Dây thần kinh số 12 (hạ thiệt): Vị trí, giải phẫu và chức năng

Dây thần kinh số 12 chi phối chức năng vận động của lưỡi. Bất kỳ tổn thương nào liên quan đến cấu trúc này đều có thể ảnh hưởng đến chức năng như nói, nhai, nuốt… Người bệnh nên đi khám ngay khi có dấu hiệu bất thường để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Dây thần kinh số 12 là gì?

Dây thần kinh số 12, còn được gọi là dây thần kinh hạ thiệt (hypoglossal nerve – CN XII), là một dây thần kinh vận động thuần túy có vai trò kiểm soát tất cả các cơ của lưỡi, ngoại trừ cơ khẩu cái lưỡi (palatoglossus). Dây thần kinh này đóng vai trò quan trọng trong phát âm, nhai và nuốt, giúp duy trì các chức năng miệng cơ bản.

Các đặc điểm chính của dây thần kinh hạ thiệt:

• Là dây thần kinh sọ thứ 12, xuất phát từ hành não.
• Chịu trách nhiệm vận động các cơ nội tại và ngoại lai của lưỡi.
• Không có chức năng cảm giác hoặc tự chủ (chỉ thuần túy vận động).

Giải phẫu dây thần kinh số 12

Dưới đây là phần giải phẫu cơ bản về dây thần kinh số 12: (1)

1. Vị trí dây thần kinh số 12 nằm ở đâu?

Dây thần kinh hạ thiệt xuất phát từ nhân thần kinh hạ thiệt nằm trong hành não (phần dưới của thân não). Cấu trúc này thoát ra giữa tháp và củ ô liu của hành não, sau đó đi qua ống thần kinh hạ thiệt – một lỗ nhỏ ở nền sọ, để rời khỏi hộp sọ.

2. Đường đi của dây thần kinh hạ thiệt

Dây thần kinh hạ thiệt có đường đi phức tạp, kéo dài từ thân não đến lưỡi và tương tác với nhiều cấu trúc quan trọng trong cơ thể. Sau khi xuất phát từ nhân thần kinh hạ thiệt trong hành tủy, dây thần kinh di chuyển ra ngoài qua rãnh giữa tháp và oliva, sau đó rời khỏi hộp sọ thông qua ống hạ thiệt.

Khi đi vào vùng cổ, cấu trúc này bắt chéo phía sau dây thần kinh lang thang (CN X) và động mạch cảnh trong trước khi tiếp tục di chuyển xuống phía trước. Tiếp đến, dây thần kinh số 12 vòng quanh động mạch chẩm, đi dưới cơ móng lưỡi (hyoglossus) để vào khoang miệng. Tại đây, cấu trúc này bắt đầu phân nhánh để chi phối các cơ của lưỡi, giúp điều khiển các chuyển động cần thiết cho việc nói, nuốt và nhai.

3. Cấu tạo dây thần kinh sọ số 12

Dây thần kinh hạ thiệt là một dây thần kinh vận động thuần túy, chỉ chứa các sợi thần kinh vận động và không có sợi thần kinh cảm giác. Thành phần trung ương nằm trong hành tủy, nơi các nơron vận động của nhân thần kinh hạ thiệt gửi tín hiệu đến các cơ lưỡi. Thành phần ngoại vi bao gồm các sợi thần kinh đi ra từ thân não, di chuyển qua ống hạ thiệt, rồi đến các cơ của lưỡi. Dây thần kinh này cũng kết nối với các nhánh thần kinh cổ C1-C2 để tạo thành vòng thần kinh cổ (ansa cervicalis), thực hiện chi phối một số cơ vùng cổ.

Chức năng dây thần kinh số 12

Chức năng chính của dây thần kinh hạ thiệt là kiểm soát vận động của lưỡi, đóng vai trò thiết yếu trong các hoạt động như nói, nhai và nuốt. Cấu trúc này điều khiển cả các cơ nội tại và ngoại lai của lưỡi, cho phép lưỡi thực hiện các chuyển động phức tạp cần thiết cho việc phát âm và tiêu hóa.

Khi lưỡi di chuyển, các cơ hoạt động phối hợp để tạo ra những thay đổi về hình dạng và vị trí của lưỡi, giúp thực hiện các chức năng khác nhau. Chẳng hạn như, cơ cằm-lưỡi (genioglossus) giúp đưa lưỡi ra trước, cơ trâm-lưỡi (styloglossus) giúp kéo lưỡi về sau, cơ móng-lưỡi (hyoglossus) giúp kéo lưỡi xuống, và các cơ nội tại giúp điều chỉnh hình dạng lưỡi. Những chuyển động này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo âm thanh khi nói, đảm bảo quá trình nhai và nuốt thức ăn diễn ra suôn sẻ. (2)

Dây thần kinh sọ số 12 hoạt động như thế nào?

Dây thần kinh sọ thứ 12 hoạt động như một dây thần kinh vận động thuần túy, điều khiển các cơ của lưỡi để thực hiện các chức năng quan trọng như nói, nhai và nuốt. Cơ chế hoạt động như sau:

• Xuất phát từ thân não: Dây thần kinh hạ thiệt bắt nguồn từ nhân thần kinh hạ thiệt trong hành tủy (medulla oblongata).
• Đi qua hộp sọ: Dây thần kinh kinh hạ thiệt di chuyển qua ống hạ thiệt (hypoglossal canal) trong xương chẩm.
• Tương tác với các dây thần kinh khác: Dây thần kinh số 12 kết nối với các nhánh thần kinh cổ C1-C2, góp phần kiểm soát một số cơ vùng cổ.
• Chi phối cơ lưỡi: Dây thần kinh sọ số 12 chi phối cả các cơ nội tại và ngoại lai của lưỡi, giúp điều khiển chuyển động và hình dạng của lưỡi.
• Hỗ trợ các chức năng quan trọng: Lưỡi đóng vai trò quan trọng trong phát âm, nhai, nuốt, và dây thần kinh hạ thiệt đảm bảo sự phối hợp linh hoạt của các cơ liên quan.

Các tình trạng bệnh lý dây thần kinh số 12 thường gặp

Dây thần kinh hạ thiệt có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều bệnh lý khác nhau, dẫn đến liệt lưỡi, rối loạn vận động, và khó khăn trong phát âm hoặc nuốt.

1. Liệt dây thần kinh số 12

Liệt dây thần kinh hạ thiệt xảy ra khi cấu trúc này bị tổn thương, gây mất kiểm soát cơ lưỡi: (3)

Triệu chứng:

• Lưỡi bị lệch sang một bên khi thè ra
• Teo cơ lưỡi theo thời gian
• Khó nói, nuốt, nhai do lưỡi không hoạt động bình thường

Nguyên nhân:

• Đột quỵ làm tổn thương nhân thần kinh hạ thiệt
• Chấn thương vùng cổ hoặc đầu
• Khối u ở nền sọ, hành tủy

2. Tổn thương dây thần kinh số 12

Tổn thương dây thần kinh hạ thiệt có thể xảy ra do tai nạn, phẫu thuật hoặc áp lực từ khối u.

Triệu chứng:

• Lưỡi bị lệch khi thè ra
• Khó cử động lưỡi khi nhai, nói
• Giảm khả năng kiểm soát cơ lưỡi, gây khó nuốt

Nguyên nhân:

• Tai nạn giao thông, chấn thương sọ não
• Phẫu thuật vùng cổ (cắt tuyến giáp, phẫu thuật động mạch cảnh)
• Nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương

Triệu chứng bệnh lý dây thần kinh số 12

Khi dây thần kinh số 12 bị tổn thương, người bệnh có thể gặp phải một số triệu chứng sau:

• Lưỡi lệch một bên khi thè ra
• Teo cơ lưỡi, lưỡi nhỏ hơn và yếu hơn
• Khó phát âm (dysarthria)
• Rối loạn nuốt (dysphagia), dễ bị nghẹn khi ăn uống
• Lưỡi yếu hoặc mất vận động
• Khó nhai, khó di chuyển thức ăn trong miệng

Cách khám chẩn đoán bệnh lý dây thần kinh số 12

Để chẩn đoán các tổn thương/ vấn đề bệnh lý liên quan đến dây thần kinh số 12, bác sĩ tại bệnh viện có thể chỉ định khám lâm sàng và xét nghiệm hình ảnh:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ yêu cầu người bệnh thè lưỡi để kiểm tra xem lưỡi có bị lệch hoặc teo cơ không.
• Chụp MRI hoặc CT: Giúp phát hiện khối u, tổn thương thần kinh, hoặc bệnh lý nền sọ.
• Điện cơ đồ (EMG): Đánh giá hoạt động điện của cơ lưỡi, xác định mức độ tổn thương.
• Xét nghiệm máu: Xác định nguyên nhân do nhiễm trùng, bệnh tự miễn hoặc rối loạn thần kinh.

Cách chăm sóc sức khỏe dây thần kinh hạ thiệt

Dưới đây là các biện pháp quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe của dây thần kinh hạ thiệt và hạn chế xảy ra tổn thương không mong muốn:

• Tránh chấn thương vùng cổ và đầu bằng cách đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, thắt dây an toàn khi lái xe.
• Xây dựng chế độ dinh dưỡng đầy đủ, đặc biệt chú trọng bổ sung vitamin B12, omega-3 giúp bảo vệ hệ thần kinh khỏe mạnh.
• Tập luyện lưỡi bằng cách thực hiện các bài tập giúp tăng cường cơ lưỡi, cải thiện chức năng phát âm và nuốt.
• Điều trị kịp thời bệnh lý nền, kiểm soát tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh thoái hóa thần kinh để giảm nguy cơ đột quỵ gây tổn thương dây thần kinh.

Để đặt lịch thăm khám, điều trị bệnh tại Hệ thống Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, Quý khách vui lòng liên hệ:

Dây thần kinh số 12 đóng vai trò quan trọng trong vận động của lưỡi, giúp thực hiện các chức năng như nói, nhai, nuốt. Cấu trúc này bị tổn thương có thể gây rối loạn phát âm, khó nuốt, teo cơ lưỡi, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống. Do đó, ngay khi nhận thấy triệu chứng bất thường, người bệnh nên đi khám ngay để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, giúp bảo vệ chức năng của dây thần kinh hạ thiệt.