối với trẻ em, sốt rét có triệu chứng gì ngoài vàng da? Ở trẻ em, sốt rét không chỉ gây vàng da mà còn có thể gây tổn thương não, rối loạn vận động mắt và ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ nếu không được điều trị kịp thời.
Một trong các triệu chứng bệnh sốt rét nguy hiểm là thiếu máu. Trẻ em đặc biệt dễ bị ảnh hưởng do quá trình tạo máu chưa hoàn thiện. Khi ký sinh trùng tấn công và phá hủy hồng cầu, tình trạng thiếu máu có thể diễn ra nhanh chóng, làm da tái nhợt, nhịp tim nhanh và gây suy nhược cơ thể.
Bệnh sốt rét tiến triển qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn có những triệu chứng đặc trưng. Người dân cần nắm rõ cách nhận biết sốt rét theo từng giai đoạn để có thể phát hiện bệnh sớm và điều trị kịp thời. Một số thông tin về bệnh sốt rét mà người dân cần biết, gồm:
Giai đoạn ủ bệnh (incubation) được tính từ lúc ký sinh trùng sốt rét xâm nhập cơ thể cho đến khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng đầu tiên. Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ 7 đến 30 ngày, tùy thuộc vào loại ký sinh trùng và tình trạng miễn dịch của người bệnh. Tuy nhiên, thời gian ủ bệnh của các loại ký sinh trùng sốt rét P. vivax, P. ovale và P. malariae vẫn có thể kéo dài trong nhiều tháng, nhiều năm. Trong giai đoạn này, người bệnh thường không có biểu hiện triệu chứng sốt rét rõ ràng.
Sau giai đoạn ủ bệnh, dấu hiệu nhận biết bệnh sốt rét tiếp theo là người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng sốt rét không đặc hiệu như:
Những triệu chứng sốt rét này có thể kéo dài từ vài giờ đến vài ngày trước khi chuyển sang giai đoạn toàn phát.
Đây là giai đoạn biểu hiện rõ ràng nhất của bệnh sốt rét, cách nhận biết sốt rét toàn phát thường bao gồm ba giai đoạn nhỏ:
Nếu được điều trị kịp thời và đúng cách, các triệu chứng sốt rét sẽ giảm dần và người bệnh bước vào giai đoạn hồi phục. Tuy nhiên, nếu không điều trị triệt để, ký sinh trùng có thể tồn tại trong cơ thể và gây tái phát bệnh sau một thời gian.
Có 5 loài ký sinh trùng gây bệnh sốt rét ở người được ghi nhận, mỗi loại sẽ gây ra cho người bệnh những triệu chứng sốt rét khác nhau như sau: (1)
Đây là loại sốt rét nguy hiểm nhất, có thể dẫn đến sốt rét thể não và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe người bệnh. Thời gian ủ bệnh của loài này là từ 7-14 ngày. Triệu chứng xuất hiện như sốt cao liên tục, thiếu máu nặng, vàng da, rối loạn ý thức, co giật và suy đa tạng.
Tuy ít nguy hiểm hơn, nhưng nếu không được điều trị, bệnh có thể trở nên nghiêm trọng. Triệu chứng gồm sốt theo chu kỳ (cách ngày), rét run, đau đầu, đau cơ và thiếu máu nhẹ. Đặc biệt, ký sinh trùng này có thể ngủ yên trong gan nhiều năm và tái phát sau đó. Thời gian ủ bệnh từ 8-14 ngày.
Gây nhiễm trùng mãn tính, có thể kéo dài. Triệu chứng sốt rét thường nhẹ hơn nhưng dai dẳng, với sốt theo chu kỳ 3 ngày/lần (sốt rét bốn ngày), thiếu máu nhẹ và suy thận mạn tính. Thời gian ủ bệnh từ 18-40 ngày.
Loại ký sinh trùng này cũng có khả năng ngủ yên trong gan trong nhiều năm trước khi tái phát. Triệu chứng sốt rét thường nhẹ, điển hình như sốt theo chu kỳ cách ngày, đau đầu, mệt mỏi và thiếu máu nhẹ.
Đây là một loại sốt rét tiến triển nhanh, có thể tồn tại lâu dài trong cơ thể, thường lây từ khỉ macaque sang người qua muỗi Anopheles. Triệu chứng sốt rét ban đầu giống P. malariae nhưng có thể trở nặng nhanh chóng, dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như suy thận, suy gan, và suy hô hấp, thậm chí ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nếu không được điều trị kịp thời.
Cơ chế phát sinh các dấu hiệu sốt rét chủ yếu liên quan đến vòng đời của ký sinh trùng Plasmodium trong máu và phản ứng miễn dịch của cơ thể. Dưới đây các cơ chế cụ thể:
Trùng sốt rét trải qua 3 giai đoạn sinh sản:
Ký sinh trùng sốt rét, đặc biệt là Plasmodium falciparum, xâm nhập và phá hủy hồng cầu. Quá trình tác động của ký sinh trùng lên hồng cầu dẫn đến việc số lượng hồng cầu giảm đi đáng kể, gây thiếu máu. Biểu hiện của thiếu máu bao gồm da xanh, môi thâm, mệt mỏi và gầy yếu.
Sự phá hủy hồng cầu và giải phóng các sản phẩm chuyển hóa của ký sinh trùng kích thích hệ miễn dịch của cơ thể. Phản ứng miễn dịch này gây ra các triệu chứng như sốt, ớn lạnh, đổ mồ hôi, đau đầu và đau cơ. Cụ thể, khi hồng cầu bị vỡ, các chất nội sinh được giải phóng vào máu, kích hoạt phản ứng viêm và dẫn đến cơn sốt đặc trưng của bệnh sốt rét.
Phân biệt triệu chứng sốt rét với các bệnh khác như sốt siêu vi, sốt xuất huyết, cúm hay nhiễm trùng huyết rất quan trọng vì cách điều trị hoàn toàn khác nhau. Dưới đây là bảng so sánh chi tiết:
| Bệnh | Sốt rét | Sốt siêu vi | Sốt xuất huyết | Cúm mùa | Nhiễm trùng huyết |
| Nguyên nhân nhiễm bệnh | Ký sinh trùng Plasmodium, được truyền qua vết đốt của muỗi Anopheles | Virus (thường do Adenovirus, Enterovirus, Rhinovirus…) | Virus Dengue, lây qua muỗi vằn Aedes aegypti | Virus cúm (Influenza A, B) | Vi khuẩn xâm nhập vào máu từ nhiễm trùng cơ quan khác |
| Triệu chứng | Sốt theo chu kỳ (48-72 giờ), rét run, đổ mồ hôi, đau đầu, thiếu máu, vàng da | Sốt cao liên tục, đau nhức toàn thân, mệt mỏi, đau họng, sổ mũi, ho khan | Sốt cao đột ngột, xuất huyết dưới da, chảy máu cam, chảy máu chân răng, đau nhức mắt | Sốt, ho, đau họng, đau cơ, mệt mỏi, chảy nước mũi, có thể kèm theo viêm phổi | Sốt cao đôi khi hạ thấp thân nhiệt, tụt huyết áp, rối loạn ý thức, suy đa tạng nếu nặng |
Nếu có bất kỳ triệu chứng sốt nào trong khi đang sống hoặc sau khi trở về từ một vùng có nguy cơ mắc sốt rét cao, người dân nên gặp bác sĩ ngay lập tức. Đặc biệt, cần khẩn cấp đến cơ sở y tế nếu người dân có các biểu hiện nặng sau đây:
Bệnh sốt rét có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm, thậm chí ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe nếu không được điều trị kịp thời. Một số biến chứng của bệnh gồm:
Bệnh sốt rét có thể được chẩn đoán bằng cách chẩn đoán lâm sàng hoặc chẩn đoán xác định.
Chẩn đoán lâm sàng:
Chẩn đoán xác định:
Đây là phương pháp giúp phát hiện ký sinh trùng sốt rét trong máu bằng các xét nghiệm chuyên sâu. Các phương pháp xét nghiệm thường được bác sĩ chỉ định bao gồm: Nhuộm Giemsa, nhuộm nhanh AO, phương pháp QBC, Test chẩn đoán nhanh (rapid diagnostic test), phương pháp sinh học phân tử và phát hiện kháng thể.
Nguyên tắc điều trị sốt rét là chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời để hạn chế nguy cơ tử vong và lây lan. Quá trình điều trị Plasmodium vivax và Plasmodium ovale bao gồm: cắt cơn sốt, ngăn chặn lây lan và phòng tái phát.
Với Plasmodium vivax, có thể dùng thuốc Chloroquine, Artesunat hoặc Quinin sulfat theo hướng dẫn. Với Plasmodium falciparum, bác sĩ thường kê đơn thuốc chứa dẫn xuất artemisinin với liều lượng tùy theo độ tuổi. Để ngăn ngừa bệnh tái phát và lây lan, thuốc Primaquine cũng được kê đơn, nhưng không dành cho trẻ dưới 3 tuổi, phụ nữ mang thai và người thiếu men G6PD.
Nếu người bệnh bị sốt rét ác tính, cần tiêm Artesunat tĩnh mạch, sau đó chuyển sang thuốc uống khi tình trạng ổn định. Ngoài ra, bác sĩ sẽ theo dõi và xử lý các biến chứng nếu có.
Để phòng ngừa bệnh sốt rét, cần nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh và đến cơ sở y tế thăm khám khi có dấu hiệu sốt.
Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Triệu chứng sốt rét hay dấu hiệu sốt rét có thể diễn biến từ nhẹ đến nặng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nếu không được điều trị kịp thời. Khi có dấu hiệu nghi ngờ bị sốt rét, người bệnh hãy đến Bệnh viện như Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh để được chẩn đoán và điều trị hiệu quả.
