77% người bệnh tiểu đường phải chiến đấu với lo âu, trầm cảm hoặc căng thẳng kéo dài và trầm cảm làm tăng 37% nguy cơ mắc tiểu đường type 2.

Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF) cho biết, 77% người bệnh tiểu đường đang phải chiến đấu với lo âu, trầm cảm hoặc căng thẳng kéo dài. Theo Bộ Y tế, trầm cảm làm tăng 37% nguy cơ mắc bệnh tiểu đường type 2. Ngược lại, tiểu đường làm tăng 3 lần nguy cơ mắc bệnh trầm cảm, nhất là ở những người đã xuất hiện biến chứng, nguy cơ tử vong tăng lên gấp 5 lần. Bệnh nhân cao tuổi có bệnh tiểu đường type 2 và những người có biến chứng thuộc nhóm có nguy cơ cao.

BS.CKI Phạm Thị Thu Hà, Trưởng Đơn vị Bàn chân – Đái tháo đường, khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM cho biết, khi đối diện với căn bệnh mạn tính như tiểu đường, cảm giác lo âu, căng thẳng, mệt mỏi và tuyệt vọng rất dễ xuất hiện, điều này làm giảm khả năng tự quản lý và kiểm soát bệnh, gây ra vòng xoắn tiểu đường – trầm cảm. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, người mắc tiểu đường có nguy cơ bị trầm cảm cao gấp đôi và nguy cơ lo âu cao hơn 20-30% so với người không mắc bệnh. Tình trạng “stress do bệnh tiểu đường”- tức là cảm giác quá tải, bực bội, lo lắng vì phải đối phó liên tục với việc điều trị cũng được ghi nhận ở hơn 40% người bệnh.

Dù chưa có thống kê chính thức, nhưng tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh ghi nhận trên 50% người tiểu đường tới khám có các dấu hiệu, triệu chứng của lo âu, căng thẳng, thậm chí trầm cảm như mất ngủ kéo dài, trầm buồn, u uất, ngại giao tiếp, muốn từ bỏ điều trị, bác sĩ Hà cho biết, thêm rằng mối quan hệ giữa tiểu đường và sức khỏe tinh thần là hai chiều. Khi người bệnh bị căng thẳng hoặc trầm cảm, họ có xu hướng ít tuân thủ điều trị, dễ bỏ thuốc, ăn uống thất thường và ít kiểm tra đường huyết hơn. Điều này dẫn đến tăng chỉ số HbA1c (đánh giá đường huyết trong ba tháng), làm tăng nguy cơ biến chứng mạch máu, tim mạch và thần kinh. Điều này tạo thành vòng luẩn quẩn khó thoát. Ngược lại, khi bệnh tiến triển nặng, xuất hiện biến chứng, người bệnh lại càng dễ rơi vào trạng thái mất động lực sống, điều trị và cảm giác bất lực.

Như trường hợp bà Tính, 68 tuổi (Tây Ninh) bị tiểu đường 16 năm, nhập Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM (cơ sở phường Tân Sơn Hòa, quận Tân Bình cũ) cấp cứu trong tình trạng hoại tử bàn chân phải, các ngón chân tím sậm dần chuyển sang màu đen, nhiễm trùng lan lên cổ chân, sốt cao, chỉ số đường huyết gấp 4 lần và HbA1c gần gấp đôi bình thường.

Khoảng 10 ngày trước khi nhập viện, ngón chân bà xuất hiện các vết loét nhỏ do bị xước. Hai ngày sau, ngón chân sưng đỏ, mưng mủ, đau nhức, loét các kẽ ngón chân nhưng bà không quan tâm. Sau đó, bàn chân của bà sưng to, ba ngón chân thâm tím kèm sốt cao, mệt li bì.

Con bà cho biết, từ khi phát hiện mắc tiểu đường, bà luôn trong tình trạng lo lắng. Tuy nhiên trước đây còn bận công việc, gia đình nên nỗi lo này bị át đi. Vài năm gần đây, khi tuổi cao, chứng lo âu sợ hãi của bà ngày càng tăng. Bà ngày càng ít nói, thu mình lại, hạn chế giao tiếp, dễ cáu gắt, ít để ý chăm sóc cơ thể như trước, nhiều lúc không uống thuốc hoặc ăn uống thỏa thích, không kiêng khem theo chế độ dành riêng cho người tiểu đường. Nghĩ mẹ đổi tính do tuổi cao, các con nhiều khi phải chiều theo ý bà, không dám “nói nặng nhẹ”. Nhận thấy các bất thường ở người bệnh, bác sĩ Hà tư vấn gia đình đưa bà Tính khám chuyên sâu tâm lý, bà được chẩn đoán trầm cảm.

Bác sĩ Hà nhận định, bà Tính bị trầm cảm và tiểu đường, không tuân thủ điều trị nên không kiểm soát được đường huyết. Vết loét bàn chân của bà tiến triển nặng, ba ngón chân bị hoại tử không giữ được buộc phải tháo khớp. Nếu không điều trị tốt, nguy cơ cắt bỏ bàn chân của bà rất lớn. Cùng với việc điều trị tích cực ổn định đường huyết, huyết áp, các bác sĩ điều trị trầm cảm bằng thuốc, đồng thời hướng dẫn con cái cách chăm sóc, quan tâm đến tinh thần người bệnh nhiều hơn, nhất là sau khi bà phải cắt bỏ 3 ngón chân.

Khi người bệnh bị trầm cảm, gánh nặng liên quan đến tiểu đường càng nghiêm trọng hơn, và sự hài lòng với việc điều trị tiểu đường sẽ thấp hơn. Bệnh nhân có trầm cảm và tiểu đường thường ít hoạt động thể lực, tăng xu hướng hút thuốc lá, thói quen ăn uống ít có lợi cho sức khỏe, tuân thủ điều trị kém dẫn đến gia tăng các biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe. Đáng lo ngại, trên 50% trường hợp trầm cảm trong tiểu đường không được chẩn đoán, bác sĩ Hà cảnh báo. Do các triệu chứng ban đầu khá chung chung và mơ hồ như mệt mỏi, sụt hoặc tăng cân, thay đổi cảm giác ngon miệng, rối loạn giấc ngủ… nên người bệnh không tự nhận ra các dấu hiệu trầm cảm, hoặc có biết cũng ít khi thông báo cho bác sĩ.

Bác sĩ Hà cho biết, tỷ lệ rối loạn lo âu và các vấn đề về ăn uống cũng gia tăng ở bệnh nhân tiểu đường so với những người khỏe mạnh. Vì thế, việc chẩn đoán và điều trị sớm trầm cảm ở người bệnh tiểu đường là rất quan trọng. Sức khỏe tinh thần là phần không thể thiếu trong quản lý tiểu đường, giúp người bệnh duy trì niềm tin, khả năng thích ứng, tuân thủ điều trị và nâng cao chất lượng cuộc sống.

* Tên người bệnh đã được thay đổi.