Lupus ban đỏ do thuốc là dạng lupus đặc biệt khởi phát sau khi sử dụng một số loại thuốc trong thời gian dài. Khác với các thể thông thường có thể gây tổn thương nặng đến thận hay phổi, tình trạng này chỉ gây triệu chứng tạm thời và ít ảnh hưởng đến các cơ quan khác. Trong bài viết dưới đây, ThS.BS Vũ Thị Thùy Trang, Chuyên khoa Da liễu – Thẩm mỹ Da, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM sẽ giúp người bệnh hiểu rõ hơn về tình trạng này.
Ai có nguy cơ mắc bệnh lupus ban đỏ do thuốc?
Không phải tất cả mọi người dùng thuốc đều mắc lupus ban đỏ, nhưng một số nhóm người sẽ có nguy cơ cao như:
Người lớn tuổi: Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi, so với lupus ban đỏ hệ thống (xuất hiện sớm hơn, thường trong độ tuổi sinh sản), lupus do thuốc có xu hướng xảy ra muộn do sử dụng thuốc trong thời gian dài.
Giới tính: Bệnh thường gặp ở nữ nhưng lupus do thuốc, bất kỳ giới tính nào cũng đều có nguy cơ ảnh hưởng.
Chủng tộc: Lupus do thuốc thường gặp nhiều hơn ở người da trắng, trong khi lupus ban đỏ hệ thống lại phổ biến hơn ở người da đen.
Thời gian dùng thuốc: Các triệu chứng thường xuất hiện sau khi dùng thuốc một thời gian, có thể từ vài tháng đến nhiều năm. Thậm chí, có trường hợp hơn 10 năm sau mới khởi phát, nên đôi khi khó xác định chính xác loại thuốc gây bệnh.
Yếu tố di truyền: Một số người có đặc điểm di truyền nhất định khiến cơ thể xử lý thuốc chậm hơn hoặc có bất thường về hệ miễn dịch, từ đó làm tăng nguy cơ mắc lupus do thuốc.
Dùng thuốc lâu dài, có yếu tố di truyền và lupus có thể gặp ở cả nam lẫn nữ.
Các nhóm thuốc gây lupus ban đỏ phổ biến
Khi người bệnh dùng một số loại hoạt chất trong thời gian dài, chúng có thể vô tình làm rối loạn hệ miễn dịch. Lúc này, hệ miễn dịch sẽ “nhầm lẫn” và tấn công chính các mô khỏe mạnh của cơ thể, tạo ra các triệu chứng giống như bệnh lupus ban đỏ. Tuy nhiên, điểm khác biệt là tình trạng này thường sẽ dần cải thiện và biến mất sau khi người bệnh ngừng sử dụng hoạt chất đó. Hiện nay, có hơn 100 loại hoạt chất được ghi nhận là có thể gây ra lupus ban đỏ do thuốc. Tuy nhiên, chỉ một số nhóm hoạt chất phổ biến và có nguy cơ cao như:
Hoạt chất điều trị tim mạch: Một số hoạt chất điều trị bệnh tim mạch như procainamide (chống rối loạn nhịp tim) và hydralazine (hạ huyết áp) có nguy cơ cao nhất gây lupus do thuốc. Ngoài ra, một số hoạt chất khác như quinidine, methyldopa, statin, thuốc chẹn beta (chứa thành phần atenolol, labetalol)… cũng có liên quan nhưng nguy cơ thấp hơn.
Hoạt chất kháng lao: Isoniazid (INH) là một trong những hoạt chất điều trị lao phổ biến có nguy cơ gây ra bệnh.
Hoạt chất kháng sinh, kháng nấm: Các hoạt chất kháng sinh và kháng nấm, ví dụ như nitrofurantoin (dùng trị nhiễm trùng tiểu) hay một vài loại hoạt chất kháng nấm khác, dù hiếm gặp hơn, vẫn có thể gây ra lupus do thuốc. Những loại hoạt chất này có thể tạo ra các phân tử nhỏ, khi gắn với protein trong cơ thể, sẽ khiến hệ miễn dịch nhận diện nhầm và tấn công chính các mô của cơ thể. Điều này dẫn đến các triệu chứng giống như bệnh lupus.
Hoạt chất chống co giật: Một số hoạt chất điều trị động kinh hoặc rối loạn thần kinh như carbamazepine, phenytoin, ethosuximide, primidone… có liên quan đến lupus do thuốc. Chúng có thể ảnh hưởng đến tế bào T và B, hai loại tế bào quan trọng trong hệ miễn dịch, làm mất đi khả năng phân biệt đâu là mô khỏe mạnh, từ đó sinh ra phản ứng tự miễn.
Hoạt chất trị khớp: Các hoạt chất như sulfasalazine (trị viêm khớp dạng thấp), penicillamine (trị viêm khớp, bệnh Wilson), hoạt chất ức chế TNF (infliximab, etanercept, adalimumab…) cũng được ghi nhận gây lupus do thuốc. Những loại thuốc này có thể gây rối loạn hệ miễn dịch của người bệnh, khiến cơ thể tự sản xuất ra các kháng thể đặc biệt (gọi là kháng thể kháng nhân – ANA). Đây là một dấu hiệu phổ biến thường thấy ở những người mắc bệnh.
Hoạt chất trị nhiễm trùng và mụn: Một số loại hoạt chất dùng để điều trị mụn và nhiễm trùng cũng có thể là nguyên nhân gây ra lupus do thuốc. Phổ biến nhất là hoạt chất minocycline, một loại kháng sinh thường dùng để trị mụn trứng cá và nhiễm trùng da. Ngoài ra, một số hoạt chất dùng để điều trị viêm gan siêu vi, HIV hoặc các liệu pháp sinh học trong điều trị ung thư và các bệnh tự miễn cũng có thể liên quan đến tình trạng này.
Sử dụng thường xuyên các nhóm hoạt chất điều trị tim mạch, kháng lao, kháng sinh/kháng nấm, chống co giật, trị khớp và trị mụn… sẽ tăng nguy cơ dẫn đến bệnh này.
Dấu hiệu nào giúp nhận biết lupus ban đỏ do thuốc?
Tình trạng này có thể biểu hiện ở nhiều mức độ khác nhau, từ nhẹ đến trung bình và dễ nhầm lẫn với lupus vô căn. Dưới đây là những đặc điểm lâm sàng thường gặp ở từng thể bệnh.
Lupus ban đỏ hệ thống do thuốc (Systemic Lupus Erythematosus – SLE do thuốc)
Bệnh thường khởi phát từ từ, triệu chứng khá giống lupus hệ thống nhưng mức độ thường nhẹ hơn. Một số dấu hiệu phổ biến như:
Đau khớp, cứng khớp (thường gặp ở khoảng 90% người bệnh, thậm chí có thể là dấu hiệu duy nhất).
Đau cơ (chiếm khoảng 50%).
Mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân và viêm các màng thanh mạc (như viêm màng phổi, viêm màng ngoài tim).
Tổn thương da ít gặp, nhưng nếu có thường ở dạng nhẹ như nhạy cảm ánh sáng, phát ban đỏ, mề đay hoặc viêm mạch máu nhỏ.
Khác với lupus ban đỏ hệ thống, dạng này hiếm khi gây viêm phổi, thận, tổn thương thần kinh.
Bệnh thường tiến triển nhẹ, phổ biến với những triệu chứng đau và cứng khớp, đau cơ, mệt mỏi, sốt nhẹ, sụt cân…
Lupus ban đỏ da bán cấp do thuốc
Biểu hiện của lupus ban đỏ da bán cấp do thuốc khá giống với các thể thông thường, nên rất dễ gây nhầm lẫn.
Dấu hiệu đặc trưng là các nốt phát ban trên da, thường có hình tròn, nhiều vòng hoặc sẩn có vảy. Chúng xuất hiện đối xứng trên các vùng da tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, tình trạng phát ban thường lan rộng hơn, có thể xuất hiện cả ở cẳng chân và đôi khi có bọng nước nhỏ ở rìa tổn thương.
Lupus ban đỏ da bán cấp do thuốc hiếm khi gây tổn thương các cơ quan bên trong. Bệnh thường xảy ra ở người lớn tuổi và có thể xuất hiện sau vài tuần đến vài năm kể từ khi bắt đầu dùng thuốc.
Lupus ban đỏ da bán cấp do thuốc thường gây phát ban đối xứng ở vùng da hở nắng, dạng tròn hoặc nhiều vòng có vảy…
Lupus ban đỏ da mạn tính do thuốc gây ra.
Đây là thể hiếm gặp nhất.
Xuất hiện trung bình sau khoảng 8 tháng kể từ khi bắt đầu sử dụng thuốc liên quan.
Nam và nữ có tỷ lệ mắc tương tự, độ tuổi thường khởi phát khoảng 59 tuổi.
Biểu hiện phổ biến nhất là tổn thương dạng đĩa, thường thấy ở mặt, thân trên hoặc cánh tay. Một số trường hợp hiếm có thể xuất hiện khối u lupus ở da.
Bệnh lupus ban đỏ do thuốc được chẩn đoán ra sao?
Chẩn đoán lupus do thuốc thường dựa trên tiền sử dùng thuốc, triệu chứng lâm sàng và kết quả xét nghiệm. Bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm máu, nước tiểu để loại trừ các bệnh lý khác. Dấu hiệu quan trọng là các triệu chứng cải thiện rõ rệt sau khi ngừng thuốc nghi ngờ gây bệnh. Để biết chính xác tình trạng của mình, người bệnh nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám, làm xét nghiệm và tư vấn hướng xử trí phù hợp.
ThS.BS Vũ Thị Thùy Trang, Chuyên khoa Da liễu – Thẩm mỹ Da, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM đang tư vấn cho người bệnh.
Chăm sóc và điều trị lupus do thuốc như thế nào?
Điều trị lupus do thuốc chủ yếu là ngừng loại thuốc gây bệnh, nhờ đó các triệu chứng thường thuyên giảm trong vài tuần và hồi phục hoàn toàn, quá trình này có thể mất vài tháng đến một năm. Bác sĩ có thể kê thuốc giảm đau, thuốc kháng viêm hoặc corticosteroid để kiểm soát triệu chứng. Vì vậy, người bệnh cũng cần bảo vệ da khỏi ánh nắng, duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất và tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi tiến triển, phòng ngừa biến chứng.
HỆ THỐNG BỆNH VIỆN ĐA KHOA TÂM ANH
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội:
108 Phố Hoàng Như Tiếp, Phường Bồ Đề, TP. Hà Nội
(Đ/c cũ: 108 Hoàng Như Tiếp, P.Bồ Đề, Q.Long Biên, TP. Hà Nội)
Lupus ban đỏ do thuốc có thể hồi phục khi ngừng thuốc gây ra bệnh. Tuy nhiên, người bệnh vẫn cần được theo dõi và chăm sóc y tế ở bệnh viện để kiểm soát triệu chứng, phòng ngừa biến chứng và đảm bảo sức khỏe lâu dài.
