Tham khảo 12 loại thuốc gây mất ngủ có thể gặp

Trong quá trình điều trị bệnh, tác dụng phụ ngoài ý muốn từ các loại thuốc gây mất ngủ có thể gặp với nhiều người. Vậy, danh sách những loại thuốc gây mất ngủ có thể bao gồm nhóm nào?

Thuốc gây mất ngủ là như thế nào?

Thuốc gây mất ngủ là những loại thuốc mà trong quá trình sử dụng để điều trị bệnh có thể gây ra tác dụng phụ ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương, hormone (nội tiết tố) hoặc góp phần làm lệch nhịp sinh học (tăng nhịp tim bất thường, thúc đẩy bài tiết…), từ đó khiến giấc ngủ bị rối loạn.

Về cơ chế sinh học, giấc ngủ và sự tỉnh táo là kết quả của sự cân bằng phức tạp giữa các mạng lưới thần kinh ở nhiều vùng khác nhau trong não, vốn chịu sự điều khiển của nhiều chất dẫn truyền thần kinh khác nhau. Khi cân bằng giữa chúng bị phá vỡ, người dùng dễ rơi vào tình trạng khó ngủ hoặc mất ngủ.

Theo nghiên cứu, một số chất dẫn truyền thần kinh có tác dụng duy trì sự tỉnh táo (góp phần gây mất ngủ) bao gồm GABA, acetylcholine, adenosine, serotonin, norepinephrine, histamine và dopamine. Khi dùng thuốc, một số dược chất có thể tăng cường hoạt động của các chất dẫn truyền thần kinh nêu trên, từ đó thúc đẩy sự tỉnh táo quá mức, gây mất ngủ, ngủ chập chờn hoặc rối loạn chu kỳ giấc ngủ ở người sử dụng.

Không những thế, một số loại thuốc còn có cơ chế tác động gián tiếp, khiến cơ thể tăng đào thải chất lỏng (lợi tiểu) hoặc làm rối loạn hormone, khiến người bệnh khó đi ngủ đúng giờ và duy trì được giấc ngủ sâu.

Các nhóm thuốc gây mất ngủ có thể gặp

Dưới đây là danh sách một số loại thuốc có thể gây mất ngủ trong một số trường hợp. Cụ thể như sau:

1. Thuốc giảm đau

Một số thuốc giảm đau, ngoài tác dụng chính, có thể ảnh hưởng gián tiếp đến giấc ngủ. Khi sử dụng sai liều hoặc dùng sai thời điểm (vào buổi tối), chúng có nguy cơ trở thành thuốc gây mất ngủ. Ví dụ như:⁽¹⁾

• Paracetamol (Panadol, Tylenol): Bản thân paracetamol hiếm khi gây mất ngủ, nhưng khi được bào chế kèm caffeine (như Panadol Extra) thì caffeine mới là yếu tố kích thích thần kinh, làm tăng nhịp tim, dẫn đến khó ngủ.
• Ibuprofen (Brufen, Advil): Thuộc nhóm thuốc kháng viêm không chứa steroid (NSAID), có thể gây kích ứng dạ dày, gây đau bụng hoặc ợ chua về đêm. Những triệu chứng khó chịu này làm người bệnh trằn trọc và giảm chất lượng giấc ngủ.

2. Thuốc trị tiểu đường

Một số thuốc kiểm soát đường huyết có thể gây ra cảm giác bồn chồn hoặc thay đổi nhịp sinh học. Vì thế, chúng cũng nằm trong nhóm thuốc gây mất ngủ thường gặp, chẳng hạn như:

• Metformin (Glucophage): Có thể gây rối loạn tiêu hóa (buồn nôn, đầy hơi…) và làm người bệnh khó ngủ vào ban đêm.
• Insulin đường tiêm (Lantus, Novorapid): Có thể gây hạ đường huyết quá mức về đêm khiến người bệnh đói, run rẩy, đổ mồ hôi… từ đó gây gián đoạn chu kỳ ngủ.
• Sitagliptin (Januvia): Có thể gây tác dụng phụ chóng mặt, tăng nhịp tim, đói, buồn nôn, phù nề… đặc biệt khi dùng chung với các loại thuốc trị tiểu đường khác như insulin hoặc gliclazide.

3. Thuốc tăng trí nhớ

Một số dòng thuốc hỗ trợ điều trị sa sút trí tuệ có thể “vô tình” làm tăng hoạt động của hệ thần kinh, nên thường được liệt kê vào nhóm thuốc gây khó ngủ, chẳng hạn như:

• Donepezil (Aricept): Có thể làm tăng acetylcholine – một chất dẫn truyền thần kinh giúp duy trì sự tỉnh thức, dẫn đến mất ngủ.
• Rivastigmin (Exelon): Làm tăng hoạt động cholinergic, khiến giấc ngủ ban đêm kém sâu. Thuật ngữ “cholinergic” dùng để chỉ hệ thống thần kinh sử dụng acetylcholine để truyền tín hiệu, khi hoạt động quá mức có thể gây hưng phấn, khó ngủ.

4. Thuốc huyết áp

Một số thuốc điều trị tăng huyết áp có thể tác động đến hormone và hệ thần kinh giao cảm, từ đó cản trở giấc ngủ, chẳng hạn như:

• Amlodipin (Amlor, Stadamlodipin): Có thể gây “đánh trống ngực” (tim đập nhanh) và khó ngủ.
• Atenolol (Tenormin): Có thể làm giảm melatonin – nội tiết tố điều hòa chu kỳ ngủ thức, nên ảnh hưởng đến giấc ngủ.
• Enalapril (Renitec): Có thể gây ho khan kéo dài, khiến giấc ngủ bị gián đoạn.

5. Thuốc trầm cảm

Thuốc trị trầm cảm có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ theo hai hướng: một số gây buồn ngủ, trong khi số khác lại trở thành thuốc gây mất ngủ do tác động đến serotonine, noradrenaline và dopamine. Một số ví dụ điển hình là:⁽²⁾

• Fluoxetine (Prozac): Có thể làm tăng serotonin – chất dẫn truyền thần kinh giúp điều hòa tâm trạng, nhưng khi tăng quá mức gây kích thích thần kinh, khiến người bệnh khó đi vào giấc ngủ.
• Venlafaxin (Effexor): Vừa làm tăng serotonin vừa tăng noradrenaline. Noradrenaline có vai trò thúc đẩy sự tỉnh táo, vì vậy liều cao hoặc dùng vào buổi tối thường gây bồn chồn và mất ngủ.

6. Thuốc đau đầu

Một số thuốc trị đau nửa đầu hoặc đau đầu mạn tính có thể làm thay đổi nồng độ serotonin hoặc co giãn mạch máu não. Chính cơ chế này khiến chúng dễ trở thành thuốc gây mất ngủ nếu dùng sai thời điểm hoặc liều lượng:

• Sumatriptan (Imitrex): Thuốc hoạt động bằng cách gắn vào thụ thể serotonine để làm co mạch máu não và giảm đau. Tuy nhiên, sự thay đổi đột ngột của serotonin có thể gây cảm giác bồn chồn, khó thư giãn, khiến người bệnh khó ngủ.
• Ergotamin (Cafergot): Có tác dụng co mạch mạnh, thường dùng cho cơn đau nửa đầu dữ dội. Tác động co thắt này đôi khi khiến lưu lượng máu não thay đổi quá mức, dẫn đến khó ngủ và cảm giác nặng đầu vào ban đêm.

7. Thuốc điều trị bệnh tuyến tiền liệt

Một số thuốc điều trị phì đại tuyến tiền liệt có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh thực vật hoặc cân bằng hormone. Khi cơ chế này bị rối loạn, chúng có thể gây mất ngủ, đặc biệt nếu dùng kéo dài hoặc uống vào buổi tối. Một số ví dụ điển hình như:

• Tamsulosin (Omnic, Harnal): Đây là nhóm thuốc chẹn alpha-1, có tác dụng làm giãn cơ trơn tuyến tiền liệt và bàng quang để đi tiểu dễ hơn. Thụ thể alpha-1 là “công tắc” trên mạch máu điều khiển sự co bóp; khi bị chặn, đôi khi gây hạ huyết áp và làm người bệnh khó ngủ vì chóng mặt, bồn chồn về đêm.
• Finasteride (Proscar): Là thuốc ức chế men 5-alpha reductase – enzym chuyển testosterone thành dihydrotestosterone (DHT). DHT là hormone khiến tuyến tiền liệt to ra; khi giảm DHT, tuyến nhỏ lại. Tuy nhiên, sự thay đổi hormone này đôi khi ảnh hưởng đến giấc ngủ, làm người bệnh trằn trọc hoặc mệt mỏi.

8. Thuốc điều trị Parkinson

Trong bệnh Parkinson, các thuốc thường hướng đến việc tăng cường dopamine trong não để cải thiện triệu chứng run và cứng cơ. Tuy nhiên, dopamie chính là chất dẫn truyền thần kinh quan trọng giúp duy trì sự tỉnh táo, vì vậy nhiều thuốc điều trị Parkinson có thể vô tình trở thành thuốc gây mất ngủ, chẳng hạn như:

• Levodopa + Carbidopa (Sinemet): Levodopa là tiền chất của dopamin, khi vào não sẽ chuyển thành dopamine. Dopamine là chất giúp vận động trơn tru và cũng kích thích sự tỉnh táo, nên việc tăng dopamine có thể khiến người bệnh khó ngủ về đêm.
• Pramipexole (Mirapex): Là thuốc đồng vận dopamine, tức “bắt chước” tác động của dopamine trên tế bào thần kinh, từ đó có thể làm hệ thần kinh tỉnh táo quá mức, gây rối loạn chu kỳ ngủ – thức.

9. Thuốc ức chế bơm proton (trị bệnh dạ dày)

Dù chủ yếu dùng giảm tiết axit dạ dày, một số thuốc nhóm này lại có thể gây mất ngủ trong một số trường hợp, chẳng hạn như:

• Omeprazol (Losec, Meprazol): Dù hiếm gặp, thuốc có thể gây tác dụng phụ như đau đầu, lo âu, khiến người bệnh mất ngủ.
• Pantoprazol (Pantoloc): Dùng lâu dài có thể gây hạ magiê máu – tình trạng giảm nồng độ magiê trong huyết thanh. Magiê là khoáng chất thiết yếu cho dẫn truyền thần kinh và thư giãn cơ; thiếu magiê kéo dài dễ làm giấc ngủ chập chờn, khó sâu.

10. Thuốc cảm lạnh và dị ứng

Một số thuốc trị cảm lạnh và dị ứng có chứa thành phần tác động trực tiếp đến hệ thần kinh. Khi cân bằng các chất dẫn truyền trong hệ thần kinh thay đổi, chúng dễ trở thành thuốc gây mất ngủ:

• Pseudoephedrine (Sudafed): Hoạt động bằng cách kích thích giải phóng noradrenalin – chất giúp cơ thể hưng phấn, tăng nhịp tim và duy trì sự tỉnh thức. Vì thế, pseudoephedrin dễ làm người bệnh trằn trọc về đêm.
• Cetirizine (Zyrtec): Có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương ở một số người nhạy cảm. Cơ chế này làm thay đổi tín hiệu histamine – “công tắc” tỉnh thức tự nhiên của não, khiến giấc ngủ bị rối loạn, lúc buồn ngủ quá mức, lúc lại mất ngủ.

11. Thuốc trị hen suyễn

Nhiều thuốc điều trị hen suyễn dễ trở thành thuốc gây mất ngủ bởi tác dụng phụ. Một số đại diện điển hình bao gồm:

• Salbutamol (Ventolin): Có thể gây run tay, hồi hộp và khó ngủ.
• Theophylline (Biophyllin): Có thể kích thích hệ thần kinh trung ương quá mức, làm tăng nhịp tim, gây khó ngủ hoặc làm giấc ngủ kém sâu.

12. Thuốc thông mũi

Một số thuốc thông mũi thường hoạt động bằng cách làm co mạch máu trong niêm mạc mũi, giúp giảm nghẹt mũi nhanh chóng. Tuy nhiên, chính sự kích thích này lại tác động đến hệ thần kinh giao cảm, khiến chúng dễ trở thành thuốc gây mất ngủ. Ví dụ:

• Phenylephrine (Neo-Synephrine): Là thuốc kích thích thụ thể alpha-adrenergic, làm co mạch máu mũi để thông thoáng đường thở. Thụ thể alpha-adrenergic là điểm điều khiển co mạch, khi bị kích hoạt có thể gây hưng phấn thần kinh, làm người bệnh trằn trọc khó ngủ.
• Oxymetazoline (Otrivin, Iliadin): Là dòng thuốc nhỏ mũi gây co mạch, tác động tại chỗ nhưng có thể hấp thu một phần vào máu. Do đồng thời kích hoạt thụ thể alpha-adrenergic, thuốc đôi khi khiến tim đập nhanh, gây mất ngủ, đặc biệt là khi dùng vào ban đêm.

Đối tượng dễ bị mất ngủ do thuốc

Không phải ai dùng thuốc cũng gặp tình trạng rối loạn giấc ngủ, mất ngủ… nhưng một số nhóm đối tượng dưới đây dễ bị ảnh hưởng hơn, đó là:

• Người cao tuổi: Chức năng gan, thận suy giảm khiến thuốc chuyển hóa chậm, dễ tích lũy trong cơ thể và gây tác dụng phụ như mất ngủ.
• Người có bệnh lý thần kinh, trầm cảm, lo âu: Hệ thần kinh vốn đã nhạy cảm, khi chịu thêm tác động của thuốc rất dễ rối loạn cân bằng dẫn truyền thần kinh, làm giấc ngủ kém chất lượng.
• Người bệnh mạn tính phải dùng đa trị liệu: Khi phải dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, nguy cơ tương tác thuốc cao hơn, từ đó làm tăng khả năng xuất hiện tác dụng phụ, bao gồm mất ngủ.

Khi nào nên nghi ngờ mất ngủ do thuốc?

Dưới đây là một số dấu hiệu có thể gợi ý tình trạng mất ngủ liên quan đến việc dùng thuốc:

• Khó ngủ ngay sau khi dùng thuốc mới: Việc giấc ngủ rối loạn xuất hiện trùng thời điểm bắt đầu dùng một loại thuốc có thể là tín hiệu cảnh báo dễ nhận biết mà người bệnh cần lưu tâm.
• Mất ngủ không cải thiện dù đã điều chỉnh thói quen: Khi các biện pháp cải thiện giấc ngủ như giảm cà phê, thư giãn, ăn uống khoa học, ngủ đúng giờ không hiệu quả, thuốc có thể là nguyên nhân cần được cân nhắc.
• Có mối liên hệ thời gian rõ rệt: Nếu uống thuốc vào buổi tối và ngay sau đó thấy khó ngủ, mối liên quan giữa thuốc và mất ngủ càng được củng cố.

Cách xử lý nếu đang uống gây khó ngủ?

1. Không tự ý ngừng thuốc

Người bệnh không nên dừng thuốc đột ngột chỉ vì nghi ngờ hoặc nhận thấy tác dụng phụ gây mất ngủ. Bởi vì ngưng thuốc đột ngột khi chưa có chỉ định từ bác sĩ có thể làm giảm hiệu quả điều trị, khiến bệnh trở nặng hoặc dễ tái phát.

2. Trao đổi với bác sĩ

Nếu nghi ngờ thuốc gây khó ngủ, hãy trao đổi với bác sĩ để được hướng dẫn điều chỉnh liều hoặc thay đổi thời điểm uống, ví dụ dùng vào buổi sáng thay vì tối. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể giảm liều, xen kẽ liều hoặc nhờ bác sĩ chỉ định chuyển sang thuốc khác ít tác dụng phụ hơn.

3. Hỗ trợ cải thiện giấc ngủ

Ngoài việc điều chỉnh kế hoạch sử dụng các thuốc gây mất ngủ, người bệnh có thể cân nhắc áp dụng các biện pháp sau để ngủ ngon hơn:

• Thực hành “vệ sinh” giấc ngủ: Ngủ đúng giờ, giữ phòng ngủ yên tĩnh và hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại, máy tính ít nhất 60 phút trước khi ngủ.
• Hạn chế chất kích thích: Tránh cà phê, rượu bia và thuốc lá vì chúng có thể kích thích thần kinh, làm não tỉnh táo quá mức.
• Tập thể dục nhẹ ban ngày: Đi bộ hoặc vận động vừa phải giúp cơ thể thư giãn, nhưng cần tránh vận động nặng ít nhất 120 phút trước giờ ngủ.
• Sử dụng hỗ trợ y khoa: Hỏi ý kiến bác sĩ về việc bổ sung viên uống chứa melatonin hoặc thuốc ngủ ngắn hạn để hỗ trợ cải thiện giấc ngủ tạm thời.

Để đặt lịch thăm khám và điều trị tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Tóm lại, dù danh sách các loại thuốc gây mất ngủ có thể gặp khá đa dạng, nhưng điều quan trọng là người bệnh cần đặt mục tiêu điều trị bệnh lên đầu và dùng thuốc theo đúng hướng dẫn y tế. Lợi ích điều trị thường cao hơn tác dụng phụ gây mất ngủ. Mỗi loại thuốc đều có công dụng riêng, phát huy hiệu quả tối ưu khi được sử dụng đúng liều, đúng thời điểm và đúng chỉ định. Bên cạnh đó, người bệnh cũng cần chủ động trao đổi với bác sĩ khi có dấu hiệu mất ngủ do thuốc để được tư vấn hướng điều chỉnh phù hợp.