Ông Thịnh, 77 tuổi, thiếu máu não nghiêm trọng do hẹp nặng động mạch cảnh, nguy cơ đột quỵ nếu không can thiệp thông mạch máu sớm.

Trước đó, ông Thịnh (ngụ Lâm Đồng) đang ngồi nhà thì đột nhiên té ngã, xây xẩm. Ông đến bệnh viện khám, tầm soát để tìm nguyên nhân.

Ngày 17/9, TS.BS Nguyễn Anh Dũng, Trưởng khoa Ngoại Tim mạch – Lồng ngực, Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP HCM, cho biết ông Thịnh nhập viện trong trạng thái choáng váng, đau đầu. Qua các xét nghiệm ban đầu, bệnh nhân được ghi nhận xơ vữa mạch máu, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu. Khai thác tiền sử, bác sĩ phát hiện ông Thịnh có bệnh xương khớp mạn tính, thường xuyên tự mua thuốc khớp không rõ nguồn gốc để cải thiện cơn đau.

Tiến hành các cận lâm sàng liên quan bệnh lý tim mạch, xác định bệnh nhân hẹp nặng (80%) động mạch cảnh trong phải, động mạch cảnh trong trái hẹp nhẹ (30%) kèm xơ vữa. Hệ thống động mạch vành hẹp nhẹ chưa cần can thiệp. Chỉ số ABI (áp lực động mạch chi dưới so với chi trên) ở chi phải là 0.6, cho thấy huyết áp chân phải thấp hơn nhiều so với tay phải, chứng tỏ động mạch chân cũng bị hẹp.

Điều này được khẳng định khi siêu âm doppler động mạch chi dưới ghi nhận hẹp nặng động mạch đùi hai bên. Tình trạng này gọi là bệnh lý đa động mạch, thường gặp ở người có nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch (đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa mỡ máu, tăng huyết áp, hút thuốc lá…).

Động mạch cảnh là các nhánh chính xuất phát từ động mạch chủ ngực, đi dọc hai bên cổ lên cung cấp máu nuôi não. Hẹp động mạch cảnh xảy ra khi thành mạch bị dày lên do mảng xơ vữa, làm hẹp dần lòng mạch. Lưu lượng dòng máu lên não vì vậy cũng giảm theo. Khi tình trạng hẹp nhiều sẽ gây tổn thương cho não, biểu hiện bằng triệu chứng của cơn thiếu máu não thoáng qua hay đột quỵ.

Theo bác sĩ Dũng, ông Thịnh đã xuất hiện những dấu hiệu của cơn thiếu máu não thoáng qua như đau đầu, chóng mặt, té ngã. Nếu không được can thiệp mở rộng lòng mạch kịp thời, dòng máu lên não bị thu hẹp nghiêm trọng, thậm chí bị chặn hoàn toàn gây đột quỵ.

Có hai phương pháp ngoại khoa giúp điều trị hẹp động mạch cảnh: phẫu thuật và đặt stent. Trong đó, phẫu thuật bóc lớp trong động mạch cảnh là kỹ thuật cho kết quả tốt nhất. Sau khi lấy bỏ mảng xơ vữa, thành mạch có thể được đóng trực tiếp hoặc mở rộng thêm bằng miếng vá mạch máu để phòng tái hẹp sau mổ. Phương pháp này được chỉ định cho các trường hợp hẹp động mạch cảnh 60-99%, vị trí hẹp thuận lợi để phẫu thuật, bệnh nhân không có nguy cơ cao gặp biến chứng trong phẫu thuật.

Bác sĩ lựa chọn phương pháp phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh trong phải cho ông Thịnh. Để thao tác lấy mảng xơ vữa, ê kíp phải kẹp chặt động mạch cảnh. Lúc này, con đường chính đưa máu lên não phải không có, phải phụ thuộc hoàn toàn vào các nhánh tuần hoàn phụ (tuần hoàn bàng hệ). Nhằm đảm bảo lượng máu tưới não từ hệ thống mạch máu bàng hệ đủ để không gây tổn thương não trong quá trình phẫu thuật, bác sĩ gây mê sẽ duy trì huyết áp người bệnh ở mức 130-140 mmHg.

Ngoài ra, cần đến sự hỗ trợ của thiết bị đo oxy mô của não, giúp bác sĩ ghi nhận tình trạng tưới máu cho não ở từng thời điểm để có sự điều chỉnh phù hợp, từ đó thực hiện thao tác một cách hiệu quả.

Sau hơn một giờ, ê kíp bóc tách toàn bộ tổn thương, không để sót mảnh vụn xơ vữa trong lòng mạch vì dễ trôi đi gây tắc mạch máu.

Tỉnh lại sau ca mổ, bệnh nhân tỉnh táo, tiếp xúc tốt, chứng tỏ quá trình mổ không gây ra tổn thương cho não. Triệu chứng đau đầu, choáng váng biến mất, ông Thuấn sinh hoạt bình thường sau 2 ngày và xuất viện 3 ngày sau đó. Dự kiến trong thời gian tới, ông tiếp tục được can thiệp điều trị hẹp động mạch đùi.

Bác sĩ Dũng thông tin, trong những nguyên gây đột quỵ, hẹp động mạch cảnh do xơ vữa chiếm khoảng 15%. Các yếu tố nguy cơ gây xơ vữa động mạch bao gồm rối loạn chuyển hóa mỡ máu, tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, béo phì, ít vận động. Ngoài ra, tình trạng stress, lạm dụng một số loại thuốc như thuốc ngừa thai, thuốc giảm đau… cũng làm tăng khả năng mắc bệnh.

Trường hợp ông Thịnh có nhiều yếu tố nguy cơ gây bệnh gồm tuổi cao, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường. Đặc biệt, việc bệnh nhân lạm dụng thuốc không rõ nguồn gốc để trị viêm khớp thời gian dài cũng góp phần đẩy nhanh tiến trình xơ vữa mạch máu.

Bệnh hẹp động mạch cảnh ít có dấu hiệu đặc trưng nên việc tầm soát để phát hiện sớm bệnh đóng vai trò then chốt, từ đó theo dõi và có chiến lược điều trị hiệu quả, phòng ngừa đột quỵ. Nhóm người có nguy cơ cao dù không có triệu chứng vẫn cần thường xuyên khám định kỳ và tầm soát bệnh tim mạch.

Với những bệnh nhân hẹp động mạch cảnh đột nhiên xuất hiện triệu chứng méo miệng, liệt nửa người hoặc một bên tay/chân, khó nói hoặc không nói được, mất thị lực một bên, rối loạn thăng bằng…, phải cấp cứu ngay để bác sĩ chẩn đoán và chỉ định điều trị phù hợp.